Adhyaya 13
Bhāgavatam Mahimā — The Glory, Measure, Transmission, and Gift of Śrīmad-Bhāgavatam
सूत गोस्वामी वेदांनी स्तुत आणि सिद्ध योगींनी अनुभवल्या जाणाऱ्या परमेश्वराला नमस्कार करून मंगळाचरण करतात व जगत्धारक-रक्षक म्हणून भगवंताच्या कूर्मावताराचे स्मरण करतात. नंतर युगान्ताच्या दृष्टीने समारोप करत ते पुराणांच्या श्लोकसंख्येचे निरूपण करून चार लाख पुराणश्लोकांत श्रीमद्भागवताचे वैशिष्ट्यपूर्ण स्थान ठरवतात. भागवताचा प्रथम प्रकाश ब्रह्माला झाला, आणि त्याचे परम प्रयोजन—दिव्यकथेमुळे वैराग्य, वेदान्ताचा सार, तसेच अद्वैत सत्यरूप भगवान हरि यांची एकान्त भक्तिसेवा—असे सांगतात. भाद्र पौर्णिमेला सुवर्ण सिंहासनावर ठेवून भागवतदानाची विधी सांगितली जाते आणि पुराणांत ते सर्वोच्च, नद्यांत गंगा व तीर्थांत काशी यांसारखे मानले जाते. शेवटी ब्रह्मा–नारद–व्यास–शुक–परीक्षित परंपरेचे स्मरण करून शुद्ध भक्तीसाठी प्रार्थना व भक्तिपूर्वक श्रवण-कीर्तनाने मोक्षाचा आशीर्वाद देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच यं ब्रह्मा वरुणेन्द्ररुद्रमरुत: स्तुन्वन्ति दिव्यै: स्तवै- र्वेदै: साङ्गपदक्रमोपनिषदैर्गायन्ति यं सामगा: । ध्यानावस्थिततद्गतेन मनसा पश्यन्ति यं योगिनो यस्यान्तं न विदु: सुरासुरगणा देवाय तस्मै नम: ॥ १ ॥
सूत म्हणाले—ज्याची ब्रह्मा, वरुण, इंद्र, रुद्र आणि मरुत दिव्य स्तोत्रांनी स्तुती करतात; ज्याला वेद, त्यांची अंगे, पदक्रम व उपनिषदांसह सामगायक गातात; समाधीत स्थित योगी तन्मय मनाने अंतःकरणात ज्याचे दर्शन करतात; आणि ज्याचा अंत देव-असुर कोणालाही कळत नाही—त्या परमेश्वराला माझा नमस्कार।
Verse 2
पृष्ठे भ्राम्यदमन्दमन्दरगिरिग्रावाग्रकण्डूयना- न्निद्रालो: कमठाकृतेर्भगवत: श्वासानिला: पान्तु व: । यत्संस्कारकलानुवर्तनवशाद् वेलानिभेनाम्भसां यातायातमतन्द्रितं जलनिधेर्नाद्यापि विश्राम्यति ॥ २ ॥
भगवान कूर्म (कमठ) रूपाने प्रकट झाले तेव्हा फिरणाऱ्या प्रचंड मंदर पर्वताच्या धारदार दगडांनी त्यांच्या पाठीवर खरचटून कंडू निर्माण केली आणि प्रभूला झोप येऊ लागली. त्या निद्रालु अवस्थेत त्यांच्या श्वासातून उठणारे वारे तुम्हा सर्वांचे रक्षण करो. त्या संस्काराचे अनुकरण करून समुद्राची भरती-ओहोटी आजही अखंड आत-बाहेर ये-जा करत राहते.
Verse 3
पुराणसङ्ख्यासम्भूतिमस्य वाच्यप्रयोजने । दानं दानस्य माहात्म्यं पाठादेश्च निबोधत ॥ ३ ॥
आता प्रत्येक पुराणातील श्लोकसंख्येचा संक्षेप ऐका. त्यानंतर या भागवत पुराणाचा मुख्य विषय व प्रयोजन ऐका; हे दान देण्याची योग्य पद्धत, त्या दानाचे माहात्म्य, आणि शेवटी या ग्रंथाचे श्रवण व पाठ-कीर्तन यांचे माहात्म्यही जाणून घ्या.
Verse 4
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ब्रह्म पुराणात दहा हजार श्लोक, पद्म पुराणात पंचावन्न हजार; श्री विष्णु पुराणात तेवीस हजार, शिव पुराणात चोवीस हजार; आणि श्रीमद्भागवतात अठरा हजार. नारद पुराणात पंचवीस हजार, मार्कंडेय पुराणात नऊ हजार, अग्नि (वाह्न) पुराणात पंधरा हजार चारशे; भविष्य पुराणात चौदा हजार पाचशे, ब्रह्मवैवर्तात अठरा हजार, लिंग पुराणात अकरा हजार. वराह पुराणात चोवीस हजार, स्कंद पुराणात एक्याऐंशी हजार एकशे, वामन पुराणात दहा हजार; कूर्म पुराणात सतरा हजार, मत्स्य पुराणात चौदा हजार, गरुड (सौपर्ण) पुराणात एकोणीस हजार, आणि ब्रह्माण्ड पुराणात बारा हजार श्लोक आहेत. अशा रीतीने सर्व पुराणांचा एकूण चार लाख श्लोकांचा संग्रह आहे; त्यात अठरा हजार श्रीमद्भागवताचे आहेत.
Verse 5
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ब्रह्मपुराणात दहा हजार श्लोक, पद्मपुराणात पंचावन्न हजार; श्रीविष्णुपुराणात तेवीस हजार, आणि शैव (शिव) पुराणात चोवीस हजार श्लोक आहेत. श्रीमद्भागवतात अठरा हजार श्लोक मानले गेले आहेत. नारदपुराणात पंचवीस हजार, मार्कण्डेयपुराणात नऊ हजार, आणि अग्नि (वाह्न) पुराणात पंधरा हजार चारशे श्लोक आहेत. भविष्यपुराणात चौदा हजार पाचशे; ब्रह्मवैवर्तात अठरा हजार, आणि लिंगपुराणात अकरा हजार। वराहपुराणात चोवीस हजार; स्कंदपुराणात एक्याऐंशी हजार एकशे; वामनपुराणात दहा हजार। कूर्मपुराणात सतरा हजार, मत्स्यपुराणात चौदा हजार, गरुड (सौपर्ण) पुराणात एकोणीस हजार, आणि ब्रह्माण्डपुराणात बारा हजार श्लोक आहेत. अशा रीतीने सर्व पुराणांचे श्लोक मिळून चार लक्ष; त्यांपैकी अठरा हजार पुन्हा श्रीमद्भागवताचे, परम रम्य, आहेत।
Verse 6
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ब्रह्मपुराणात दहा हजार श्लोक, पद्मपुराणात पंचावन्न हजार; श्रीविष्णुपुराणात तेवीस हजार, आणि शैव (शिव) पुराणात चोवीस हजार श्लोक आहेत. श्रीमद्भागवतात अठरा हजार श्लोक मानले गेले आहेत. नारदपुराणात पंचवीस हजार, मार्कण्डेयपुराणात नऊ हजार, आणि अग्नि (वाह्न) पुराणात पंधरा हजार चारशे श्लोक आहेत. भविष्यपुराणात चौदा हजार पाचशे; ब्रह्मवैवर्तात अठरा हजार, आणि लिंगपुराणात अकरा हजार। वराहपुराणात चोवीस हजार; स्कंदपुराणात एक्याऐंशी हजार एकशे; वामनपुराणात दहा हजार। कूर्मपुराणात सतरा हजार, मत्स्यपुराणात चौदा हजार, गरुड (सौपर्ण) पुराणात एकोणीस हजार, आणि ब्रह्माण्डपुराणात बारा हजार श्लोक आहेत. अशा रीतीने सर्व पुराणांचे श्लोक मिळून चार लक्ष; त्यांपैकी अठरा हजार पुन्हा श्रीमद्भागवताचे, परम रम्य, आहेत।
Verse 7
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ब्रह्मपुराणात दहा हजार श्लोक, पद्मपुराणात पंचावन्न हजार; श्रीविष्णुपुराणात तेवीस हजार, आणि शैव (शिव) पुराणात चोवीस हजार श्लोक आहेत. श्रीमद्भागवतात अठरा हजार श्लोक मानले गेले आहेत. नारदपुराणात पंचवीस हजार, मार्कण्डेयपुराणात नऊ हजार, आणि अग्नि (वाह्न) पुराणात पंधरा हजार चारशे श्लोक आहेत. भविष्यपुराणात चौदा हजार पाचशे; ब्रह्मवैवर्तात अठरा हजार, आणि लिंगपुराणात अकरा हजार। वराहपुराणात चोवीस हजार; स्कंदपुराणात एक्याऐंशी हजार एकशे; वामनपुराणात दहा हजार। कूर्मपुराणात सतरा हजार, मत्स्यपुराणात चौदा हजार, गरुड (सौपर्ण) पुराणात एकोणीस हजार, आणि ब्रह्माण्डपुराणात बारा हजार श्लोक आहेत. अशा रीतीने सर्व पुराणांचे श्लोक मिळून चार लक्ष; त्यांपैकी अठरा हजार पुन्हा श्रीमद्भागवताचे, परम रम्य, आहेत।
Verse 8
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ब्रह्मपुराणात दहा हजार श्लोक, पद्मपुराणात पंचावन्न हजार; श्रीविष्णुपुराणात तेवीस हजार, आणि शैव (शिव) पुराणात चोवीस हजार श्लोक आहेत. श्रीमद्भागवतात अठरा हजार श्लोक मानले गेले आहेत. नारदपुराणात पंचवीस हजार, मार्कण्डेयपुराणात नऊ हजार, आणि अग्नि (वाह्न) पुराणात पंधरा हजार चारशे श्लोक आहेत. भविष्यपुराणात चौदा हजार पाचशे; ब्रह्मवैवर्तात अठरा हजार, आणि लिंगपुराणात अकरा हजार। वराहपुराणात चोवीस हजार; स्कंदपुराणात एक्याऐंशी हजार एकशे; वामनपुराणात दहा हजार। कूर्मपुराणात सतरा हजार, मत्स्यपुराणात चौदा हजार, गरुड (सौपर्ण) पुराणात एकोणीस हजार, आणि ब्रह्माण्डपुराणात बारा हजार श्लोक आहेत. अशा रीतीने सर्व पुराणांचे श्लोक मिळून चार लक्ष; त्यांपैकी अठरा हजार पुन्हा श्रीमद्भागवताचे, परम रम्य, आहेत।
Verse 9
ब्राह्मं दशसहस्राणि पाद्मं पञ्चोनषष्टि च । श्रीवैष्णवं त्रयोविंशच्चतुर्विंशति शैवकम् ॥ ४ ॥ दशाष्टौ श्रीभागवतं नारदं पञ्चविंशति । मार्कण्डं नव वाह्नं च दशपञ्च चतु:शतम् ॥ ५ ॥ चतुर्दश भविष्यं स्यात्तथा पञ्चशतानि च । दशाष्टौ ब्रह्मवैवर्तं लैङ्गमेकादशैव तु ॥ ६ ॥ चतुर्विंशति वाराहमेकाशीतिसहस्रकम् । स्कान्दं शतं तथा चैकं वामनं दश कीर्तितम् ॥ ७ ॥ कौर्मं सप्तदशाख्यातं मात्स्यं तत्तु चतुर्दश । एकोनविंशत्सौपर्णं ब्रह्माण्डं द्वादशैव तु ॥ ८ ॥ एवं पुराणसन्दोहश्चतुर्लक्ष उदाहृत: । तत्राष्टदशसाहस्रं श्रीभागवतमिष्यते ॥ ९ ॥
ब्रह्मपुराणात दहा हजार श्लोक, पद्मपुराणात पंचावन्न हजार; श्रीविष्णुपुराणात तेवीस हजार, आणि शैव (शिव) पुराणात चोवीस हजार श्लोक आहेत. श्रीमद्भागवतात अठरा हजार श्लोक मानले गेले आहेत. नारदपुराणात पंचवीस हजार, मार्कण्डेयपुराणात नऊ हजार, आणि अग्नि (वाह्न) पुराणात पंधरा हजार चारशे श्लोक आहेत. भविष्यपुराणात चौदा हजार पाचशे; ब्रह्मवैवर्तात अठरा हजार, आणि लिंगपुराणात अकरा हजार। वराहपुराणात चोवीस हजार; स्कंदपुराणात एक्याऐंशी हजार एकशे; वामनपुराणात दहा हजार। कूर्मपुराणात सतरा हजार, मत्स्यपुराणात चौदा हजार, गरुड (सौपर्ण) पुराणात एकोणीस हजार, आणि ब्रह्माण्डपुराणात बारा हजार श्लोक आहेत. अशा रीतीने सर्व पुराणांचे श्लोक मिळून चार लक्ष; त्यांपैकी अठरा हजार पुन्हा श्रीमद्भागवताचे, परम रम्य, आहेत।
Verse 10
इदं भगवता पूर्वं ब्रह्मणे नाभिपङ्कजे । स्थिताय भवभीताय कारुण्यात् सम्प्रकाशितम् ॥ १० ॥
हे श्रीमद्भागवत भगवानांनी प्रथम करुणेने नाभिकमळावर बसलेल्या, संसारभयाने भयभीत ब्रह्मदेवांना पूर्णपणे प्रकट केले।
Verse 11
आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् । हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ११ ॥ सर्ववेदान्तसारं यद ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् । वस्त्वद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ॥ १२ ॥
आदि ते अंतपर्यंत हे श्रीमद्भागवत वैराग्य जागविणाऱ्या आख्यानांनी तसेच श्रीहरिच्या लीलांच्या अमृतमय कथांनी परिपूर्ण आहे; ज्यामुळे साधुभक्त व देवगण परमानंदित होतात। हे सर्व वेदान्ताचे सार आहे, कारण याचा विषय अद्वितीय परमसत्य आहे—आत्म्याशी अभिन्न असूनही परम वास्तव; आणि याचा एकमेव प्रयोजन त्या परमसत्याची अनन्य भक्तिसेवा आहे।
Verse 12
आदिमध्यावसानेषु वैराग्याख्यानसंयुतम् । हरिलीलाकथाव्रातामृतानन्दितसत्सुरम् ॥ ११ ॥ सर्ववेदान्तसारं यद ब्रह्मात्मैकत्वलक्षणम् । वस्त्वद्वितीयं तन्निष्ठं कैवल्यैकप्रयोजनम् ॥ १२ ॥
आदि ते अंतपर्यंत हे श्रीमद्भागवत वैराग्य जागविणाऱ्या आख्यानांनी तसेच श्रीहरिच्या लीलांच्या अमृतमय कथांनी परिपूर्ण आहे; ज्यामुळे साधुभक्त व देवगण परमानंदित होतात। हे सर्व वेदान्ताचे सार आहे, कारण याचा विषय अद्वितीय परमसत्य आहे—आत्म्याशी अभिन्न असूनही परम वास्तव; आणि याचा एकमेव प्रयोजन त्या परमसत्याची अनन्य भक्तिसेवा आहे।
Verse 13
प्रौष्ठपद्यां पौर्णमास्यां हेमसिंहसमन्वितम् । ददाति यो भागवतं स याति परमां गतिम् ॥ १३ ॥
जो भाद्र महिन्याच्या पौर्णिमेला श्रीमद्भागवत सुवर्णसिंहासनावर स्थापून दान करतो, तो परम दिव्य गतीला प्राप्त होतो।
Verse 14
राजन्ते तावदन्यानि पुराणानि सतां गणे । यावद्भागवतं नैव श्रूयतेऽमृतसागरम् ॥ १४ ॥
अमृतसागरासारखे श्रीमद्भागवत ऐकले जात नाही तोवरच सत्संगात इतर पुराणे शोभून दिसतात।
Verse 15
सर्ववेदान्तसारं हि श्रीभागवतमिष्यते । तद्रसामृततृप्तस्य नान्यत्र स्याद्रति: क्वचित् ॥ १५ ॥
श्रीमद्भागवत हे सर्व वेदान्ताचे सार मानले जाते. ज्याला त्याच्या रसामृताने तृप्ती मिळाली, त्याची मग अन्य ग्रंथांत कधीच आसक्ती राहत नाही.
Verse 16
निम्नगानां यथा गङ्गा देवानामच्युतो यथा । वैष्णवानां यथा शम्भु: पुराणानामिदं तथा ॥ १६ ॥
जशी नद्यांमध्ये गंगा श्रेष्ठ, देवांमध्ये अच्युत सर्वोच्च आणि वैष्णवांमध्ये शंभू (शिव) श्रेष्ठ; तशी पुराणांमध्ये श्रीमद्भागवत सर्वश्रेष्ठ आहे.
Verse 17
क्षेत्राणां चैव सर्वेषां यथा काशी ह्यनुत्तमा । तथा पुराणव्रातानां श्रीमद्भागवतं द्विजा: ॥ १७ ॥
हे द्विजांनो, जशी सर्व क्षेत्रांमध्ये काशी अनुपम आहे, तशी पुराणसमूहात श्रीमद्भागवत सर्वोच्च आहे.
Verse 18
श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्वैष्णवानां प्रियं यस्मिन् पारमहंस्यमेकममलं ज्ञानं परं गीयते । तत्र ज्ञानविरागभक्तिसहितं नैष्कर्म्यमाविष्कृतं तच्छृण्वन् सुपठन् विचारणपरो भक्त्या विमुच्येन्नर: ॥ १८ ॥
श्रीमद्भागवत हे निर्मळ पुराण असून वैष्णवांना अत्यंत प्रिय आहे; यात परमहंसांचे एकमेव शुद्ध, परम ज्ञान गाईले आहे. येथे ज्ञान, वैराग्य व भक्तीसह नैष्कर्म्य प्रकट होते. जो भक्तीने ऐकतो, नीट पठण करतो व चिंतन करतो, तो पूर्ण मुक्त होतो.
Verse 19
कस्मै येन विभासितोऽयमतुलो ज्ञानप्रदीप: पुरा तद्रूपेण च नारदाय मुनये कृष्णाय तद्रूपिणा । योगीन्द्राय तदात्मनाथ भगवद्राताय कारुण्यत- स्तच्छुद्धं विमलं विशोकममृतं सत्यं परं धीमहि ॥ १९ ॥
मी त्या शुद्ध, निर्मळ, शोक-रहित, अमृतस्वरूप परम सत्याचे ध्यान करतो—ज्याने आदिकाळी स्वतः ब्रह्माला हा अतुल ज्ञानप्रदीप प्रकट केला. ब्रह्माने तो नारदाला सांगितला, नारदाने कृष्णद्वैपायन व्यासांना, व्यासांनी योगींद्र शुकदेवांना, आणि शुकदेवांनी करुणेने तो भगवद्रात (परीक्षित) यांना कथन केला.
Verse 20
नमस्तस्मै भगवते वासुदेवाय साक्षिणे । य इदं कृपया कस्मै व्याचचक्षे मुमुक्षवे ॥ २० ॥
सर्वव्यापी साक्षी अशा परमभगवान वासुदेवांना नमस्कार; ज्यांनी कृपेने मोक्षाची इच्छा करणाऱ्या ब्रह्म्याला हे दिव्य शास्त्र सांगितले।
Verse 21
योगीन्द्राय नमस्तस्मै शुकाय ब्रह्मरूपिणे । संसारसर्पदष्टं यो विष्णुरातममूमुचत् ॥ २१ ॥
योगींद्र, ब्रह्मस्वरूप श्री शुकदेव गोस्वामींना नमस्कार; ज्यांनी संसाररूपी सर्पदंश झालेल्या विष्णुरात (परीक्षित) यांना मुक्त केले।
Verse 22
भवे भवे यथा भक्ति: पादयोस्तव जायते । तथा कुरुष्व देवेश नाथस्त्वं नो यत: प्रभो ॥ २२ ॥
हे देवेश, हे प्रभो! जन्मोजन्मी तुझ्या चरणी भक्ती जशी उत्पन्न होईल तसे कृपा करून कर; कारण तूच आमचा नाथ आहेस।
Verse 23
नामसङ्कीर्तनं यस्य सर्वपापप्रणाशनम् । प्रणामो दु:खशमनस्तं नमामि हरिं परम् ॥ २३ ॥
ज्यांच्या पवित्र नामांचे संकीर्तन सर्व पापांचा नाश करते आणि ज्यांना प्रणाम केल्याने दुःख शमते, त्या परम हरिला मी नमस्कार करतो।
Frequently Asked Questions
The enumeration functions as a traditional pramāṇa-style framing: it situates Śrīmad-Bhāgavatam within the wider Purāṇic canon (400,000 verses total) and then highlights the Bhāgavatam’s distinct identity (18,000 verses) to underscore its unique authority, completeness, and supremacy as the Vedānta-sāra and amala-purāṇa.
The chapter states that from beginning to end the Bhāgavatam teaches renunciation through Hari-kathā and establishes the Absolute Truth as its subject—one without a second—culminating not in impersonal conclusion but in exclusive devotional service (kevalā-bhakti) to that Supreme Truth. Thus, Vedānta’s final import is presented as bhakti grounded in realized knowledge.
The chapter identifies Brahmā as the first recipient of the Bhāgavatam directly from the Supreme Lord. Brahmā spoke it to Nārada; Nārada to Kṛṣṇa-dvaipāyana Vyāsa; Vyāsa to Śukadeva Gosvāmī; and Śuka spoke it to Mahārāja Parīkṣit—establishing the authorized chain of revelation and teaching.
The text prescribes a specific dāna-vidhi: placing the Bhāgavatam on a golden throne and offering it as a gift on the full moon of Bhādra. The significance is twofold—honoring the Bhāgavatam as the living embodiment of sacred knowledge and cultivating bhakti through generosity—said to grant the supreme transcendental destination.
It is termed spotless (amala) because its teaching culminates in pure devotion free from ulterior motives (karma and mere jñāna) and because it reveals paramahaṁsa-knowledge: the integrated path of jñāna, vairāgya, and bhakti that liberates the sincere hearer through devoted śravaṇa and kīrtana.