Adhyaya 2
Kali-yuga’s Degradation, the Advent of Kalki, and the Reset of the Yuga Cycle
या अध्यायात शुकदेव गोस्वामी परीक्षित महाराजांना कलियुगाचे निदानात्मक चित्र सांगतात—सत्य, शौच, दया व क्षमा हे धर्मस्तंभ दिवसेंदिवस ढासळतात; समाजाची ओळख धन व बाह्य चिन्हांपुरती उरते; राज्यकारभार लुटारू बनतो. दुष्ट प्रजा वाढल्यावर बलवान सत्ता हिसकावतात; करभार व दुष्काळाने त्रस्त लोक पलायन करून वन्य अन्नावर जगतात आणि आयुष्य फारच कमी होते. पुढे भगवान विष्णू शंभळ येथे कल्की रूपाने प्रकट होऊन ढोंगी राजांचा संहार करतात, उरलेल्यांना शुद्ध करून शुभ ग्रहयोगांसह सत्ययुगाचे पुनरुत्थान घडवतात. वंशपरंपरेचा कालक्रम, सप्तर्षिमंडळाचे नक्षत्रांतील भ्रमण हे कालनिर्देशक, आणि श्रीकृष्णाच्या प्रस्थानाबरोबरच कलियुगाचा आरंभ—हेही सांगितले आहे; शेवटी काळाच्या अधीन राजकीय ममत्व व्यर्थ आहे यावर चिंतनाची तयारी होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच ततश्चानुदिनं धर्म: सत्यं शौचं क्षमा दया । कालेन बलिना राजन् नङ्क्ष्यत्यायुर्बलं स्मृति: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्, कलियुगाच्या प्रबळ प्रभावामुळे धर्म, सत्य, शौच, क्षमा, दया तसेच आयुष्य, देहबळ आणि स्मृती दिवसेंदिवस कमी होत जातील।
Verse 2
वित्तमेव कलौ नृणां जन्माचारगुणोदय: । धर्मन्यायव्यवस्थायां कारणं बलमेव हि ॥ २ ॥
कलियुगात माणसांचे उत्तम जन्म, सदाचार व गुण यांचे लक्षण फक्त धन मानले जाईल; आणि धर्म-न्यायाच्या व्यवस्थेत कारण केवळ बळच ठरेल।
Verse 3
दाम्पत्येऽभिरुचिर्हेतुर्मायैव व्यावहारिके । स्त्रीत्वे पुंस्त्वे च हि रतिर्विप्रत्वे सूत्रमेव हि ॥ ३ ॥
दाम्पत्यात केवळ वरवरची आवड हेच कारण ठरेल; व्यवहारात यश माया-छलावर अवलंबून राहील; स्त्रीत्व-पुरुषत्व रति-कौशल्यावरून ठरेल; आणि ब्राह्मणत्व फक्त जानव्याने मानले जाईल।
Verse 4
लिङ्गमेवाश्रमख्यातावन्योन्यापत्तिकारणम् । अवृत्त्या न्यायदौर्बल्यं पाण्डित्ये चापलं वच: ॥ ४ ॥
आश्रमाची ओळख फक्त बाह्य चिन्हांवरून ठरेल आणि त्याच आधारावर लोक एक आश्रम सोडून दुसऱ्यात जातील। उपजीविका नसल्यास नीती-न्याय दुर्बल ठरेल; आणि शब्दांची कसरतच पांडित्य मानली जाईल।
Verse 5
अनाढ्यतैवासाधुत्वे साधुत्वे दम्भ एव तु । स्वीकार एव चोद्वाहे स्नानमेव प्रसाधनम् ॥ ५ ॥
धन नसणे हेच असाधुत्व मानले जाईल; आणि साधुत्वाच्या नावाखाली दंभ स्वीकारला जाईल। विवाह फक्त तोंडी स्वीकाराने ठरेल; आणि स्नानालाच प्रसाधन समजले जाईल।
Verse 6
दूरे वार्ययनं तीर्थं लावण्यं केशधारणम् । उदरंभरता स्वार्थ: सत्यत्वे धार्ष्ट्यमेव हि । दाक्ष्यं कुटुम्बभरणं यशोऽर्थे धर्मसेवनम् ॥ ६ ॥
दूरचा जलाशयच तीर्थ मानला जाईल आणि सौंदर्य केशरचनेवर अवलंबून समजले जाईल. पोट भरणेच जीवनाचे ध्येय होईल, आणि जो धिटाईने वागतो तोच सत्यवान मानला जाईल. जो कुटुंब पोसू शकतो तोच दक्ष समजला जाईल, आणि धर्मसेवा केवळ कीर्तीकरिता केली जाईल.
Verse 7
एवं प्रजाभिर्दुष्टाभिराकीर्णे क्षितिमण्डले । ब्रह्मविट्क्षत्रशूद्राणां यो बली भविता नृप: ॥ ७ ॥
अशा रीतीने पृथ्वी दुष्ट प्रजांनी भरून गेल्यावर ब्राह्मण, वैश्य, क्षत्रिय वा शूद्र—कोणत्याही वर्गातील जो सर्वात बलवान असेल तोच राजसत्ता मिळवील.
Verse 8
प्रजा हि लुब्धै राजन्यैर्निर्घृणैर्दस्युधर्मभि: । आच्छिन्नदारद्रविणा यास्यन्ति गिरिकाननम् ॥ ८ ॥
लोभी व निर्दयी राजे चोरांसारखे वागतील; त्यांच्या हातून स्त्रिया व धन हिरावले गेल्याने प्रजा डोंगर-दऱ्या व अरण्याकडे पळून जाईल.
Verse 9
शाकमूलामिषक्षौद्रफलपुष्पाष्टिभोजना: । अनावृष्टया विनङ्क्ष्यन्ति दुर्भिक्षकरपीडिता: ॥ ९ ॥
दुष्काळ व जड करांनी त्रस्त लोक साग, मुळे, मांस, रानमध, फळे, फुले व बिया खाऊन जगतील. पाऊस न पडल्याने ते पूर्णपणे नष्ट होतील.
Verse 10
शीतवातातपप्रावृड्हिमैरन्योन्यत: प्रजा: । क्षुत्तृड्भ्यां व्याधिभिश्चैव सन्तप्स्यन्ते च चिन्तया ॥ १० ॥
थंडी, वारा, ऊन, पाऊस व हिम यांमुळे प्रजा फार त्रस्त होईल. त्यातच परस्पर कलह, भूक-तहान, रोग आणि तीव्र चिंता यांमुळे ती अधिकच पीडित होईल.
Verse 11
त्रिंशद्विंशतिवर्षाणि परमायु: कलौ नृणाम् ॥ ११ ॥
कलियुगात मानवाचे जास्तीत जास्त आयुष्य पन्नास (किंवा वीस-तीस) वर्षे राहील.
Verse 12
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
कलियुगाच्या शेवटी शरीरे लहान होतील, वर्णाश्रम धर्म नष्ट होईल आणि राजे चोर बनतील. तेव्हा भगवान धर्माच्या रक्षणासाठी अवतार घेतील.
Verse 13
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
कलियुगाच्या शेवटी शरीरे लहान होतील, वर्णाश्रम धर्म नष्ट होईल आणि राजे चोर बनतील. तेव्हा भगवान धर्माच्या रक्षणासाठी अवतार घेतील.
Verse 14
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
कलियुगाच्या शेवटी शरीरे लहान होतील, वर्णाश्रम धर्म नष्ट होईल आणि राजे चोर बनतील. तेव्हा भगवान धर्माच्या रक्षणासाठी अवतार घेतील.
Verse 15
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
कलियुगाच्या शेवटी शरीरे लहान होतील, वर्णाश्रम धर्म नष्ट होईल आणि राजे चोर बनतील. तेव्हा भगवान धर्माच्या रक्षणासाठी अवतार घेतील.
Verse 16
क्षीयमाणेषु देहेषु देहिनां कलिदोषत: । वर्णाश्रमवतां धर्मे नष्टे वेदपथे नृणाम् ॥ १२ ॥ पाषण्डप्रचुरे धर्मे दस्युप्रायेषु राजसु । चौर्यानृतवृथाहिंसानानावृत्तिषु वै नृषु ॥ १३ ॥ शूद्रप्रायेषु वर्णेषुच्छागप्रायासु धेनुषु । गृहप्रायेष्वाश्रमेषु यौनप्रायेषु बन्धुषु ॥ १४ ॥ अणुप्रायास्वोषधीषु शमीप्रायेषु स्थास्नुषु । विद्युत्प्रायेषु मेघेषु शून्यप्रायेषु सद्मसु ॥ १५ ॥ इत्थं कलौ गतप्राये जनेषु खरधर्मिषु । धर्मत्राणाय सत्त्वेन भगवानवतरिष्यति ॥ १६ ॥
कलियुगाच्या शेवटी कलिदोषामुळे देहधाऱ्यांची शरीरे क्षीण होतील; वर्णाश्रमधर्म नष्ट होईल आणि वेदमार्ग मानवसमाजात विसरला जाईल. धर्म पाखंडाने भरलेला असेल, राजे दस्यूप्राय होतील; लोक चोरी, खोटेपणा व निरर्थक हिंसा करतील; सर्व वर्ण शूद्रप्राय होतील. गायी बकऱ्यांसारख्या होतील, आश्रम घरांसारखे, आणि नातेवाईकत्व केवळ विवाहबंधनापुरते राहील. औषधी लहान, वृक्ष शमीसारखे बुटके, मेघ विजेने भरलेले, घरे पुण्यशून्य; माणसे गाढवासारखी होतील. अशा कलियुगाच्या क्षीण अवस्थेत धर्मरक्षणासाठी भगवान शुद्ध सत्त्वशक्तीने अवतार घेऊन सनातन धर्माचा उद्धार करतील।
Verse 17
चराचरगुरोर्विष्णोरीश्वरस्याखिलात्मन: । धर्मत्राणाय साधूनां जन्म कर्मापनुत्तये ॥ १७ ॥
चर-अचर सर्व जीवांचे गुरु, सर्वेश्वर व अखिलात्मा भगवान विष्णु धर्मरक्षणासाठी आणि साधुभक्तांचे कर्मफलबंधन दूर करण्यासाठी अवतार धारण करतात।
Verse 18
शम्भलग्राममुख्यस्य ब्राह्मणस्य महात्मन: । भवने विष्णुयशस: कल्कि: प्रादुर्भविष्यति ॥ १८ ॥
शम्भल ग्रामातील प्रमुख, महात्मा ब्राह्मण विष्णुयश यांच्या घरी भगवान कल्कि प्रकट होतील।
Verse 19
अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पति: । असिनासाधुदमनमष्टैश्वर्यगुणान्वित: ॥ १९ ॥ विचरन्नाशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युति: । नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ॥ २० ॥
जगत्पती भगवान कल्कि वेगवान देवदत्त अश्वावर आरूढ होऊन, हातात तलवार घेऊन, अष्ट ऐश्वर्य व दिव्य गुण प्रकट करीत पृथ्वीवर झपाट्याने विचरतील। अनुपम तेजाने दीप्त होऊन, राजवेष धारण केलेल्या दस्यूंना ते कोट्यवधी संख्येने संहारतील।
Verse 20
अश्वमाशुगमारुह्य देवदत्तं जगत्पति: । असिनासाधुदमनमष्टैश्वर्यगुणान्वित: ॥ १९ ॥ विचरन्नाशुना क्षौण्यां हयेनाप्रतिमद्युति: । नृपलिङ्गच्छदो दस्यून्कोटिशो निहनिष्यति ॥ २० ॥
जगत्पती भगवान कल्कि वेगवान देवदत्त अश्वावर आरूढ होऊन, हातात तलवार घेऊन, अष्ट ऐश्वर्य व दिव्य गुण प्रकट करीत पृथ्वीवर झपाट्याने विचरतील। अनुपम तेजाने दीप्त होऊन, राजवेष धारण केलेल्या दस्यूंना ते कोट्यवधी संख्येने संहारतील।
Verse 21
अथ तेषां भविष्यन्ति मनांसि विशदानि वै । वासुदेवाङ्गरागातिपुण्यगन्धानिलस्पृशाम् । पौरजानपदानां वै हतेष्वखिलदस्युषु ॥ २१ ॥
सर्व दस्युवृत्तीचे कपटी राजे नष्ट झाल्यावर नगर-ग्रामातील लोकांना वासुदेवाच्या चंदनलेप व दिव्य अलंकारांची परम पवित्र सुगंध वाहणारा वारा स्पर्श करील; त्यामुळे त्यांची मने अत्यंत शुद्ध होतील।
Verse 22
तेषां प्रजाविसर्गश्च स्थविष्ठ: सम्भविष्यति । वासुदेवे भगवति सत्त्वमूर्तौ हृदि स्थिते ॥ २२ ॥
सत्त्वमय दिव्य स्वरूप असलेल्या भगवान वासुदेव हृदयात स्थिर झाल्यावर त्यांच्या प्रजांची संततीनिर्मिती अत्यंत विपुल होईल आणि पृथ्वी पुन्हा लोकांनी भरून जाईल।
Verse 23
यदावतीर्णो भगवान् कल्किर्धर्मपतिर्हरि: । कृतं भविष्यति तदा प्रजासूतिश्च सात्त्विकी ॥ २३ ॥
धर्माचे पालन करणारे भगवान हरि कल्की रूपाने पृथ्वीवर अवतरतील तेव्हा कृत (सत्य) युग सुरू होईल आणि मानवसमाजात सात्त्विक संततीची उत्पत्ती होईल।
Verse 24
यदा चन्द्रश्च सूर्यश्च तथा तिष्यबृहस्पती । एकराशौ समेष्यन्ति भविष्यति तदा कृतम् ॥ २४ ॥
जेव्हा चंद्र, सूर्य आणि तिष्य नक्षत्रातील बृहस्पती एकाच राशीत एकत्र येतील, तेव्हाच त्या क्षणी कृत (सत्य) युग सुरू होईल।
Verse 25
येऽतीता वर्तमाना ये भविष्यन्ति च पार्थिवा: । ते त उद्देशत: प्रोक्ता वंशीया: सोमसूर्ययो: ॥ २५ ॥
अशा रीतीने सूर्य आणि चंद्र वंशातील भूत, वर्तमान व भविष्यकाळातील सर्व राजे मी संक्षेपाने सांगितले आहेत।
Verse 26
आरभ्य भवतो जन्म यावन्नन्दाभिषेचनम् । एतद् वर्षसहस्रं तु शतं पञ्चदशोत्तरम् ॥ २६ ॥
तुमच्या जन्मापासून राजा नंदाच्या अभिषेकापर्यंत एक हजार एकशे पन्नास वर्षे लोटतील.
Verse 27
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि ॥ २७ ॥ तेनैव ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते त्वदीये द्विजा: काल अधुना चाश्रिता मघा: ॥ २८ ॥
सप्तर्षि-मंडळात पुलह व क्रतु हे प्रथम उदयास येतात. त्यांच्या मध्यातून उत्तर-दक्षिण रेषा काढली असता ज्या नक्षत्रावर ती पडते ते त्या काळचे अधिप नक्षत्र मानले जाते. ऋषी त्या नक्षत्राशी शंभर मानवी वर्षे जोडलेले राहतात; तुमच्या काळात ते मघा नक्षत्रात आहेत.
Verse 28
सप्तर्षीणां तु यौ पूर्वौ दृश्येते उदितौ दिवि । तयोस्तु मध्ये नक्षत्रं दृश्यते यत् समं निशि ॥ २७ ॥ तेनैव ऋषयो युक्तास्तिष्ठन्त्यब्दशतं नृणाम् । ते त्वदीये द्विजा: काल अधुना चाश्रिता मघा: ॥ २८ ॥
त्या नक्षत्राशी सप्तर्षी शंभर मानवी वर्षे जोडलेले राहतात; तुमच्या काळात ते आता मघा नक्षत्रात आश्रित आहेत.
Verse 29
विष्णोर्भगवतो भानु: कृष्णाख्योऽसौ दिवं गत: । तदाविशत् कलिर्लोकं पापे यद् रमते जन: ॥ २९ ॥
विष्णुभगवानांचा सूर्यसमान तेजस्वी कृष्ण जेव्हा दिव्य धामास गेले, तेव्हा कलियुगाने जगात प्रवेश केला आणि लोक पापात रमू लागले.
Verse 30
यावत् स पादपद्माभ्यां स्पृशनास्ते रमापति: । तावत् कलिर्वै पृथिवीं पराक्रन्तुं न चाशकत् ॥ ३० ॥
लक्ष्मीपती श्रीकृष्ण आपल्या चरणकमलांनी पृथ्वीला स्पर्श करत असताना, तोपर्यंत कलि या भूमीला जिंकू शकला नाही.
Verse 31
यदा देवर्षय: सप्त मघासु विचरन्ति हि । तदा प्रवृत्तस्तु कलिर्द्वादशाब्दशतात्मक: ॥ ३१ ॥
जेव्हा सप्तर्षी मघा नक्षत्रात विचरतात, तेव्हा कलियुग प्रवृत्त होते; त्याचा कालमान देवांचे बारा शत वर्षे आहे।
Verse 32
यदा मघाभ्यो यास्यन्ति पूर्वाषाढां महर्षय: । तदा नन्दात् प्रभृत्येष कलिर्वृद्धिं गमिष्यति ॥ ३२ ॥
जेव्हा महर्षी मघेतून पूर्वाषाढेकडे जातील, तेव्हा नंदापासून आरंभ होऊन कलि पूर्ण बळाने वाढीस जाईल।
Verse 33
यस्मिन् कृष्णो दिवं यातस्तस्मिन्नेव तदाहनि । प्रतिपन्नं कलियुगमिति प्राहु: पुराविद: ॥ ३३ ॥
ज्या दिवशी श्रीकृष्ण भगवान दिव्य धामास गेले, त्याच दिवशी कलियुगाचा प्रभाव सुरू झाला, असे पुराविद सांगतात।
Verse 34
दिव्याब्दानां सहस्रान्ते चतुर्थे तु पुन: कृतम् । भविष्यति तदा नृणां मन आत्मप्रकाशकम् ॥ ३४ ॥
कलियुगाच्या एक हजार दिव्य वर्षांच्या चौथ्या भागाच्या शेवटी पुन्हा कृतयुग (सत्ययुग) प्रकट होईल; तेव्हा मनुष्यांचे मन आत्मप्रकाशी होईल।
Verse 35
इत्येष मानवो वंशो यथा सङ्ख्यायते भुवि । तथा विट्शूद्रविप्राणां तास्ता ज्ञेया युगे युगे ॥ ३५ ॥
अशा रीतीने पृथ्वीवर प्रसिद्ध असलेल्या मनूच्या राजवंशाचे वर्णन केले. त्याचप्रमाणे युगोयुगातील वैश्य, शूद्र व ब्राह्मणांचा इतिहासही जाणावा।
Verse 36
एतेषां नामलिङ्गानां पुरुषाणां महात्मनाम् । कथामात्रावशिष्टानां कीर्तिरेव स्थिता भुवि ॥ ३६ ॥
हे महात्मे पुरुष आता केवळ नाव-लक्षणांनीच ओळखले जातात. ते फक्त प्राचीन कथांत उरले; पृथ्वीवर त्यांच्या कीर्तीचाच ठसा राहिला आहे.
Verse 37
देवापि: शान्तनोर्भ्राता मरुश्चेक्ष्वाकुवंशज: । कलापग्राम आसाते महायोगबलान्वितौ ॥ ३७ ॥
देवापि—महाराज शान्तनूचा भाऊ—आणि इक्ष्वाकुवंशज मरु, हे दोघेही महायोगबलयुक्त असून कलाप ग्रामात आजही वास करीत आहेत.
Verse 38
ताविहैत्य कलेरन्ते वासुदेवानुशिक्षितौ । वर्णाश्रमयुतं धर्मं पूर्ववत् प्रथयिष्यत: ॥ ३८ ॥
कलियुगाच्या शेवटी ते दोघे, साक्षात वासुदेवांकडून शिक्षण घेऊन, येथे परत येतील आणि पूर्वीप्रमाणे वर्णाश्रमयुक्त सनातन धर्म मानवसमाजात पुन्हा प्रस्थापित करतील.
Verse 39
कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चेति चतुर्युगम् । अनेन क्रमयोगेन भुवि प्राणिषु वर्तते ॥ ३९ ॥
सत्य, त्रेता, द्वापर आणि कलि—हे चतुर्युग याच क्रमाने पृथ्वीवर प्राण्यांमध्ये सतत चालू राहते.
Verse 40
राजन्नेते मया प्रोक्ता नरदेवास्तथापरे । भूमौ ममत्वं कृत्वान्ते हित्वेमां निधनं गता: ॥ ४० ॥
हे राजा परीक्षित! मी सांगितलेले हे नरदेव आणि इतर सर्वही, या भूमीवर ‘माझे’ असे ममत्व धरून शेवटी ही पृथ्वी सोडून विनाशाला जातात.
Verse 41
कृमिविड्भस्मसंज्ञान्ते राजनाम्नोऽपि यस्य च । भूतध्रुक् तत्कृते स्वार्थं किं वेद निरयो यत: ॥ ४१ ॥
जरी आत्ता देहाला “राजा” असे नाव असले, तरी शेवटी त्याचे नाव “किडे”, “मल” किंवा “राख” असेच होते. देहासाठी जीवांना पीडा देणारा मनुष्य आपला खरा हित काय जाणेल? कारण त्याची कर्मे त्याला नरकाकडेच नेतात.
Verse 42
कथं सेयमखण्डा भू: पूर्वैर्मे पुरुषैर्धृता । मत्पुत्रस्य च पौत्रस्य मत्पूर्वा वंशजस्य वा ॥ ४२ ॥
भोगासक्त राजा विचार करतो— “ही अखंड पृथ्वी माझ्या पूर्वजांच्या ताब्यात होती, आता माझ्या अधीन आहे. ती माझ्या पुत्र-पौत्रांच्या व इतर वंशजांच्या हाती कायम कशी राहील अशी व्यवस्था मी कशी करू?”
Verse 43
तेजोऽबन्नमयं कायं गृहीत्वात्मतयाबुधा: । महीं ममतया चोभौ हित्वान्तेऽदर्शनं गता: ॥ ४३ ॥
मूढ लोक पृथ्वी, जल व अग्नीपासून बनलेल्या या देहाला “मी” मानतात आणि या भूमीला “माझी” म्हणतात; पण शेवटी ते देह आणि भूमी—दोन्ही सोडून अदृश्य होतात.
Verse 44
ये ये भूपतयो राजन् भुञ्जते भुवमोजसा । कालेन ते कृता: सर्वे कथामात्रा: कथासु च ॥ ४४ ॥
हे राजा परीक्षित! जे जे भूपती आपल्या बळावर पृथ्वीचा भोग करू पाहत होते, ते सर्व काळाच्या बळाने नष्ट झाले; कथांमध्ये ते केवळ कथामात्र उरले आहेत.
Frequently Asked Questions
Bhagavatam 12.2 describes a systematic inversion of values: virtue declines daily; wealth becomes the primary credential for status; justice follows power rather than dharma; relationships rest on superficial attraction; spiritual identity becomes external and performative; rulers behave like thieves; and common life is destabilized by taxation, famine, climate hardship, disease, and anxiety—culminating in shortened lifespan and societal fragmentation.
Viṣṇuyaśā is named as the eminent brāhmaṇa in whose home Kalki appears. Śambhala is significant as the prophesied locus of Kalki’s advent, functioning as a narrative anchor that emphasizes dharma’s restoration emerging from brāhmaṇical integrity (right knowledge and conduct) rather than from corrupt political power.
The chapter states that Kali’s influence began on the very day Lord Śrī Kṛṣṇa departed for the spiritual world, and it further correlates Kali’s onset with the Saptarṣi constellation’s position in the nakṣatra Maghā. This dual framing—historical-theological (Kṛṣṇa’s departure) and astronomical-chronological (nakṣatra markers)—presents Kali as both a moral condition and a time cycle.
The phrase indicates rulers who possess the title and regalia of kingship but act against the king’s dharmic function of protection. Kalki’s action is portrayed as dharma-saṁsthāpana: removing predatory governance that drives society into fear, famine, and irreligion, thereby enabling a renewed social order conducive to sattva and spiritual practice.
By showing that even the greatest rulers become only names in history and that bodily designations collapse into decay, the chapter undermines bodily and territorial possessiveness (“I” and “mine”). The intended conclusion is vairāgya (detachment) grounded in bhakti: recognizing time’s supremacy and turning toward the Lord, who alone restores dharma and grants lasting welfare.