Adhyaya 9
Mārkaṇḍeya’s Request to See Māyā and the Vision of the Cosmic Deluge
नर-नारायणांची स्तुती सफल झाल्यावर मुनि मार्कंडेयांसमोर भगवान् प्रकट झाले आणि त्यांच्या ब्रह्मचर्य, तप, वेदाध्ययन, नियम व स्थिर ध्यान यांचे कौतुक करून वर देऊ लागले. मुनिंनी भौतिक वर नाकारले—भगवंतांचे दर्शनच परम दान आहे असे सांगून, तरी एक कृपा मागितली: ज्या मायेमुळे जग नानाविध भौतिक रूपांनी भासते ती माया पाहावी. भगवान् मान्य करून अंतर्धान पावले. मुनि भावसमाधीत सतत पूजा करीत राहिले; कधी विधीही विसरले. पुढे पुष्पभद्रा नदीकाठी संध्यापूजेत अचानक प्रलय—भयंकर वारे, मेघगर्जना आणि सर्वव्यापी जलप्रलय; सारा विश्व बुडाले. एकटे मार्कंडेय क्षुधा, भय व समुद्री जीवांच्या त्रासात ‘कोट्यवधी वर्षे’ भटकत राहिले. शेवटी लहान बेट, वडाचे झाड आणि पानावर तेजस्वी बालक दिसले; त्या बालकाने श्वासाने त्यांना आत ओढले, त्याच्या देहात प्रलयपूर्व संपूर्ण विश्व दिसले, आणि पुन्हा बाहेर सोडले. आलिंगनासाठी धावले तर बालक अदृश्य झाले आणि क्षणार्धात प्रलयही नाहीसा; मुनि आपल्या आश्रमात परतले—निरोध, काळ व आश्रय या पुढील उपसंहाराची तयारी.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच संस्तुतो भगवानित्थं मार्कण्डेयेन धीमता । नारायणो नरसख: प्रीत आह भृगूद्वहम् ॥ १ ॥
सूत म्हणाले— बुद्धिमान मार्कण्डेय मुनीने अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर नरसखा भगवान नारायण प्रसन्न झाले आणि भृगुवंशश्रेष्ठ त्या ऋषींना संबोधून बोलले.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच भो भो ब्रह्मर्षिवर्योऽसि सिद्ध आत्मसमाधिना । मयि भक्त्यानपायिन्या तप:स्वाध्यायसंयमै: ॥ २ ॥
श्रीभगवान म्हणाले— अरे अरे! तू ब्रह्मर्षींमध्ये श्रेष्ठ आहेस. आत्मसमाधीने तू सिद्ध झाला आहेस; आणि माझ्यावरची अविचल भक्ती, तप, वेदाध्ययन व संयम यांद्वारे तू जीवन परिपूर्ण केलेस.
Verse 3
वयं ते परितुष्टा: स्म त्वद् बृहद्व्रतचर्यया । वरं प्रतीच्छ भद्रं ते वरदोऽस्मि त्वदीप्सितम् ॥ ३ ॥
तुझ्या या महान व्रतचर्येने आम्ही पूर्ण संतुष्ट आहोत. तुझे कल्याण असो— तुला जो वर हवा तो स्वीकार; मी वरदाता आहे, तुझी इच्छा पूर्ण करीन.
Verse 4
श्रीऋषिरुवाच जितं ते देवदेवेश प्रपन्नार्तिहराच्युत । वरेणैतावतालं नो यद् भवान् समदृश्यत ॥ ४ ॥
ऋषी म्हणाले— हे देवदेवेश! तुझा जयजयकार असो. हे अच्युत! तू शरणागत भक्तांचे दुःख हरतोस. माझ्यासाठी एवढाच वर पुरेसा आहे की तू मला दर्शन दिलेस.
Verse 5
गृहीत्वाजादयो यस्य श्रीमत्पादाब्जदर्शनम् । मनसा योगपक्वेन स भवान् मेऽक्षिगोचर: ॥ ५ ॥
योगाने परिपक्व झालेल्या मनाने ब्रह्मा आदि देवांनी तुमच्या श्रीचरणकमलांचे दर्शन घेताच उच्च पद प्राप्त केले; आणि हे प्रभो, आता तुम्ही स्वतः माझ्या नेत्रांसमोर प्रकट झाला आहात।
Verse 6
अथाप्यम्बुजपत्राक्ष पुण्यश्लोकशिखामणे । द्रक्ष्ये मायां यया लोक: सपालो वेद सद्भिदाम् ॥ ६ ॥
हे कमलपत्रनेत्रा, हे पुण्यश्लोकांचा शिरोमणी! तुमच्या दर्शनाने मी तृप्त आहे, तरीही ज्या तुमच्या मायाशक्तीच्या प्रभावाने संपूर्ण जग आणि त्याचे पालक देव सत्याला भौतिक वैविध्यरूप मानतात, ती माया मला पाहावयाची आहे।
Verse 7
सूत उवाच इतीडितोऽर्चित: काममृषिणा भगवान् मुने । तथेति स स्मयन् प्रागाद् बदर्याश्रममीश्वर: ॥ ७ ॥
सूत म्हणाले—हे ज्ञानी शौनक! मुनि मार्कंडेयाच्या स्तुती व पूजेमुळे संतुष्ट होऊन भगवान् हसत म्हणाले, “तसेच होवो,” आणि मग ते बदरिकाश्रमातील आपल्या आश्रमाकडे निघून गेले।
Verse 8
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
प्रभूची माया पाहण्याच्या इच्छेचाच सतत विचार करत तो ऋषी आपल्या आश्रमातच राहिला. अग्नी, सूर्य, चंद्र, जल, पृथ्वी, वायू, विद्युत्, आकाश आणि स्वतःच्या हृदयात सर्वत्र हरिचे ध्यान करून तो मनोकल्पित द्रव्यांनी त्यांची पूजा करी; पण कधी कधी प्रेमाच्या लहरींनी भरून जाऊन नित्यपूजाही विसरे।
Verse 9
तमेव चिन्तयन्नर्थमृषि: स्वाश्रम एव स: । वसन्नग्न्यर्कसोमाम्बुभूवायुवियदात्मसु ॥ ८ ॥ ध्यायन् सर्वत्र च हरिं भावद्रव्यैरपूजयत् । क्वचित् पूजां विसस्मार प्रेमप्रसरसम्प्लुत: ॥ ९ ॥
प्रभूची माया पाहण्याच्या इच्छेचाच सतत विचार करत तो ऋषी आपल्या आश्रमातच राहिला. अग्नी, सूर्य, चंद्र, जल, पृथ्वी, वायू, विद्युत्, आकाश आणि स्वतःच्या हृदयात सर्वत्र हरिचे ध्यान करून तो मनोकल्पित द्रव्यांनी त्यांची पूजा करी; पण कधी कधी प्रेमाच्या लहरींनी भरून जाऊन नित्यपूजाही विसरे।
Verse 10
तस्यैकदा भृगुश्रेष्ठ पुष्पभद्रातटे मुने: । उपासीनस्य सन्ध्यायां ब्रह्मन् वायुरभून्महान् ॥ १० ॥
हे भृगुश्रेष्ठ शौनक ब्राह्मण! एकदा पुष्पभद्रा नदीच्या तीरावर मुनी मार्कण्डेय संध्योपासना करीत असता, तेव्हा अचानक प्रचंड वारा उठला।
Verse 11
तं चण्डशब्दं समुदीरयन्तं बलाहका अन्वभवन् कराला: । अक्षस्थविष्ठा मुमुचुस्तडिद्भि: स्वनन्त उच्चैरभिवर्षधारा: ॥ ११ ॥
त्या वाऱ्याने भयंकर गर्जना केली आणि त्याच्या मागोमाग विकराळ मेघ आले. विजांच्या चमकांसह व उंच गडगडाट करत त्यांनी सर्व दिशांनी गाडीच्या चाकाएवढ्या जड पावसाच्या धारांचा मारा केला।
Verse 12
ततो व्यदृश्यन्त चतु:समुद्रा: समन्तत: क्ष्मातलमाग्रसन्त: । समीरवेगोर्मिभिरुग्रनक्र- महाभयावर्तगभीरघोषा: ॥ १२ ॥
मग सर्व बाजूंनी चार महासागर दिसू लागले; वाऱ्याच्या वेगाने उसळणाऱ्या लाटांनी ते पृथ्वीचा पृष्ठभाग गिळू लागले. त्या सागरांत भयानक जलराक्षस, भीतीदायक भोवरे आणि अशुभ गडगडाट होते।
Verse 13
अन्तर्बहिश्चाद्भिरतिद्युभि: खरै: शतह्रदाभिरुपतापितं जगत् । चतुर्विधं वीक्ष्य सहात्मना मुनि- र्जलाप्लुतां क्ष्मां विमना: समत्रसत् ॥ १३ ॥
मुनिने स्वतःसह सर्व जगातील जीवांना आत-बाहेर कठोर वारे, आकाशापलीकडे उसळणाऱ्या लाटा, विजा आणि प्रचंड जलप्रवाहांनी त्रस्त झालेले पाहिले. संपूर्ण पृथ्वी जलमय होताच तो व्याकुळ व भयभीत झाला।
Verse 14
तस्यैवमुद्वीक्षत ऊर्मिभीषण: प्रभञ्जनाघूर्णितवार्महार्णव: । आपूर्यमाणो वरषद्भिरम्बुदै: क्ष्मामप्यधाद् द्वीपवर्षाद्रिभि: समम् ॥ १४ ॥
मार्कण्डेय पाहत असतानाच मेघांच्या अखंड वर्षावृष्टीने समुद्र अधिकाधिक भरत गेला. प्रभंजनाने ढवळून निघालेल्या जलराशी भयानक लाटांत उफाळून, द्वीप, पर्वत व सर्व भूभागांसह संपूर्ण पृथ्वी झाकून टाकली।
Verse 15
सक्ष्मान्तरिक्षं सदिवं सभागणं त्रैलोक्यमासीत् सह दिग्भिराप्लुतम् । स एक एवोर्वरितो महामुनि- र्बभ्राम विक्षिप्य जटा जडान्धवत् ॥ १५ ॥
जलाने पृथ्वी, अंतरिक्ष, स्वर्ग व देवप्रदेश व्यापून टाकला; त्रैलोक्य दिशांसह सर्वत्र बुडाले. त्या सर्वांत केवळ महामुनी मार्कंडेय उरले; विस्कटलेल्या जटांसह ते जलात एकटेच जड-अंधासारखे भटकत राहिले.
Verse 16
क्षुत्तृट्परीतो मकरैस्तिमिङ्गिलै- रुपद्रुतो वीचिनभस्वता हत: । तमस्यपारे पतितो भ्रमन् दिशो न वेद खं गां च परिश्रमेषित: ॥ १६ ॥
भूक-तहानें व्याकुळ, मकर व तिमिंगिलांच्या हल्ल्यांनी त्रस्त, लाटा व वाऱ्याने झोडपला जाऊन तो अनंत अंधारात पडला. श्रमाने विवश होऊन तो दिशाहीन भटकत राहिला; त्याला आकाश व पृथ्वी यांचा भेदही कळेना.
Verse 17
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
कधी तो महावर्तात बुडत असे, कधी प्रचंड लाटांनी ताडला जाई; कुठे जलचर परस्परांवर तुटून पडताना त्याला गिळण्यास धाव घेत. कधी शोक, कधी मोह, कधी दुःख, कधी सुख, कधी भय—आणि कधी रोगादि तीव्र वेदनेने तो स्वतःला मरणासन्न समजे.
Verse 18
क्वचिन्मग्नो महावर्ते तरलैस्ताडित: क्वचित् । यादोभिर्भक्ष्यते क्वापि स्वयमन्योन्यघातिभि: ॥ १७ ॥ क्वचिच्छोकं क्वचिन्मोहं क्वचिद्दु:खं सुखं भयम् । क्वचिन्मृत्युमवाप्नोति व्याध्यादिभिरुतार्दित: ॥ १८ ॥
कधी तो महावर्तात बुडत असे, कधी प्रचंड लाटांनी ताडला जाई; कुठे जलचर परस्परांवर तुटून पडताना त्याला गिळण्यास धाव घेत. कधी शोक, कधी मोह, कधी दुःख, कधी सुख, कधी भय—आणि कधी रोगादि तीव्र वेदनेने तो स्वतःला मरणासन्न समजे.
Verse 19
अयुतायुतवर्षाणां सहस्राणि शतानि च । व्यतीयुर्भ्रमतस्तस्मिन् विष्णुमायावृतात्मन: ॥ १९ ॥
त्या प्रलयजलात भटकणाऱ्या मार्कंडेयाच्या—ज्याचे चित्त भगवान विष्णूच्या मायेनं आच्छादित झाले होते—कोट्यवधी वर्षांची हजारो-शतके लोटली.
Verse 20
स कदाचिद् भ्रमंस्तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि द्विज: । न्याग्रोधपोतं ददृशे फलपल्लवशोभितम् ॥ २० ॥
एकदा जलात भ्रमण करीत असता द्विज मार्कंडेयांनी पृथ्वीच्या पाठीवर एक लहानसा द्वीप पाहिला; तेथे फळ-पल्लवांनी शोभलेला तरुण वड उभा होता।
Verse 21
प्रागुत्तरस्यां शाखायां तस्यापि ददृशे शिशुम् । शयानं पर्णपुटके ग्रसन्तं प्रभया तम: ॥ २१ ॥
त्या वडाच्या ईशान्य फांदीवर त्यांनी एक शिशु पाहिला—पानाच्या पुटात निजलेला, आणि त्याची प्रभा अंधाराला गिळून टाकीत होती।
Verse 22
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
तो शिशु निर्दोष मरकतातील श्यामवर्णाचा होता; त्याचे मुखकमळ श्रीने उजळलेले, कंठावर शंखरेषांसारखी चिन्हे. विशाल वक्ष, सुबक नाक, सुंदर भुवया; कान डाळिंबफुलासारखे रम्य आणि आत शंखावर्तासारख्या घड्या. कमलगर्भासारखे अरुण नेत्रकोन, हृदय हरवणारे हास्य व दृष्टी; श्वासाबरोबर केस थरथरतात, आणि वटपानासारख्या उदरावर नाभीभोवतीच्या वळ्या हलतात. हे पाहून विप्रश्रेष्ठ विस्मित झाला—शिशुने कोमल बोटांनी आपले चरणकमळ उचलून पायाचा अंगठा मुखात ठेवून चोखत होता।
Verse 23
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
तो शिशु निर्दोष मरकतातील श्यामवर्णाचा होता; त्याचे मुखकमळ श्रीने उजळलेले, कंठावर शंखरेषांसारखी चिन्हे. विशाल वक्ष, सुबक नाक, सुंदर भुवया; कान डाळिंबफुलासारखे रम्य आणि आत शंखावर्तासारख्या घड्या. कमलगर्भासारखे अरुण नेत्रकोन, हृदय हरवणारे हास्य व दृष्टी; श्वासाबरोबर केस थरथरतात, आणि वटपानासारख्या उदरावर नाभीभोवतीच्या वळ्या हलतात. हे पाहून विप्रश्रेष्ठ विस्मित झाला—शिशुने कोमल बोटांनी आपले चरणकमळ उचलून पायाचा अंगठा मुखात ठेवून चोखत होता।
Verse 24
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
तो शिशु निर्दोष मरकतातील श्यामवर्णाचा होता; त्याचे मुखकमळ श्रीने उजळलेले, कंठावर शंखरेषांसारखी चिन्हे. विशाल वक्ष, सुबक नाक, सुंदर भुवया; कान डाळिंबफुलासारखे रम्य आणि आत शंखावर्तासारख्या घड्या. कमलगर्भासारखे अरुण नेत्रकोन, हृदय हरवणारे हास्य व दृष्टी; श्वासाबरोबर केस थरथरतात, आणि वटपानासारख्या उदरावर नाभीभोवतीच्या वळ्या हलतात. हे पाहून विप्रश्रेष्ठ विस्मित झाला—शिशुने कोमल बोटांनी आपले चरणकमळ उचलून पायाचा अंगठा मुखात ठेवून चोखत होता।
Verse 25
महामरकतश्यामं श्रीमद्वदनपङ्कजम् । कम्बुग्रीवं महोरस्कं सुनसं सुन्दरभ्रुवम् ॥ २२ ॥ श्वासैजदलकाभातं कम्बुश्रीकर्णदाडिमम् । विद्रुमाधरभासेषच्छोणायितसुधास्मितम् ॥ २३ ॥ पद्मगर्भारुणापाङ्गं हृद्यहासावलोकनम् । श्वासैजद्वलिसंविग्ननिम्ननाभिदलोदरम् ॥ २४ ॥ चार्वङ्गुलिभ्यां पाणिभ्यामुन्नीय चरणाम्बुजम् । मुखे निधाय विप्रेन्द्रो धयन्तं वीक्ष्य विस्मित: ॥ २५ ॥
त्या शिशूचा वर्ण निर्दोष पाचूसारखा नील-श्याम होता; त्याचे श्रीमुख कमळासारखे तेजस्वी, कंठावर शंखरेषांसारखी चिन्हे, उर विशाल, नाक सुबक, भुवया सुंदर. कान डाळिंबफुलांसारखे आणि आत शंखावर्तासारख्या घड्या असलेले; नेत्रकोन पद्मगर्भासारखे अरुण, प्रवाळासारख्या ओठांची छटा त्याच्या अमृतमय मोहक हास्याला किंचित लालिमा देत होती. श्वासाबरोबर केस हलत आणि वटपत्रासारख्या उदरावरील वळ्यांनी खोल नाभी चंचल होत असे. तेव्हा श्रेष्ठ ब्राह्मण आश्चर्याने पाहू लागला—शिशूने कोमल बोटांनी स्वतःचा पद्मचरण उचलून मुखात ठेवला व पायाचे बोट चोखू लागला।
Verse 26
तद्दर्शनाद् वीतपरिश्रमो मुदा प्रोत्फुल्लहृत्पद्मविलोचनाम्बुज: । प्रहृष्टरोमाद्भुतभावशङ्कित: प्रष्टुं पुरस्तं प्रससार बालकम् ॥ २६ ॥
त्या बालकाचे दर्शन होताच मार्कंडेयांचा सर्व श्रम नाहीसा झाला. आनंदाने त्यांचे हृदयकमळ व नेत्रकमळ पूर्ण फुलले आणि अंगावर रोमांच उभे राहिले. त्या अद्भुत शिशूची ओळख काय, या विस्मय-संशयाने ऋषी त्याला विचारण्यासाठी पुढे सरसावले।
Verse 27
तावच्छिशोर्वै श्वसितेन भार्गव: सोऽन्त: शरीरं मशको यथाविशत् । तत्राप्यदो न्यस्तमचष्ट कृत्स्नशो यथा पुरामुह्यदतीव विस्मित: ॥ २७ ॥
तेवढ्यात शिशूने श्वास घेतला आणि भार्गव मार्कंडेय मच्छरासारखे त्याच्या देहात ओढले गेले. तेथेही त्यांनी संपूर्ण विश्व प्रलयापूर्वी जसे होते तसेच मांडलेले पाहिले. हे पाहून ते अत्यंत विस्मित व गोंधळून गेले।
Verse 28
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ऋषींनी संपूर्ण विश्व पाहिले—आकाश, स्वर्ग व पृथ्वी, तारे, पर्वत व सागर, महान द्वीप-खंड व वर्ष, सर्व दिशांचा विस्तार, देव व असुर. वने, देश, नद्या, नगरे व खाणी, शेतीची गावे व गोठाणे, तसेच वर्ण-आश्रमांचे कर्म व आचार. त्यांनी महाभूतें व त्यांच्या भौतिक विकारांना, आणि काळालाही पाहिले—जो ब्रह्माच्या दिवसांत असंख्य युग-कल्पांची गती नियंत्रीत करतो. याखेरीज भौतिक व्यवहारासाठी निर्माण झालेले जे काही आहे ते सर्व त्यांनी पाहिले—जणू सर्व काही प्रत्यक्ष सत्यासारखे प्रकट झाले होते।
Verse 29
खं रोदसी भागणानद्रिसागरान् द्वीपान् सवर्षान् ककुभ: सुरासुरान् । वनानि देशान् सरित: पुराकरान् खेटान् व्रजानाश्रमवर्णवृत्तय: ॥ २८ ॥ महान्ति भूतान्यथ भौतिकान्यसौ कालं च नानायुगकल्पकल्पनम् । यत् किञ्चिदन्यद् व्यवहारकारणं ददर्श विश्वं सदिवावभासितम् ॥ २९ ॥
ऋषींनी संपूर्ण विश्व पाहिले—आकाश, स्वर्ग व पृथ्वी, तारे, पर्वत व सागर, महान द्वीप-खंड व वर्ष, सर्व दिशांचा विस्तार, देव व असुर. वने, देश, नद्या, नगरे व खाणी, शेतीची गावे व गोठाणे, तसेच वर्ण-आश्रमांचे कर्म व आचार. त्यांनी महाभूतें व त्यांच्या भौतिक विकारांना, आणि काळालाही पाहिले—जो ब्रह्माच्या दिवसांत असंख्य युग-कल्पांची गती नियंत्रीत करतो. याखेरीज भौतिक व्यवहारासाठी निर्माण झालेले जे काही आहे ते सर्व त्यांनी पाहिले—जणू सर्व काही प्रत्यक्ष सत्यासारखे प्रकट झाले होते।
Verse 30
हिमालयं पुष्पवहां च तां नदीं निजाश्रमं यत्र ऋषी अपश्यत । विश्वं विपश्यञ्छ्वसिताच्छिशोर्वै बहिर्निरस्तो न्यपतल्लयाब्धौ ॥ ३० ॥
त्याने हिमालय, पुष्पभद्रा नदी आणि आपला आश्रम पाहिला, जिथे त्याला नर-नारायण ऋषींचे दर्शन झाले होते. मग मार्कंडेयाने सर्व विश्व पाहत असताना त्या बालकाच्या श्वासोच्छ्वासाने तो बाहेर फेकला गेला आणि प्रलय-सागरात पुन्हा पडला.
Verse 31
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
त्या विशाल सागरात त्याने पुन्हा त्या लहान बेटावर उगवलेला वटवृक्ष आणि त्याच्या पानाच्या पोकळीत शयन करणारा बालक पाहिला. प्रेमामृताने भरलेल्या स्मितासह बालकाने डोळ्याच्या कडेनं त्याच्याकडे पाहिलं; आणि मार्कंडेयाने नेत्रांद्वारे त्याला हृदयात धारण केलं. अत्यंत व्याकुळ होऊन तो अधोक्षज भगवंताला आलिंगन देण्यासाठी धावला.
Verse 32
तस्मिन् पृथिव्या: ककुदि प्ररूढं वटं च तत्पर्णपुटे शयानम् । तोकं च तत्प्रेमसुधास्मितेन निरीक्षितोऽपाङ्गनिरीक्षणेन ॥ ३१ ॥ अथ तं बालकं वीक्ष्य नेत्राभ्यां धिष्ठितं हृदि । अभ्ययादतिसङ्क्लिष्ट: परिष्वक्तुमधोक्षजम् ॥ ३२ ॥
त्या विशाल सागरात त्याने पुन्हा त्या लहान बेटावर उगवलेला वटवृक्ष आणि त्याच्या पानाच्या पोकळीत शयन करणारा बालक पाहिला. प्रेमामृताने भरलेल्या स्मितासह बालकाने डोळ्याच्या कडेनं त्याच्याकडे पाहिलं; आणि मार्कंडेयाने नेत्रांद्वारे त्याला हृदयात धारण केलं. अत्यंत व्याकुळ होऊन तो अधोक्षज भगवंताला आलिंगन देण्यासाठी धावला.
Verse 33
तावत् स भगवान् साक्षाद् योगाधीशो गुहाशय: । अन्तर्दध ऋषे: सद्यो यथेहानीशनिर्मिता ॥ ३३ ॥
त्याच क्षणी साक्षात भगवान—योगांचे अधीश्वर आणि सर्वांच्या हृदयगुहेत वसणारे—ऋषीच्या दृष्टीआड त्वरित अंतर्धान पावले; जसे अयोग्य माणसाच्या सिद्धी अचानक नाहीशा होतात.
Verse 34
तमन्वथ वटो ब्रह्मन् सलिलं लोकसम्प्लव: । तिरोधायि क्षणादस्य स्वाश्रमे पूर्ववत्स्थित: ॥ ३४ ॥
भगवान अंतर्धान पावताच, हे ब्राह्मण, तो वटवृक्ष, ते महान जल आणि लोकप्रलय क्षणात नाहीसे झाले; आणि मार्कंडेय स्वतःला पूर्वीप्रमाणेच आपल्या आश्रमात उभा असल्याचे आढळले.
Frequently Asked Questions
His request is not for entertainment or skepticism but for tattva-jijñāsā: to understand how the Lord’s śakti makes the one reality appear as many and binds conditioned beings (including rulers of the cosmos) to mistaken notions of material variegation as ultimate. The episode teaches that māyā is apprehended correctly only when seen as Bhagavān’s controlled potency, not as an independent principle.
Śāstric narration presents pralaya as a real cosmic process governed by kāla and the Lord’s will (nirodha), while also functioning pedagogically: it dramatizes the fragility of all worlds and identities under time. The double function is central to Purāṇic method—cosmology that simultaneously instructs vairāgya (detachment) and directs the mind to āśraya, the only stable refuge.
The child is Bhagavān Himself in the vatapatra-śāyī manifestation, revealing that the cosmos rests within Him even when it seems dissolved. By inhaling Mārkaṇḍeya and showing him the complete universe inside His body, the Lord demonstrates that creation, maintenance, and dissolution occur within His sovereignty; the sage’s “external” experience of chaos is thus reframed as māyā under divine control.
The disappearance underscores that mystical experience cannot be seized by personal effort alone; Bhagavān remains svatantra (fully independent). The point is not denial of intimacy, but instruction: the Lord reveals and withdraws visions to deepen surrender, preventing the devotee from mistaking extraordinary experiences for final attainment and directing him instead to steady bhakti anchored in the Lord as āśraya.