Adhyaya 83
Draupadī Meets Kṛṣṇa’s Queens — Narratives of the Lord’s Marriages and the Queens’ Bhakti
व्रजगोपिकांशी श्रीकृष्णाच्या स्नेहपूर्ण लीलांनंतर कथा कुरु-पांडवांच्या जगात वळते. श्रीकृष्ण युधिष्ठिर व नातलगांना भेटतात; ते त्यांना योगमायेने वेदांचे रक्षक व संसारदुःखांचे निवारक प्रभू म्हणून स्तुती करतात. दुसरीकडे अंधक व कौरव कुलातील स्त्रिया एकत्र येतात आणि द्रौपदी श्रीकृष्णांच्या प्रमुख राण्यांना विनंती करते—अच्युताने मनुष्यरूप धारण करून प्रत्येकाशी कसा विवाह केला ते सांगा. रुक्मिणी शिशुपालाच्या पक्षातून झालेल्या हरणाची कथा सांगते; सत्यभामा व जांबवती स्यमंतक मणीचा प्रसंग व जांबवानाचे शरणागती वर्णन करतात; कालिंदी तपश्चर्येचे फळ म्हणून विवाह सांगते; मित्रविंदा व सत्याः स्वयंबरसदृश स्पर्धा (सात बैलांसह) सांगतात; भद्रा कुटुंबाने अर्पिलेला विवाह निवेदते; लक्ष्मणा मत्स्यलक्ष्य स्वयंबर व द्वारकेकडे जाताना कृष्णाच्या शौर्यरक्षणाचे सविस्तर वर्णन करते. रोहिणी भौमासुराच्या कारागृहातून मुक्त झालेल्या अनेक राण्यांच्या वतीने म्हणते—राज्य वा सिद्धी नको, फक्त कृष्णचरणकमलांची धूळ हवी; हा भक्तिरसाचा निष्कर्ष आहे।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तथानुगृह्य भगवान् गोपीनां स गुरुर्गति: । युधिष्ठिरमथापृच्छत् सर्वांश्च सुहृदोऽव्ययम् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: अशा प्रकारे गोपींचे गुरु व त्यांच्या जीवनाचा परम हेतु असलेल्या भगवान् कृष्णाने त्यांच्यावर कृपा केली. मग तो युधिष्ठिर व इतर सर्व स्वजन-सुहृदांना भेटून त्यांचे कुशल विचारू लागला।
Verse 2
त एवं लोकनाथेन परिपृष्टा: सुसत्कृता: । प्रत्यूचुर्हृष्टमनसस्तत्पादेक्षाहतांहस: ॥ २ ॥
लोकनाथाने विचारल्यावर सन्मानित झालेले युधिष्ठिरादी, प्रभूच्या चरणदर्शनाने पापरहित होऊन, हर्षित मनाने त्यांच्या प्रश्नांना उत्तर देऊ लागले।
Verse 3
कुतोऽशिवं त्वच्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तो मुखनि:सृतं क्वचित् । पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहंभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥ ३ ॥
[कृष्णाचे स्वजन म्हणाले:] हे प्रभो! तुमच्या चरणकमलांपासून निघणारा अमृतरस, जो महाभक्तांच्या मनातून त्यांच्या मुखाने वाहत येतो आणि ज्याला लोक कानरूपी पात्रांनी तृप्त होईपर्यंत पितात—त्यांना अशुभ कसे होईल? तो रस देहधाऱ्यांची देहकर्ता विषयीची विस्मृती छेदतो।
Verse 4
हि त्वात्मधामविधुतात्मकृतत्र्यवस्था- मानन्दसम्प्लवमखण्डमकुण्ठबोधम् । कालोपसृष्टनिगमावन आत्तयोग- मायाकृतिं परमहंसगतिं नता: स्म ॥ ४ ॥
तुमच्या स्वधामस्वरूपाच्या तेजाने भौतिक चेतनेच्या त्रिविध अवस्थांचा नाश होतो आणि तुझ्या कृपेने आम्ही अखंड आनंदसागरात निमग्न होतो. तुझे ज्ञान अविभाज्य व निर्बंध आहे. काळाने संकटग्रस्त झालेल्या वेदांचे रक्षण करण्यासाठी तू योगमायेने हा मानुष देह धारण केला आहेस. परमहंसांची परम गती तुला आम्ही नमस्कार करतो.
Verse 5
श्रीऋषिरुवाच इत्युत्तम:श्लोकशिखामणिं जने- ष्वभिष्टुवत्स्वन्धककौरवस्त्रिय: । समेत्य गोविन्दकथा मिथोऽगृणं- स्त्रिलोकगीता: शृणु वर्णयामि ते ॥ ५ ॥
श्रीऋषी म्हणाले: युधिष्ठिर आदी जन उत्तमश्लोक-शिखामणी भगवान श्रीकृष्णांचे स्तवन करीत असताना, अंधक व कौरव कुलातील स्त्रिया एकत्र येऊन परस्पर गोविंदकथा बोलू लागल्या—ज्या त्रिलोकांत गातात. ऐक, मी तुला त्या सांगतो.
Verse 6
श्रीद्रौपद्युवाच हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ ६ ॥ हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥ ७ ॥
श्रीद्रौपदी म्हणाली: हे वैदर्भी, हे भद्रे, हे जाम्बवती, हे कौशले; हे सत्यभामे, हे कालिन्दी; हे शैब्ये, हे रोहिणी, हे लक्ष्मणे आणि श्रीकृष्णाच्या अन्य पत्नीहो! कृपा करून आम्हाला सांगा—भगवान अच्युतांनी आपल्या योगमायेने लोकरीतीचे अनुकरण करीत तुमच्यापैकी प्रत्येकाशी विवाह कसा केला?
Verse 7
श्रीद्रौपद्युवाच हे वैदर्भ्यच्युतो भद्रे हे जाम्बवति कौशले । हे सत्यभामे कालिन्दि शैब्ये रोहिणि लक्ष्मणे ॥ ६ ॥ हे कृष्णपत्न्य एतन्नो ब्रूते वो भगवान् स्वयम् । उपयेमे यथा लोकमनुकुर्वन् स्वमायया ॥ ७ ॥
श्रीद्रौपदी म्हणाली: हे वैदर्भी, हे भद्रे, हे जाम्बवती, हे कौशले; हे सत्यभामे, हे कालिन्दी; हे शैब्ये, हे रोहिणी, हे लक्ष्मणे आणि श्रीकृष्णाच्या अन्य पत्नीहो! कृपा करून आम्हाला सांगा—भगवान अच्युतांनी आपल्या योगमायेने लोकरीतीचे अनुकरण करीत तुमच्यापैकी प्रत्येकाशी विवाह कसा केला?
Verse 8
श्रीरुक्मिण्युवाच चैद्याय मार्पयितुमुद्यतकार्मुकेषु राजस्वजेयभटशेखरिताङ्घ्रिरेणु: । निन्ये मृगेन्द्र इव भागमजावियूथात् तच्छ्रीनिकेतचरणोऽस्तु ममार्चनाय ॥ ८ ॥
श्रीरुक्मिणी म्हणाली: सर्व राजे मला चैद्य (शिशुपाल) याला अर्पण करण्यासाठी धनुष्य ताणून उभे असताना, ज्यांच्या चरणरजाने अजेय योद्ध्यांची मस्तके अलंकृत होतात, त्यांनी मला त्यांच्या मधून असे नेले, जसे सिंह शेळ्या-मेंढ्यांच्या कळपातून आपला भाग हिसकावून नेतो. श्रीदेवीचे धाम असलेल्या श्रीकृष्णांचे ते चरण माझ्या पूजनासाठी सदैव असोत.
Verse 9
श्रीसत्यभामोवाच यो मे सनाभिवधतप्तहृदा ततेन लिप्ताभिशापमपमार्ष्टुमुपाजहार । जित्वर्क्षराजमथ रत्नमदात् स तेन भीत: पितादिशत मां प्रभवेऽपि दत्ताम् ॥ ९ ॥
श्री सत्यभामा म्हणाली—भावाच्या मृत्यूने व्याकुळ झालेल्या माझ्या पित्याने श्रीकृष्णांवर त्याच्या वधाचा आरोप केला. प्रभूंनी आपल्या कीर्तीवरील कलंक दूर करण्यासाठी ऋक्षराज जांबवानाला जिंकून श्यमंतक मणी परत मिळवला व तो माझ्या पित्याला परत दिला. आपल्या अपराधाच्या भीतीने, जरी मी आधीच दुसऱ्यास वचनबद्ध होते, तरी पित्याने मला प्रभूंना अर्पण केले.
Verse 10
श्रीजाम्बवत्युवाच प्राज्ञाय देहकृदमुं निजनाथदैवं सीतापतिं त्रिनवहान्यमुनाभ्ययुध्यत् । ज्ञात्वा परीक्षित उपाहरदर्हणं मां पादौ प्रगृह्य मणिनाहममुष्य दासी ॥ १० ॥
श्री जांबवती म्हणाली—ज्यांच्याशी माझे वडील जांबवान युद्ध करत होते, तेच त्यांचे स्वामी-दैवत श्रीकृष्ण, सीतापती रामांचेच स्वरूप आहेत, हे त्यांना कळले नाही. म्हणून ते सत्तावीस दिवस लढले. नंतर ओळख पटल्यावर त्यांनी प्रभूंचे चरण धरून आदरांजली म्हणून मला व श्यमंतक मणी अर्पण केला. मी तर त्या प्रभूची दासीच आहे.
Verse 11
श्रीकालिन्द्युवाच तपश्चरन्तीमाज्ञाय स्वपादस्पर्शनाशया । सख्योपेत्याग्रहीत् पाणिं योऽहं तद्गृहमार्जनी ॥ ११ ॥
श्री कालिंदी म्हणाली—त्यांच्या चरणकमलांचा स्पर्श मिळावा या आशेने मी कठोर तप करत होते, हे प्रभूंना माहीत होते. म्हणून ते मित्रासह माझ्याकडे आले आणि विवाहासाठी माझा हात धरला. आता मी त्यांच्या राजवाड्यात झाडू लावणारी सेविका होऊन सेवा करते.
Verse 12
श्रीमित्रविन्दोवाच यो मां स्वयंवर उपेत्य विजित्य भूपान् निन्ये श्वयूथगमिवात्मबलिं द्विपारि: । भ्रातृंश्च मेऽपकुरुत: स्वपुरं श्रियौक- स्तस्यास्तु मेऽनुभवमङ्घ्रयवनेजनत्वम् ॥ १२ ॥
श्री मित्रविंदा म्हणाली—माझ्या स्वयंवरात ते आले, सर्व राजांना—माझ्या अपमान करणाऱ्या भावांनाही—जिंकून मला असे घेऊन गेले, जसे कुत्र्यांच्या कळपातून सिंह आपले भक्ष्य उचलून नेतो. लक्ष्मीचे आश्रयस्थान श्रीकृष्ण मला आपल्या राजधानीत घेऊन आले. जन्मोजन्मी त्यांच्या चरणांचे प्रक्षालन करण्याची सेवा मला लाभो.
Verse 13
श्रीसत्योवाच सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १३ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥
श्री सत्याः म्हणाली—माझ्या पित्याने माझ्या विवाहासाठी इच्छुक राजांची शक्ती तपासण्यासाठी सात अतिबलवान, पराक्रमी व तीक्ष्ण शिंगांचे बैल ठेवले. अनेक वीरांचा गर्व नष्ट करणारे ते बैल असतानाही श्रीकृष्णांनी त्यांना सहज वश करून, जसे मुले खेळता-खेळता शेळीच्या पिल्लांना बांधतात तसे बांधून टाकले. अशा रीतीने पराक्रम-शुल्क देऊन त्यांनी मला प्राप्त केले. मग दासी व चतुरंगिणी सेनेसह, मार्गात विरोध करणाऱ्या राजांना जिंकून मला घेऊन गेले. त्या प्रभूची सेवा मला लाभो.
Verse 14
श्रीसत्योवाच सप्तोक्षणोऽतिबलवीर्यसुतीक्ष्णशृङ्गान् पित्रा कृतान् क्षितिपवीर्यपरीक्षणाय । तान् वीरदुर्मदहनस्तरसा निगृह्य क्रीडन् बबन्ध ह यथा शिशवोऽजतोकान् ॥ १३ ॥ य इत्थं वीर्यशुल्कां मां दासीभिश्चतुरङ्गिणीम् । पथि निर्जित्य राजन्यान् निन्ये तद्दास्यमस्तु मे ॥ १४ ॥
श्री सत्याभामा म्हणाली—माझ्या पित्याने माझ्या स्वयंवरासाठी आलेल्या राजांची पराक्रमपरीक्षा करण्यासाठी अतिबलवान, तीक्ष्ण शिंगांचे सात बैल ठेवले होते. वीरांचा गर्व नष्ट करणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णांनी त्यांना सहज वश करून, जसे मुले खेळता खेळता शेळ्याची पिल्ले बांधतात तसे बांधले. अशा रीतीने त्यांनी पराक्रम-शुल्क देऊन मला प्राप्त केले आणि मार्गात विरोध करणाऱ्या राजांना जिंकून, दासी व चतुरंगिणी सेनेसह मला घेऊन गेले. त्या प्रभूची सेवा मला लाभो.
Verse 15
श्रीभद्रोवाच पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनै: ॥ १५ ॥ अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि । कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मन: ॥ १६ ॥
श्री भद्रा म्हणाली—हे द्रौपदी! माझ्या पित्याने स्वतःहून आपल्या भाच्याला, श्रीकृष्णाला बोलावून, ज्याच्यावर माझे चित्त आधीच अर्पण झाले होते, मला त्यांना पत्नी म्हणून दिले. एक अक्षौहिणी सेना आणि माझ्या सख्यांसह मला प्रभूला अर्पण केले. माझे परम श्रेय हेच—कर्मबंधनाने जन्मोजन्मी भटकत असतानाही प्रत्येक जन्मी श्रीकृष्णांच्या कमलचरणांचा स्पर्श मला लाभो.
Verse 16
श्रीभद्रोवाच पिता मे मातुलेयाय स्वयमाहूय दत्तवान् । कृष्णे कृष्णाय तच्चित्तामक्षौहिण्या सखीजनै: ॥ १५ ॥ अस्य मे पादसंस्पर्शो भवेज्जन्मनि जन्मनि । कर्मभिर्भ्राम्यमाणाया येन तच्छ्रेय आत्मन: ॥ १६ ॥
श्री भद्रा म्हणाली—हे द्रौपदी! माझ्या पित्याने स्वतःहून आपल्या भाच्याला, श्रीकृष्णाला बोलावून, ज्याच्यावर माझे चित्त आधीच अर्पण झाले होते, मला त्यांना पत्नी म्हणून दिले. एक अक्षौहिणी सेना आणि माझ्या सख्यांसह मला प्रभूला अर्पण केले. माझे परम श्रेय हेच—कर्मबंधनाने जन्मोजन्मी भटकत असतानाही प्रत्येक जन्मी श्रीकृष्णांच्या कमलचरणांचा स्पर्श मला लाभो.
Verse 17
श्रीलक्ष्मणोवाच ममापि राज्ञ्यच्युतजन्मकर्म श्रुत्वा मुहुर्नारदगीतमास ह । चित्तं मुकुन्दे किल पद्महस्तया वृत: सुसम्मृश्य विहाय लोकपान् ॥ १७ ॥
श्री लक्ष्मणा म्हणाली—हे राणी! मी नारदमुनींच्या गानातून अच्युताच्या अवतारकथा व लीलांचे वर्णन वारंवार ऐकले, आणि माझे चित्तही मुकुंदात आसक्त झाले. खरे तर पद्महस्ता लक्ष्मीदेवीनेही नीट विचार करून, लोकपाल देवांना सोडून, त्यालाच पती म्हणून वरण केले.
Verse 18
ज्ञात्वा मम मतं साध्वि पिता दुहितृवत्सल: । बृहत्सेन इति ख्यातस्तत्रोपायमचीकरत् ॥ १८ ॥
हे साध्वी! माझ्या मनातील इच्छा जाणून, कन्येवर प्रेम करणारे माझे पिता—बृहत्त्सेन म्हणून प्रसिद्ध—त्यासाठी उपाय करून गेले.
Verse 19
यथा स्वयंवरे राज्ञि मत्स्य: पार्थेप्सया कृत: । अयं तु बहिराच्छन्नो दृश्यते स जले परम् ॥ १९ ॥
हे राणी, जसा तुझ्या स्वयंवरात पार्थाला (अर्जुनाला) पती म्हणून मिळावे म्हणून माशाला लक्ष्य केले होते, तसाच माझ्या स्वयंवरातही मासाच लक्ष्य होता. पण माझ्याकडे तो सर्व बाजूंनी झाकलेला होता आणि खालील जलपात्रात फक्त त्याचे प्रतिबिंबच दिसत होते।
Verse 20
श्रुत्वैतत् सर्वतो भूपा आययुर्मत्पितु: पुरम् । सर्वास्त्रशस्त्रतत्त्वज्ञा: सोपाध्याया: सहस्रश: ॥ २० ॥
हे ऐकून सर्व दिशांनी हजारो राजे—बाणविद्या व इतर शस्त्रास्त्रांचे तत्त्व जाणणारे—आपल्या आचार्यांसह माझ्या पित्याच्या नगरीत येऊन पोहोचले।
Verse 21
पित्रा सम्पूजिता: सर्वे यथावीर्यं यथावय: । आददु: सशरं चापं वेद्धुं पर्षदि मद्धिय: ॥ २१ ॥
माझ्या पित्याने प्रत्येक राजाचा त्याच्या पराक्रम व वयाप्रमाणे योग्य सन्मान केला. मग ज्यांचे मन माझ्यावर स्थिर होते त्यांनी धनुष्य-बाण उचलले आणि सभेमध्ये लक्ष्य वेधण्यासाठी एकामागून एक प्रयत्न करू लागले।
Verse 22
आदाय व्यसृजन् केचित् सज्यं कर्तुमनीश्वरा: । आकोष्ठं ज्यां समुत्कृष्य पेतुरेकेऽमुना हता: ॥ २२ ॥
काहींनी धनुष्य उचलले, पण त्याला प्रत्यंचा चढवू शकले नाहीत म्हणून रागाने ते टाकून दिले. काहींनी दोरी धनुष्याच्या टोकापर्यंत ओढली, पण धनुष्य उडून येऊन त्यांना आपटून जमिनीवर पाडले।
Verse 23
सज्यं कृत्वापरे वीरा मागधाम्बष्ठचेदिपा: । भीमो दुर्योधन: कर्णो नाविदंस्तदवस्थितिम् ॥ २३ ॥
काही वीर—मागध (जरासंध), चेदिराज (शिशुपाल), अंबष्ठचा राजा, भीम, दुर्योधन आणि कर्ण—धनुष्य सज्ज करण्यात यशस्वी झाले; पण लक्ष्य कुठे आहे तेच न कळल्याने ते वेधू शकले नाहीत।
Verse 24
मत्स्याभासं जले वीक्ष्य ज्ञात्वा च तदवस्थितिम् । पार्थो यत्तोऽसृजद् बाणं नाच्छिनत् पस्पृशे परम् ॥ २४ ॥
अर्जुनाने पाण्यातील माशाचे प्रतिबिंब पाहून त्याची जागा ओळखली. सावधपणे बाण सोडला; पण लक्ष्य भेदले नाही—फक्त स्पर्श करून गेला.
Verse 25
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु । भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया ॥ २५ ॥ तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले । छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥
अहंकारी राजे माघार घेऊन बाजूला झाले व त्यांचा गर्व मोडला. तेव्हा भगवानांनी धनुष्य उचलून सहज लीलया त्याला प्रत्यंचा चढवली व बाण साधला. सूर्य अभिजित नक्षत्रात असताना त्यांनी पाण्यातील मासा एकदाच पाहून बाणाने छेदून जमिनीवर पाडला.
Verse 26
राजन्येषु निवृत्तेषु भग्नमानेषु मानिषु । भगवान् धनुरादाय सज्यं कृत्वाथ लीलया ॥ २५ ॥ तस्मिन् सन्धाय विशिखं मत्स्यं वीक्ष्य सकृज्जले । छित्त्वेषुणापातयत्तं सूर्ये चाभिजिति स्थिते ॥ २६ ॥
अहंकारी राजे माघार घेऊन बाजूला झाले व त्यांचा गर्व मोडला. तेव्हा भगवानांनी धनुष्य उचलून सहज लीलया त्याला प्रत्यंचा चढवली व बाण साधला. सूर्य अभिजित नक्षत्रात असताना त्यांनी पाण्यातील मासा एकदाच पाहून बाणाने छेदून जमिनीवर पाडला.
Verse 27
दिवि दुन्दुभयो नेदुर्जयशब्दयुता भुवि । देवाश्च कुसुमासारान् मुमुचुर्हर्षविह्वला: ॥ २७ ॥
आकाशात दुंदुभी निनादल्या आणि पृथ्वीवर “जय! जय!” असा जयघोष झाला. हर्षाने विह्वल देवांनी पुष्पवृष्टी केली.
Verse 28
तद् रङ्गमाविशमहं कलनूपुराभ्यां पद्भ्यां प्रगृह्य कनकोज्ज्वलरत्नमालाम् । नूत्ने निवीय परिधाय च कौशिकाग्र्ये सव्रीडहासवदना कवरीधृतस्रक् ॥ २८ ॥
तेव्हाच मी रंगमंचावर प्रवेश केला; पायांतील नूपुरांचा मधुर निनाद होत होता. हातात सोन्या-रत्नांनी उजळलेली माळ होती; नवे, उत्तम रेशमी वस्त्र कंबरपट्ट्याने बांधून परिधान केले होते. चेहऱ्यावर लाजरी हसू आणि केसांत फुलांची वेणी होती.
Verse 29
उन्नीय वक्त्रमुरुकुन्तलकुण्डलत्विड् गण्डस्थलं शिशिरहासकटाक्षमोक्षै: । राज्ञो निरीक्ष्य परित: शनकैर्मुरारे- रंसेऽनुरक्तहृदया निदधे स्वमालाम् ॥ २९ ॥
मी माझे मुख वर उचलले—घन केशांनी वेढलेले, गालांवर कुंडलांच्या तेजाने उजळलेले. शीतल हास्य व कटाक्षांनी सभोवती पाहून, राजांकडे नजर टाकत, मी हळूहळू मुरारीच्या खांद्यावर माझी वरमाळ ठेवली.
Verse 30
तावन्मृदङ्गपटहा: शङ्खभेर्यानकादय: । निनेदुर्नटनर्तक्यो ननृतुर्गायका जगु: ॥ ३० ॥
तेव्हाच शंख, मृदंग, पटह, भेरी, आनक इत्यादी वाद्यांचा प्रचंड निनाद झाला. नट-नर्तक्यांनी नृत्य सुरू केले आणि गायकांनी गायन केले.
Verse 31
एवं वृते भगवति मयेशे नृपयूथपा: । न सेहिरे याज्ञसेनि स्पर्धन्तो हृच्छयातुरा: ॥ ३१ ॥
हे याज्ञसेनी! मी जेव्हा ईश्वर भगवानांना वरले, तेव्हा तेथील प्रमुख राजे ते सहन करू शकले नाहीत. कामेच्छेने व्याकुळ होऊन ते स्पर्धा व कलह करू लागले.
Verse 32
मां तावद् रथमारोप्य हयरत्नचतुष्टयम् । शार्ङ्गमुद्यम्य सन्नद्धस्तस्थावाजौ चतुर्भुज: ॥ ३२ ॥
मग प्रभूंनी मला चार उत्तम अश्वांनी जोडलेल्या रथावर बसवले. कवच परिधान करून, शार्ङ्ग धनुष्य सज्ज करत, ते रथावर उभे राहिले आणि रणभूमीवर आपले चतुर्भुज रूप प्रकट केले.
Verse 33
दारुकश्चोदयामास काञ्चनोपस्करं रथम् । मिषतां भूभुजां राज्ञि मृगाणां मृगराडिव ॥ ३३ ॥
हे राणी! दारुकाने सुवर्णोपस्करांनी सजलेला प्रभूचा रथ हाकला. राजे पाहतच राहिले—जसे लहान मृग सिंहाकडे असहायपणे पाहतात.
Verse 34
तेऽन्वसज्जन्त राजन्या निषेद्धुं पथि केचन । संयत्ता उद्धृतेष्वासा ग्रामसिंहा यथा हरिम् ॥ ३४ ॥
काही राजे मार्गावर धनुष्य उचलून प्रभूंना अडविण्यास उभे राहिले; जसे गावचे कुत्रे सिंहाचा पाठलाग करतात, तसे ते भगवंतांचा पाठलाग करू लागले।
Verse 35
ते शार्ङ्गच्युतबाणौघै: कृत्तबाह्वङ्घ्रिकन्धरा: । निपेतु: प्रधने केचिदेके सन्त्यज्य दुद्रुवु: ॥ ३५ ॥
शार्ङ्ग धनुषातून सुटलेल्या बाणांच्या वर्षावाने ते झाकोळले गेले. काहींचे हात, पाय व मान छिन्न होऊन रणांगणात पडले; उरलेले युद्ध सोडून पळून गेले।
Verse 36
तत: पुरीं यदुपतिरत्यलङ्कृतां रविच्छदध्वजपटचित्रतोरणाम् । कुशस्थलीं दिवि भुवि चाभिसंस्तुतां समाविशत्तरणिरिव स्वकेतनम् ॥ ३६ ॥
मग यदूंचे स्वामी भगवान अत्यंत अलंकृत अशा कुशस्थली (द्वारका) पुरीत प्रवेशले, जी स्वर्गात व पृथ्वीवरही स्तुत आहे. सूर्य झाकतील असे ध्वज-पट व सुंदर तोरणे होती; ते जणू सूर्यदेव आपल्या धामात प्रवेशत आहेत असे भासले।
Verse 37
पिता मे पूजयामास सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । महार्हवासोऽलङ्कारै: शय्यासनपरिच्छदै: ॥ ३७ ॥
माझ्या पित्याने मित्र, नातेवाईक व सासरकडील बंधू यांचा सन्मान केला—अमूल्य वस्त्रे, अलंकार, राजशय्या, सिंहासन व इतर परिछदे देऊन।
Verse 38
दासीभि: सर्वसम्पद्भिर्भटेभरथवाजिभि: । आयुधानि महार्हाणि ददौ पूर्णस्य भक्तित: ॥ ३८ ॥
भक्तीने त्यांनी पूर्ण भगवानांना मौल्यवान अलंकारांनी सजलेल्या दासी अर्पण केल्या. त्यांच्यासोबत पायदळ भट, हत्ती, रथ व घोडेस्वार रक्षक होते; तसेच अत्यंत मौल्यवान आयुधेही त्यांनी दिली।
Verse 39
आत्मारामस्य तस्येमा वयं वै गृहदासिका: । सर्वसङ्गनिवृत्त्याद्धा तपसा च बभूविम ॥ ३९ ॥
सर्व भौतिक संगाचा त्याग करून व कठोर तपश्चर्या करून आम्ही राण्या आत्माराम परमेश्वराच्या वैयक्तिक दासी झालो आहोत।
Verse 40
महिष्य ऊचु: भौमं निहत्य सगणं युधि तेन रुद्धा ज्ञात्वाथ न: क्षितिजये जितराजकन्या: । निर्मुच्य संसृतिविमोक्षमनुस्मरन्ती: पादाम्बुजं परिणिनाय य आप्तकाम: ॥ ४० ॥
राण्या म्हणाल्या—युद्धात भौमासुर व त्याचे साथीदार मारून प्रभूंनी आम्हाला त्याच्या कारागृहात बंद पाहिले आणि आम्ही पृथ्वी-विजयात जिंकलेल्या राजकन्या आहोत हे जाणले. प्रभूंनी आम्हाला मुक्त केले; आणि आम्ही संसारबंधनातून मुक्ती देणाऱ्या त्यांच्या कमलचरणांचे सतत स्मरण करत असल्याने, सर्वकामपूर्ण असूनही त्यांनी आमच्याशी विवाह केला।
Verse 41
न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरे: पदम् ॥ ४१ ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरज: श्रिय: । कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृत: ॥ ४२ ॥
हे साध्वी, आम्हाला न पृथ्वीचे साम्राज्य हवे, न स्वर्गराजाचे स्वाराज्य, न अमर्याद भोगसाधने, न योगसिद्धी, न ब्रह्मपद, न अमरत्व, ना हरिचे धाम. आम्हाला फक्त गदाधारी श्रीकृष्णांच्या चरणांची तेजस्वी धूळ मस्तकी धारण करायची आहे—जी त्यांच्या श्रीसम्पन्न प्रियेच्या कुचकुंकुमाच्या सुगंधाने सुवासित आहे।
Verse 42
न वयं साध्वि साम्राज्यं स्वाराज्यं भौज्यमप्युत । वैराज्यं पारमेष्ठ्यं च आनन्त्यं वा हरे: पदम् ॥ ४१ ॥ कामयामह एतस्य श्रीमत्पादरज: श्रिय: । कुचकुङ्कुमगन्धाढ्यं मूर्ध्ना वोढुं गदाभृत: ॥ ४२ ॥
हे साध्वी, आम्हाला न पृथ्वीचे साम्राज्य हवे, न स्वर्गराजाचे स्वाराज्य, न अमर्याद भोगसाधने, न योगसिद्धी, न ब्रह्मपद, न अमरत्व, ना हरिचे धाम. आम्हाला फक्त गदाधारी श्रीकृष्णांच्या चरणांची तेजस्वी धूळ मस्तकी धारण करायची आहे—जी त्यांच्या श्रीसम्पन्न प्रियेच्या कुचकुंकुमाच्या सुगंधाने सुवासित आहे।
Verse 43
व्रजस्त्रियो यद् वाञ्छन्ति पुलिन्द्यस्तृणवीरुध: । गावश्चारयतो गोपा: पदस्पर्शं महात्मन: ॥ ४३ ॥
आम्हालाही तो तोच चरण-स्पर्श हवा आहे, जो व्रजातील तरुणी, गोपबाल आणि अगदी पुलिंदी स्त्रियाही इच्छितात—गायी चारताना महात्म्याच्या पावलांची धूळ गवत-वनस्पतींवर पडते, त्या धुळीचा स्पर्श।
Frequently Asked Questions
Her question frames Kṛṣṇa’s royal household līlā as a vehicle for siddhānta: the Lord’s “worldly” marriages, performed through Yoga-māyā, reveal how bhakti transforms social institutions (svayaṁvara, alliances, warfare, rescue) into occasions for surrender. The queens’ testimonies also establish that their ultimate identity is not political status but dāsī-bhāva—aspiring to serve the Lord’s lotus feet.
The chapter explicitly states that Kṛṣṇa assumes a human form by His Yoga-māyā to protect the Vedas and benefit the world, while the queens’ narratives show superhuman mastery (defeating kings, subduing bulls, enduring prolonged combat) alongside intimate domestic devotion. The effect is theological: His nara-līlā is not limitation but a deliberate revelation of the Supreme Person in approachable relational forms.
Rukmiṇī emphasizes divine rescue and exclusive refuge at His feet; Satyabhāmā and Jāmbavatī emphasize the Syamantaka episode and repentance/surrender; Kālindī emphasizes austerity rewarded; Mitravindā and Satyā emphasize svayaṁvara trials and Kṛṣṇa’s protection; Bhadrā emphasizes familial offering aligned with her heart’s dedication; Lakṣmaṇā emphasizes the fish-target contest and Kṛṣṇa’s martial safeguarding; Rohiṇī speaks for the rescued queens, emphasizing liberation through remembrance of His feet.
It expresses the Bhāgavata’s hierarchy of aims: bhakti is independent and superior to bhukti (enjoyment) and mukti (liberation). Their prayer to bear the dust of Kṛṣṇa’s feet—fragrant with kuṅkuma from Śrī—signals prema-centered devotion, where the highest attainment is relational service (sevā) rather than cosmic status or impersonal release.