Adhyaya 86
Arjuna Marries Subhadrā; Kṛṣṇa Honors Two Devotees in Mithilā (Śrutadeva and Bahulāśva)
परीक्षिताच्या प्रश्नावर शुकदेव सांगतात—तीर्थयात्रेत अर्जुन प्रभास येथे ऐकतो की बलराम सुभद्रेचा विवाह दुर्योधनाशी लावू इच्छितात. कृष्णाच्या संमतीने योग्य फल मिळावे म्हणून अर्जुन त्रिदंडी संन्याशाचा वेष घेऊन द्वारकेत येतो, चातुर्मास तेथे राहतो आणि सुभद्रेशी परस्पर प्रेम जुळते. देवालयोत्सवात धर्म्य ‘राक्षस-विवाह’ पद्धतीने अनुमोदित अपहरण करून तो पहारेकऱ्यांना परतवून सुभद्रेला घेऊन निघून जातो; कृष्ण व माता-पिता या विवाहाला पाठिंबा देतात. बलरामांचा प्रारंभीचा राग कृष्णाच्या आदरयुक्त स्पष्टीकरणाने शांत होतो आणि ते दाम्पत्याला आशीर्वाद व भरघोस भेटवस्तू देतात. पुढे कथा मिथिलेत वळते—विदेहातील राजा बहुलाश्व आणि ब्राह्मण श्रुतदेव हे अच्युतप्रिय आदर्श भक्त. कृष्ण महर्षींसह तेथे जातो, मार्गात पूजिला जातो आणि योगशक्तीने एकाच वेळी दोघांच्या घरी प्रवेश करून दोघांचे निमंत्रण स्वीकारतो. त्यांच्या अतिथिसेवेतून उपदेश—सत्संगाने शीघ्र शुद्धी होते आणि सिद्ध ब्राह्मणांचा सन्मान म्हणजेच भगवंताची पूजा; वैष्णव सामाजिक आचार दाखवून कृष्ण द्वारकेत परततो।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच ब्रह्मन् वेदितुमिच्छाम: स्वसारां रामकृष्णयो: । यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही ॥ १ ॥
राजा परीक्षित म्हणाला— हे ब्राह्मण! मला जाणून घ्यायचे आहे की बलराम व श्रीकृष्णांची बहीण, जी माझी आजी होती, ती सुभद्रा अर्जुनाने कशी विवाहिली.
Verse 2
श्रीशुक उवाच अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभु: । गत: प्रभासमशृणोन्मातुलेयीं स आत्मन: ॥ २ ॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सु: स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले— तीर्थयात्रेत सर्वत्र फिरत असताना अर्जुन प्रभासला गेला. तेथे त्याने ऐकले की बलराम आपली मौसेरी बहीण सुभद्रेला दुर्योधनाला देणार आहेत आणि इतरांना ते मान्य नाही. सुभद्रेला मिळवण्याच्या इच्छेने अर्जुन त्रिदंडधारी संन्याशाचा वेष घेऊन द्वारकेला गेला.
Verse 3
श्रीशुक उवाच अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन्नवनीं प्रभु: । गत: प्रभासमशृणोन्मातुलेयीं स आत्मन: ॥ २ ॥ दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे । तल्लिप्सु: स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात् ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले— तीर्थयात्रेत सर्वत्र फिरत असताना अर्जुन प्रभासला गेला. तेथे त्याने ऐकले की बलराम आपली मौसेरी बहीण सुभद्रेला दुर्योधनाला देणार आहेत आणि इतरांना ते मान्य नाही. सुभद्रेला मिळवण्याच्या इच्छेने अर्जुन त्रिदंडधारी संन्याशाचा वेष घेऊन द्वारकेला गेला.
Verse 4
तत्र वै वार्षितान् मासानवात्सीत् स्वार्थसाधक: । पौरै: सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च स: ॥ ४ ॥
आपला हेतू साध्य करण्यासाठी तो पावसाळ्याचे महिने तेथे राहिला. नगरवासी आणि बलराम—त्याला न ओळखता—वारंवार त्याचा मान-सत्कार करीत होते.
Verse 5
एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमन्त्र्य तम् । श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल ॥ ५ ॥
एकदा बलरामांनी त्याला घरी आणून अतिथिभोजनासाठी निमंत्रित केले. तेव्हा अर्जुनाने प्रभूंनी श्रद्धेने अर्पण केलेले भिक्ष्य-भोजन स्वीकारले.
Verse 6
सोऽपश्यत्तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् । प्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे ॥ ६ ॥
तेथे त्याने वीरांना मोहविणारी महान कन्या सुभद्रा पाहिली. आनंदाने त्याचे नेत्र फुलले आणि त्याचे मन भावाने क्षुब्ध होऊन तिच्यातच गुंतले.
Verse 7
सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् । हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा ॥ ७ ॥
तीही स्त्रियांच्या हृदयाला भावणाऱ्या अर्जुनाला पाहताच मोहित झाली. लाजत हसत, कटाक्ष टाकीत तिने आपले हृदय व दृष्टी त्याच्यावर स्थिर केली.
Verse 8
तां परं समनुध्यायन्नन्तरं प्रेप्सुरर्जुन: । न लेभे शं भ्रमच्चित्त: कामेनातिबलीयसा ॥ ८ ॥
तिचाच सतत ध्यान करीत आणि तिला घेऊन जाण्याची संधी शोधीत अर्जुनाला शांती मिळाली नाही. अतिप्रबळ कामनेने त्याचे चित्त डळमळत राहिले.
Verse 9
महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गताम् । जहारानुमत: पित्रो: कृष्णस्य च महारथ: ॥ ९ ॥
महान देवयात्रेच्या वेळी रथावर बसून दुर्गासारख्या राजवाड्यातून बाहेर पडलेल्या सुभद्रेला महारथी अर्जुनाने हरले. हे तिच्या माता-पित्यांच्या व श्रीकृष्णाच्या अनुमतीने झाले.
Verse 10
रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान् । विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव ॥ १० ॥
रथावर उभा राहून अर्जुनाने धनुष्य उचलले आणि अडवणाऱ्या शूर योद्ध्यांना व पहारेकऱ्यांना पळवून लावले. स्वजनांच्या क्रोधपूर्ण आरोळ्यांत तो सुभद्रेला असा घेऊन गेला, जसा सिंह शिकार झुंडातून उचलून नेतो.
Verse 11
तच्छ्रुत्वा क्षुभितो राम: पर्वणीव महार्णव: । गृहीतपाद: कृष्णेन सुहृद्भिश्चानुसान्त्वित: ॥ ११ ॥
सुभद्रेच्या हरणाची वार्ता ऐकून भगवान बलराम पौर्णिमेच्या समुद्रासारखे क्षुब्ध झाले. तेव्हा श्रीकृष्णांनी त्यांच्या चरणांना धरून, इतर स्वजनांसह प्रसंग समजावून त्यांना शांत केले.
Verse 12
प्राहिणोत् पारिबर्हाणि वरवध्वोर्मुदा बल: । महाधनोपस्करेभरथाश्वनरयोषित: ॥ १२ ॥
त्यानंतर बलरामजींनी आनंदाने वर-वधूस विवाहभेटी पाठवल्या—अतिशय धन व सामग्रीसह हत्ती, रथ, घोडे आणि पुरुष-स्त्री सेवक-सेविका।
Verse 13
श्रीशुक उवाच कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठ: श्रुतदेव इति श्रुत: । कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थ: शान्त: कविरलम्पट: ॥ १३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—कृष्णांचे श्रुतदेव नावाचे द्विजश्रेष्ठ भक्त होते. केवळ कृष्णभक्तीने ते पूर्ण तृप्त, शांत, विद्वान आणि विषयासक्तिरहित होते.
Verse 14
स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी । अनीहयागताहार्यनिर्वर्तितनिजक्रिय: ॥ १४ ॥
ते विदेह राज्यातील मिथिला नगरीत गृहस्थाश्रमी म्हणून राहत. विशेष प्रयत्न न करता जे अन्न-आहार मिळे त्यावर निर्वाह करून आपली कर्तव्ये पार पाडत.
Verse 15
यात्रामात्रं त्वहरहर्दैवादुपनमत्युत । नाधिकं तावता तुष्ट: क्रिया चक्रे यथोचिता: ॥ १५ ॥
दैवयोगाने त्याला दररोज केवळ निर्वाहापुरतेच मिळे, त्याहून अधिक नाही. एवढ्यातच संतुष्ट राहून तो यथोचित धर्मकर्म करीत असे.
Verse 16
तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुत: । मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ ॥ १६ ॥
हे परीक्षित, तसेच त्या राज्याचा राजा मैथिल वंशातील बहुलाश्व अहंकाररहित होता. ते दोघेही भक्त भगवान अच्युतांना अत्यंत प्रिय होते.
Verse 17
तयो: प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् । आरुह्य साकं मुनिभिर्विदेहान् प्रययौ प्रभु: ॥ १७ ॥
त्या दोघांवर प्रसन्न होऊन भगवान दारुकाने आणलेला रथ आरूढ करून मुनिंसह विदेह देशाकडे प्रस्थान केले.
Verse 18
नारदो वामदेवोऽत्रि: कृष्णो रामोऽसितोऽरुणि: । अहं बृहस्पति: कण्वो मैत्रेयश्च्यवनादय: ॥ १८ ॥
त्या मुनिंमध्ये नारद, वामदेव, अत्री, कृष्णद्वैपायन व्यास, परशुराम, असित, अरुणि, मी, बृहस्पती, कण्व, मैत्रेय आणि च्यवन इत्यादी होते.
Verse 19
तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप । उपतस्थु: सार्घ्यहस्ता ग्रहै: सूर्यमिवोदितम् ॥ १९ ॥
हे राजन्, मार्गात जिथे जिथे प्रभू आले तिथे नगर-ग्रामातील लोक हातात अर्घ्यजल घेऊन पूजेसाठी पुढे आले; जणू ग्रहांनी वेढलेल्या उदित सूर्याची आराधना करीत होते.
Verse 20
आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य- पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णा: । अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास- स्निग्धेक्षणं नृप पपुर्दृशिभिर्नृनार्य: ॥ २० ॥
हे राजन्, आनर्त, धन्व, कुरु-जाङ्गल, कङ्क, मत्स्य, पाञ्चाल, कुन्ती, मधु, केकय, कोशल, अर्ण इत्यादी व इतर राज्यांतील स्त्री-पुरुषांनी उदार हास्य व स्नेहदृष्टीने शोभणाऱ्या भगवान कृष्णांच्या कमलमुखाचे अमृतमय सौंदर्य नेत्रांनी पिऊन टाकले.
Verse 21
तेभ्य: स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्य: क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् । शृण्वन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं गीतं सुरैर्नृभिरगाच्छनकैर्विदेहान् ॥ २१ ॥
त्यांच्या दर्शनमात्राने त्रैलोक्यगुरु श्रीकृष्णांनी भौतिक अंधकार नष्ट करून अभय व दिव्यदृष्टी दिली। देव-मानव त्यांच्या पावन यशाचे गान करीत असता ते हळूहळू विदेहास पोहोचले।
Verse 22
तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप । अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणय: ॥ २२ ॥
हे राजन्, अच्युत प्रभू आले असे ऐकून विदेहातील नगर-गावांतील लोक आनंदित होऊन हातात अर्घ्य-पूजा घेऊन त्यांच्या स्वागतास धावले।
Verse 23
दृष्ट्वा त उत्तम:श्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशया: । कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमु: श्रुतपूर्वांस्तथा मुनीन् ॥ २३ ॥
उत्तमश्लोक प्रभूंचे दर्शन होताच लोकांचे मुख व हृदय प्रेमाने फुलले। त्यांनी मस्तकावर हात जोडून प्रभूंना तसेच त्यांच्या संगतीने आलेल्या, पूर्वी फक्त ऐकलेल्या मुनींनाही नमस्कार केला।
Verse 24
स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् । मैथिल: श्रुतदेवश्च पादयो: पेततु: प्रभो: ॥ २४ ॥
मैथिल राजा आणि श्रुतदेव—दोघेही ‘जगद्गुरु प्रभू माझ्यावर कृपा करण्यासाठीच आले’ असे मानून प्रभूंच्या चरणांवर पडले।
Verse 25
न्यमन्त्रयेतां दाशार्हमातिथ्येन सह द्विजै: । मैथिल: श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली ॥ २५ ॥
मैथिल राजा आणि श्रुतदेव—दोघांनीही एकाच वेळी हात जोडून, द्विज मुनींसह, दाशार्हनाथ प्रभूंना आपल्या घरी अतिथी म्हणून येण्याचे आमंत्रण दिले।
Verse 26
भगवांस्तदभिप्रेत्य द्वयो: प्रियचिकीर्षया । उभयोराविशद् गेहमुभाभ्यां तदलक्षित: ॥ २६ ॥
दोघांनाही प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने भगवंतांनी दोन्हींचे आमंत्रण स्वीकारले. ते एकाच वेळी दोन्ही घरांत गेले, आणि कोणालाही ते दुसऱ्याच्या घरी जाताना दिसले नाहीत.
Verse 27
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
जनकवंशी राजा बहुलाश्वाने दूरूनच भगवान श्रीकृष्णांना ऋषींसह आपल्या घरी येताना पाहिले; प्रवासाने ते काहीसे श्रांत होते. त्याने त्वरित मानासनं आणून सर्वांना सुखाने बसवले. मग वाढलेल्या भक्तीने हृदय पुलकित, डोळे अश्रूंनी भरून आलेले असताना त्याने नमस्कार केला, त्यांच्या चरणांचे प्रक्षालन केले, आणि लोकपावन चरणामृत स्वतःच्या व कुटुंबाच्या मस्तकी शिंपडले. नंतर चंदन, पुष्पमाळा, उत्तम वस्त्र-आभूषण, धूप-दीप, अर्घ्य तसेच गायी व बैल अर्पण करून त्या ईश्वरस्वरूप महात्म्यांची पूजा केली.
Verse 28
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
वाढलेल्या भक्तीने त्याचे हृदय पुलकित झाले, डोळे अश्रूंनी भरले. त्याने नमस्कार करून त्यांच्या चरणांचे प्रक्षालन केले आणि ते लोकपावन चरणामृत मस्तकी धारण केले.
Verse 29
श्रान्तानप्यथ तान् दूराज्जनक: स्वगृहागतान् । आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामना: ॥ २७ ॥ प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्षहृदयास्राविलेक्षण: । नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनी: ॥ २८ ॥ सकुटुम्बो वहन् मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् । गन्धमाल्याम्बराकल्पधूपदीपार्घ्यगोवृषै: ॥ २९ ॥
कुटुंबासह त्याने ते मस्तकी धारण केले आणि मग चंदन, पुष्पमाळा, उत्तम वस्त्र-आभूषण, धूप-दीप, अर्घ्य तसेच गायी व बैल अर्पण करून त्या ईश्वरस्वरूप महात्म्यांची पूजा केली.
Verse 30
वाचा मधुरया प्रीणन्निदमाहान्नतर्पितान् । पादावङ्कगतौ विष्णो: संस्पृशञ्छनकैर्मुदा ॥ ३० ॥
ते सर्वजण भोजन करून तृप्त झाल्यावर, त्यांना अधिक प्रसन्न करण्यासाठी राजा मधुर वाणीने हळूहळू बोलू लागला. भगवान विष्णूंचे चरण मांडीवर घेऊन तो आनंदाने सावकाश दाबू लागला.
Verse 31
श्रीबहुलाश्व उवाच भवान् हि सर्वभूतानामात्मा साक्षी स्वदृग् विभो । अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गत: ॥ ३१ ॥
श्रीबहुलाश्व म्हणाला—हे सर्वसमर्थ प्रभो! आपण सर्व भूतांचा आत्मा, स्वयंप्रकाश साक्षी आहात. आम्ही जे सतत आपल्या चरणकमलांचे स्मरण करतो, त्यांना आज आपण दर्शन देऊन कृपा केलीत.
Verse 32
स्ववचस्तदृतं कर्तुमस्मद्दृग्गोचरो भवान् । यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्त: श्रीरज: प्रिय: ॥ ३२ ॥
आपले वचन सत्य ठरवण्यासाठी आपण आमच्या दृष्टीस गोचर झाला आहात. कारण आपण म्हणालात—“माझ्या एकान्त भक्तापेक्षा अनंत, देवी श्री किंवा अज ब्रह्माही मला अधिक प्रिय नाहीत.”
Verse 33
को नु त्वच्चरणाम्भोजमेवंविद् विसृजेत् पुमान् । निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मद: ॥ ३३ ॥
हे सत्य जाणणारा कोण पुरुष आपल्या चरणकमलांचा त्याग करील? आपण तर निष्किंचन, शांत मुनींना स्वतःचेच आत्मस्वरूप देण्यास सिद्ध आहात.
Verse 34
योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह । यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम् ॥ ३४ ॥
आपण यदुवंशात अवतार घेऊन, येथे संसारचक्रात अडकलेल्या मनुष्यांच्या उद्धारासाठी आपली कीर्ती पसरवली; ती कीर्ती त्रैलोक्याचे पाप नष्ट करणारी आहे.
Verse 35
नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे ॥ ३५ ॥
अवरोधरहित बुद्धी असलेल्या भगवन् श्रीकृष्णाला नमस्कार. तसेच परम शांत तपात स्थित ऋषी नर-नारायणाला माझा प्रणाम.
Verse 36
दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजै: । समेत: पादरजसा पुनीहीदं निमे: कुलम् ॥ ३६ ॥
हे सर्वव्यापी प्रभो! या ब्राह्मणांसह काही दिवस आमच्या घरी निवास करा आणि आपल्या चरणरजाने निमीच्या या वंशाला पावन करा।
Verse 37
इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवाल्ँ लोकभावन: । उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम् ॥ ३७ ॥
राजाने असे आमंत्रित केल्यावर लोकांचे पालन करणाऱ्या भगवंतांनी काही काळ तेथे निवास मान्य केला, मिथिलावासी स्त्री-पुरुषांचे कल्याण करण्यासाठी।
Verse 38
श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा । नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह ॥ ३८ ॥
श्रुतदेवाने अच्युत प्रभूला घरी आलेले पाहून राजा बहुलाश्वासारखाच आनंद मानला। प्रभू व मुनींना नमस्कार करून तो अत्यंत हर्षाने शाल हलवत नाचू लागला।
Verse 39
तृणपीठबृषीष्वेतानानीतेषूपवेश्य स: । स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा ॥ ३९ ॥
त्याने गवत व दर्भाची आसने आणून पाहुण्यांना बसवले, स्वागत-वचनांनी त्यांचा सत्कार केला. मग पत्नीसमवेत आनंदाने त्यांच्या चरणांचे प्रक्षालन केले।
Verse 40
तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् । स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथ: ॥ ४० ॥
त्या चरण-प्रक्षालनाच्या जलाने महाभाग श्रुतदेवाने स्वतःला, घराला आणि कुटुंबाला भरपूर शिंपडून स्नान घातले. तो आनंदाने भरून गेला आणि त्याला वाटले की त्याचे सर्व मनोरथ पूर्ण झाले।
Verse 41
फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभि- र्मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजै: । आराधयामास यथोपपन्नया सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा ॥ ४१ ॥
त्याने सहज मिळणाऱ्या शुभ वस्तूंनी—फळे, उशीरा, पवित्र अमृतजल, सुगंधी माती, तुळशीपत्रे, कुश व कमळफुले—यथोचित पूजा केली; नंतर सत्त्ववर्धक अन्न अर्पण केले।
Verse 42
स तर्कयामास कुतो ममान्वभूत् गृहान्धकूपे पतितस्य सङ्गम: । य: सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभि: कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरै: ॥ ४२ ॥
तो विचार करू लागला—मी तर गृहस्थाश्रमाच्या अंधकूपात पडलेला; तरी मला श्रीकृष्णभगवानांचा संग कसा लाभला? आणि जे महाब्राह्मण हृदयात प्रभूला धारण करतात, ज्यांच्या चरणरजेत सर्व तीर्थांचे आश्रय आहे, त्यांचा मला सत्संग कसा मिळाला?
Verse 43
सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थित: । सभार्यस्वजनापत्य उवाचाङ्घ्र्यभिमर्शन: ॥ ४३ ॥
अतिथी सुखाने बसून योग्य सत्कार स्वीकारल्यावर श्रुतदेव पत्नी, मुले व आश्रितांसह जवळ आला व शेजारी बसला. मग प्रभूचे चरण दाबीत तो कृष्ण व ऋषींना उद्देशून बोलला।
Verse 44
श्रुतदेव उवाच नाद्य नो दर्शनं प्राप्त: परं परमपूरुष: । यर्हीदं शक्तिभि: सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया ॥ ४४ ॥
श्रुतदेव म्हणाला—आजच आम्हाला परमपुरुषाचे दर्शन झाले असे नाही; कारण त्यांनी आपल्या शक्तींनी हे जग निर्माण करून आपल्या दिव्य सत्तेने त्यात प्रवेश केला, तेव्हापासूनच आम्ही खरे तर त्यांच्या संगतीत आहोत।
Verse 45
यथा शयान: पुरुषो मनसैवात्ममायया । सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नमनुविश्यावभासते ॥ ४५ ॥
जसा झोपलेला पुरुष मनानेच आपल्या मायेनं एक वेगळा स्वप्नलोक निर्माण करून त्यातच प्रवेश करतो आणि त्यात स्वतःलाच पाहतो असे भासते, तसाच भगवान आहे।
Verse 46
शृण्वतां गदतां शश्वदर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तर्हृदि भास्यमलात्मनाम् ॥ ४६ ॥
जे निरंतर तुमची कथा ऐकतात, तुमचे नाम-गुण गातात, तुमची पूजा करतात, तुम्हाला वंदन करतात आणि परस्परांत तुमचीच चर्चा करतात—अशा निर्मळचित्त भक्तांच्या अंतःकरणात तू स्वतः प्रकट होतोस।
Verse 47
हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थ: कर्मविक्षिप्तचेतसाम् । आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽप्यन्त्युपेतगुणात्मनाम् ॥ ४७ ॥
तू हृदयात असूनही कर्मात गुंतून ज्यांचे चित्त विचलित झाले आहे त्यांना तू फार दूर वाटतोस. भौतिक शक्तींनी तुला कोणीही पकडू शकत नाही; तुझे दिव्य गुण ओळखून त्यांचा आस्वाद घेणे ज्यांनी शिकलं आहे, त्यांच्या अंतःकरणातच तू प्रकट होतोस।
Verse 48
नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे । सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे स्वमाययासंवृतरुद्धदृष्टये ॥ ४८ ॥
तुला नमस्कार असो. अध्यात्मविद तुला परमात्मा म्हणून अनुभवीतात; आणि विस्मृत जीवांवर तू काळरूपाने मृत्यू लादतोस. तू कारणरहित दिव्य स्वरूपात आणि सृष्टीरूप कारणयुक्त स्वरूपातही प्रकट होऊन, स्वमायेनं भक्तांची दृष्टी उघडतोस व अभक्तांची दृष्टी आच्छादित करतोस।
Verse 49
स त्वं शाधि स्वभृत्यान् न: किं देव करवाम हे । एतदन्तो नृणां क्लेशो यद् भवानक्षिगोचर: ॥ ४९ ॥
हे प्रभो, तूच तो परमात्मा आहेस आणि आम्ही तुझे सेवक आहोत. हे देव, आम्ही तुझी सेवा कशी करू? प्रभो, तुझे दर्शन झाले की मनुष्यजीवनातील सर्व क्लेशांचा अंत होतो।
Verse 50
श्रीशुक उवाच तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा । गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसंस्तमुवाच ह ॥ ५० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—श्रुतदेवाची ही वाणी ऐकून, शरणागत भक्तांचे दुःख हरिणारे भगवान त्याचा हात आपल्या हातात घेऊन, हसत त्याला असे म्हणाले।
Verse 51
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् । सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्त: पादरेणुभि: ॥ ५१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले— हे ब्राह्मण, जाण; हे महर्षी तुझ्यावर कृपा करण्यासाठीच येथे आले आहेत. ते माझ्यासह लोकांत संचार करून आपल्या चरणरजाने सर्वांना पवित्र करतात.
Verse 52
देवा: क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनै: । शनै: पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया ॥ ५२ ॥
देवता, क्षेत्रे व तीर्थे— यांचे दर्शन, स्पर्श व पूजन केल्याने काळानुसार हळूहळू शुद्धी होते; पण श्रेष्ठ महर्षींच्या कृपादृष्टीने तोच फल त्वरित मिळतो.
Verse 53
ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह । तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युत: ॥ ५३ ॥
या जगात ब्राह्मण जन्मतःच सर्व प्राण्यांत श्रेष्ठ आहे; तप, विद्या आणि आत्मतृप्तीने तो अधिकच महान होतो— मग माझ्या भक्तीने युक्त असेल तर काय सांगावे!
Verse 54
न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् । सर्ववेदमयो विप्र: सर्वदेवमयो ह्यहम् ॥ ५४ ॥
माझे हे चतुर्भुज रूपसुद्धा मला ब्राह्मणापेक्षा अधिक प्रिय नाही. विद्वान ब्राह्मण आपल्या अंतःकरणात सर्व वेदांचा सार आहे, जसा मी सर्व देवतांचा सार आहे.
Verse 55
दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवमवजानन्त्यसूयव: । गुरुं मां विप्रमात्मानमर्चादाविज्यदृष्टय: ॥ ५५ ॥
हे सत्य न जाणता दुर्बुद्धी व मत्सरी लोक विद्वान ब्राह्मणाचा अवमान करतात व द्वेषाने अपराध करतात— जो माझ्याशी अभिन्न, त्यांचा गुरु व त्यांचा आत्माच आहे. ते केवळ माझ्या अर्चामूर्ती इत्यादी प्रत्यक्ष रूपांनाच पूज्य मानतात.
Verse 56
चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतव: । मद्रूपाणीति चेतस्याधत्ते विप्रो मदीक्षया ॥ ५६ ॥
माझ्या दीक्षेने मला साक्षात् ओळखून ब्राह्मण दृढ ज्ञानात स्थिर होतो—या विश्वातील चर-अचर सर्व आणि सृष्टीचे मूल कारणभूत तत्त्वही माझ्याच विस्तारलेल्या रूपे आहेत।
Verse 57
तस्माद् ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय । एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभि: ॥ ५७ ॥
म्हणून, हे ब्राह्मण, माझ्यावर जशी श्रद्धा आहे तशीच श्रद्धा ठेवून या ब्रह्मर्षींची पूजा कर. असे केल्यास तू माझीच प्रत्यक्ष आराधना करशील; अपार संपत्ती अर्पूनही हे अन्यथा होत नाही.
Verse 58
श्रीशुक उवाच स इत्थं प्रभुनादिष्ट: सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् । आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्गतिम् ॥ ५८ ॥
श्रीशुक म्हणाले—प्रभूची अशी आज्ञा मिळाल्यावर श्रुतदेवाने एकनिष्ठ भावाने श्रीकृष्णासह श्रेष्ठ द्विजांची आराधना केली; आणि मैथिल राजा बहुलाश्वानेही तसेच केले. अशा रीतीने दोघांनाही परम सद्गती प्राप्त झाली।
Verse 59
एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् । उषित्वादिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात् ॥ ५९ ॥
हे राजन्, अशा प्रकारे भक्तांचा भक्त भगवान् आपल्या दोन महान भक्तां—श्रुतदेव व बहुलाश्व—यांच्याकडे काही काळ राहिला, त्यांना संतांचा सन्मार्ग शिकवून पुन्हा द्वारकेस गेला।
Frequently Asked Questions
The narrative presents Arjuna acting strategically within royal and familial politics: Balarāma’s intent to give Subhadrā to Duryodhana required discretion until the proper moment. By adopting a tridaṇḍī disguise, Arjuna could enter Dvārakā without provoking conflict, gain proximity during the monsoon stay, and then execute the dharmically sanctioned rākṣasa-style taking at a public festival—an approach ultimately approved by Kṛṣṇa and Subhadrā’s parents.
Śukadeva explicitly notes that Subhadrā’s parents and Kṛṣṇa had sanctioned the act, and Subhadrā herself reciprocates affection. In classical kṣatriya contexts, rākṣasa-vivāha can occur as a socially recognized form when aligned with consent and dharmic approval. The Bhāgavata frames the event as a legitimate marital outcome protected by Kṛṣṇa’s will, not as coercion or exploitation.
Śrutadeva is portrayed as a content, learned brāhmaṇa householder devoted to unalloyed service, while Bahulāśva is a humble Videha king free from false ego—both equally dear to Acyuta. Their pairing demonstrates the Bhāgavata principle that bhakti, not social position (royal opulence vs. simple livelihood), attracts the Lord’s personal presence.
The chapter describes an act of divine aiśvarya: to please both devotees, Kṛṣṇa simultaneously went to both homes so that each host perceived the Lord exclusively in his own house. This illustrates Bhagavān’s yogic sovereignty and His bhakta-vātsalya—His eagerness to reciprocate fully with each devotee.
Kṛṣṇa teaches that exalted sages purify the worlds by their presence and that honoring realized brāhmaṇas is direct worship of Him. He contrasts gradual purification through tīrthas and Deity worship with the immediacy of receiving the glance and blessings of saintly persons, emphasizing sādhu-sevā and brāhmaṇa-respect as core Vaiṣṇava conduct.