Adhyaya 81
Sudāmā Brāhmaṇa Receives Kṛṣṇa’s Mercy (The Gift of Flat Rice)
मागील अध्यायातील सुदामा-प्रसंग पुढे नेत हा अध्याय श्रीकृष्णांची हृदयज्ञ करुणा आणि भक्तीने केलेल्या अर्पणाचे तत्त्व उलगडतो. कृष्ण हसत विचारतात—काय भेट आणलीस? आणि सांगतात की प्रेमाने अर्पिलेले पान, फूल, फळ किंवा पाणीही ते स्वीकारतात; प्रेमरहित वैभव त्यांना रुचत नाही. लाजलेला सुदामा संकोचतो; तेव्हा कृष्ण स्वतः त्याच्या बांधलेल्या वस्त्रातून चिवडा काढून चाखतात व म्हणतात—याने विश्व तृप्त होते. रुक्मिणी त्यांना थांबवतात—एक मुठ पुरेशी, कारण ती अपरिमित समृद्धी देऊ शकते. सुदामा बाहेरून रिकाम्या हाताने परततो, पण अंतःकरणाने तृप्त; कृष्णांच्या नम्रतेचा विचार करून धनामुळे विस्मरण होईल का अशी भीती बाळगतो. घरी आल्यावर त्याची झोपडी दिव्य वैभवात बदललेली दिसते—न मागता मिळालेला वर. तो हे कृष्णकृपादृष्टी मानून लोभमुक्त राहण्याचा, अनासक्तपणे भोगून वैराग्याकडे जाण्याचा निश्चय करतो. शेवटी सांगितले आहे की अजिंक्य प्रभूही भक्तांनी जिंकले जातात; ही कथा ऐकली की प्रेम जागते आणि कर्मबंधन सुटते.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥
श्रीशुक म्हणाले: अशा रीतीने श्रेष्ठ द्विजाशी संवाद करताना, सर्व जीवांचे मन जाणणारा हरि हसत हसत त्याला म्हणाला. ब्राह्मणप्रिय भगवान् कृष्ण—सत्पुरुषांची परम गति—प्रिय ब्राह्मण सुदामाकडे प्रेमळ नजरेने पाहत, हसून मधुर वचन बोलला।
Verse 2
श्रीशुक उवाच स इत्थं द्विजमुख्येन सह सङ्कथयन् हरि: । सर्वभूतमनोऽभिज्ञ: स्मयमान उवाच तम् ॥ १ ॥ ब्रह्मण्यो ब्राह्मणं कृष्णो भगवान् प्रहसन् प्रियम् । प्रेम्णा निरीक्षणेनैव प्रेक्षन् खलु सतां गति: ॥ २ ॥
श्रीशुक म्हणाले: अशा रीतीने श्रेष्ठ द्विजाशी संवाद करताना, सर्व जीवांचे मन जाणणारा हरि हसत हसत त्याला म्हणाला. ब्राह्मणप्रिय भगवान् कृष्ण—सत्पुरुषांची परम गति—प्रिय ब्राह्मण सुदामाकडे प्रेमळ नजरेने पाहत, हसून मधुर वचन बोलला।
Verse 3
श्रीभगवानुवाच किमुपायनमानीतं ब्रह्मन् मे भवता गृहात् । अण्वप्युपाहृतं भक्तै: प्रेम्णा भूर्येव मे भवेत् । भूर्यप्यभक्तोपहृतं न मे तोषाय कल्पते ॥ ३ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे ब्राह्मण, घरून माझ्यासाठी कोणते उपहार आणले आहेस? भक्तांनी प्रेमाने अर्पिलेले अगदी थोडेसेही मला फार मोठे वाटते; पण अभक्तांनी दिलेले मोठे दानही मला संतोष देत नाही।
Verse 4
पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मन: ॥ ४ ॥
जो मला भक्तीने पान, फूल, फळ किंवा पाणी अर्पित करतो, त्या शुद्धचित्त भक्ताने भक्तीने अर्पिलेले मी स्वीकारतो।
Verse 5
इत्युक्तोऽपि द्वियस्तस्मै व्रीडित: पतये श्रिय: । पृथुकप्रसृतिं राजन् न प्रायच्छदवाङ्मुख: ॥ ५ ॥
असे सांगितले तरी, हे राजन्, तो द्विज लाजून लक्ष्मीपतीला चिवड्याची मुठ देऊ शकला नाही; तो मान खाली घालून राहिला।
Verse 6
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥
सर्वभूतांच्या हृदयातील साक्षी असलेल्या श्रीकृष्णांनी सुदामाच्या येण्याचे कारण जाणले आणि विचार केला—“हा मित्र पूर्वी कधीही ऐश्वर्याच्या इच्छेने माझी उपासना करत नव्हता; आता तो आपल्या पतिव्रता, भक्त पत्नीला आनंद देण्यासाठी आला आहे. मी याला अमर देवांनाही दुर्लभ अशी संपत्ती देईन।”
Verse 7
सर्वभूतात्मदृक् साक्षात् तस्यागमनकारणम् । विज्ञायाचिन्तयन्नायं श्रीकामो माभजत्पुरा ॥ ६ ॥ पत्न्या: पतिव्रतायास्तु सखा प्रियचिकीर्षया । प्राप्तो मामस्य दास्यामि सम्पदोऽमर्त्यदुर्लभा: ॥ ७ ॥
सर्वभूतांच्या हृदयातील साक्षी असलेल्या श्रीकृष्णांनी सुदामाच्या येण्याचे कारण जाणले आणि विचार केला—“हा मित्र पूर्वी कधीही ऐश्वर्याच्या इच्छेने माझी उपासना करत नव्हता; आता तो आपल्या पतिव्रता, भक्त पत्नीला आनंद देण्यासाठी आला आहे. मी याला अमर देवांनाही दुर्लभ अशी संपत्ती देईन।”
Verse 8
इत्थं विचिन्त्य वसनाच्चीरबद्धान्द्विजन्मन: । स्वयं जहार किमिदमिति पृथुकतण्डुलान् ॥ ८ ॥
असे विचार करून भगवानांनी द्विजाच्या जुन्या वस्त्रात बांधलेले पोहे स्वतःच काढून घेतले आणि म्हणाले, “हे काय आहे?”
Verse 9
नन्वेतदुपनीतं मे परमप्रीणनं सखे । तर्पयन्त्यङ्ग मां विश्वमेते पृथुकतण्डुला: ॥ ९ ॥
भगवान म्हणाले, “सखे, हे तू माझ्यासाठी आणलेस का? याने मला परम आनंद होतो. खरंच, हे थोडेसे पोहे मला नव्हे तर संपूर्ण विश्वाला तृप्त करतील.”
Verse 10
इति मुष्टिं सकृज्जग्ध्वा द्वितीयां जग्धुमाददे । तावच्छ्रीर्जगृहे हस्तं तत्परा परमेष्ठिन: ॥ १० ॥
असे म्हणत परमेश्वराने एक मुठ पोहे एकदा खाल्ले आणि दुसरी मुठ खाण्यास घेतली; तेवढ्यात परमेश्वरावर एकनिष्ठ असलेल्या श्री रुक्मिणीने त्यांचा हात धरला.
Verse 11
एतावतालं विश्वात्मन् सर्वसम्पत्समृद्धये । अस्मिन्लोकेऽथवामुष्मिन् पुंसस्त्वत्तोषकारणम् ॥ ११ ॥
श्री रुक्मिणी म्हणाल्या, “हे विश्वात्मन्, इतकेच पुरे; यानेच त्याला या लोकात आणि परलोकात सर्व संपत्तीची पूर्ण समृद्धी मिळेल. कारण पुरुषाची भरभराट केवळ तुमच्या संतोषावर अवलंबून आहे.”
Verse 12
ब्राह्मणस्तां तु रजनीमुषित्वाच्युतमन्दिरे । भुक्त्वा पीत्वा सुखं मेने आत्मानं स्वर्गतं यथा ॥ १२ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: ब्राह्मणाने अच्युताच्या राजवाड्यात ती रात्र काढली. तृप्त होऊन खाऊन-पिऊन त्याला असे वाटले की आपण जणू स्वर्गीय धामात पोहोचलो आहोत.
Verse 13
श्वोभूते विश्वभावेन स्वसुखेनाभिवन्दित: । जगाम स्वालयं तात पथ्यनुव्रज्य नन्दित: ॥ १३ ॥
दुसऱ्या दिवशी विश्वाचे पालन करणारे, आत्मतृप्त भगवान श्रीकृष्ण यांनी सन्मानित केल्यावर सुदामा आपल्या घरी निघाला. हे राजन्, वाटेत चालताना तो अत्यंत आनंदित झाला।
Verse 14
स चालब्ध्वा धनं कृष्णान्न तु याचितवान्स्वयम् । स्वगृहान् व्रीडितोऽगच्छन्महद्दर्शननिर्वृत: ॥ १४ ॥
जरी सुदामाला श्रीकृष्णांकडून धन मिळाले नाही असे दिसत होते, तरी तो स्वतःहून मागण्यास लाजला. भगवंतांच्या दर्शनानेच पूर्ण तृप्त होऊन तो आपल्या घरी परतला।
Verse 15
अहो ब्रह्मण्यदेवस्य दृष्टा ब्रह्मण्यता मया । यद् दरिद्रतमो लक्ष्मीमाश्लिष्टो बिभ्रतोरसि ॥ १५ ॥
अहो! ब्राह्मणप्रिय ब्रह्मण्यदेवाची ब्रह्मण्यता मी प्रत्यक्ष पाहिली. ज्यांच्या वक्षस्थळी श्रीलक्ष्मी वास करते, त्यांनीच अतिदरिद्र याचकाला आलिंगन दिले।
Verse 16
क्वाहं दरिद्र: पापीयान् क्व कृष्ण: श्रीनिकेतन: । ब्रह्मबन्धुरिति स्माहं बाहुभ्यां परिरम्भित: ॥ १६ ॥
मी कुठे—पापी, दरिद्री, ब्राह्मणाचा केवळ नावधारी मित्र; आणि कृष्ण कुठे—श्रीचे धाम, परमेश्वर! तरीही त्यांनी मला दोन्ही बाहूंनी आलिंगन दिले।
Verse 17
निवासित: प्रियाजुष्टे पर्यङ्के भ्रातरो यथा । महिष्या वीजित: श्रान्तो बालव्यजनहस्तया ॥ १७ ॥
त्यांनी मला भावासारखे मानून आपल्या प्रिय राणीच्या शय्येवरील पर्यंकावर बसवले. आणि मी थकलो होतो म्हणून त्यांच्या महाराणीने स्वतः चामर (याक-शेपूट) हातात घेऊन मला वारा घातला।
Verse 18
शुश्रूषया परमया पादसंवाहनादिभि: । पूजितो देवदेवेन विप्रदेवेन देववत् ॥ १८ ॥
जरी तो सर्वदेवांचा स्वामी व ब्राह्मणांचा पूज्य आहे, तरीही देवदेव श्रीकृष्णांनी मला देवासारखे मान देऊन माझे पाय दाबले व अत्यंत नम्र सेवा केली।
Verse 19
स्वर्गापवर्गयो: पुंसां रसायां भुवि सम्पदाम् । सर्वासामपि सिद्धीनां मूलं तच्चरणार्चनम् ॥ १९ ॥
स्वर्गात, मोक्षात, पाताळात व पृथ्वीवर मनुष्याला मिळणाऱ्या सर्व संपत्ती व सिद्धींचे मूळ कारण म्हणजे भगवंतांच्या कमळचरणांची भक्तिसेवा व अर्चना होय।
Verse 20
अधनोऽयं धनं प्राप्य माद्यन्नुच्चैर्न मां स्मरेत् । इति कारुणिको नूनं धनं मेऽभूरि नाददात् ॥ २० ॥
“हा गरीब जर अचानक धनवान झाला तर मदात मला विसरेल,” असे जाणून करुणामय प्रभूंनी मला थोडेसेही धन दिले नाही।
Verse 21
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
असे मनात विचार करत सुदामा आपल्या घराजवळ आला. पण तो परिसर चारही बाजूंनी सूर्य, अग्नी व चंद्र यांच्या संयुक्त तेजासारख्या उजळ दिव्य प्रासादांनी वेढलेला होता. नाना उपवन-उद्यानांत कूजन करणाऱ्या पक्ष्यांचे थवे होते आणि सरोवरांत कुमुद, अंभोज, कहलार व उत्पल कमळे फुलली होती. सुशोभित पुरुष व हरिणनयना स्त्रिया सेवेत उभ्या होत्या. सुदामा विस्मयाने म्हणाला—“हे काय? हे कोणाचे स्थान? हे सर्व कसे झाले?”
Verse 22
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
असे मनात विचार करत सुदामा आपल्या घराजवळ आला. पण तो परिसर चारही बाजूंनी सूर्य, अग्नी व चंद्र यांच्या संयुक्त तेजासारख्या उजळ दिव्य प्रासादांनी वेढलेला होता. नाना उपवन-उद्यानांत कूजन करणाऱ्या पक्ष्यांचे थवे होते आणि सरोवरांत कुमुद, अंभोज, कहलार व उत्पल कमळे फुलली होती. सुशोभित पुरुष व हरिणनयना स्त्रिया सेवेत उभ्या होत्या. सुदामा विस्मयाने म्हणाला—“हे काय? हे कोणाचे स्थान? हे सर्व कसे झाले?”
Verse 23
इति तच्चिन्तयन्नन्त: प्राप्तो निजगृहान्तिकम् । सूर्यानलेन्दुसङ्काशैर्विमानै: सर्वतो वृतम् ॥ २१ ॥ विचित्रोपवनोद्यानै: कूजद्द्विजकुलाकुलै: । प्रोत्फुल्लकमुदाम्भोजकह्लारोत्पलवारिभि: ॥ २२ ॥ जुष्टं स्वलङ्कृतै: पुम्भि: स्त्रीभिश्च हरिणाक्षिभि: । किमिदं कस्य वा स्थानं कथं तदिदमित्यभूत् ॥ २३ ॥
असे मनात चिंतन करीत सुदामा आपल्या घराजवळ आला. पण तेथे सर्व बाजूंनी सूर्य‑अग्नी‑चंद्र यांच्या संयुक्त तेजासारख्या उजळ, उंच दिव्य प्रासाद व विमानांनी गर्दी झाली होती. विचित्र उपवने‑उद्यानें, कूजन करणाऱ्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी भरलेली, आणि सरोवरांत कुमुद, अंभोज, कहलार व उत्पल कमळांनी शोभलेली होती. सुशोभित पुरुष व हरिणाक्षी स्त्रिया सेवेत उभ्या होत्या. सुदामा विस्मयाने म्हणाला— “हे काय? हे कोणाचे स्थान? हे सर्व कसे घडले?”
Verse 24
एवं मीमांसमानं तं नरा नार्योऽमरप्रभा: । प्रत्यगृह्णन् महाभागं गीतवाद्येन भूयसा ॥ २४ ॥
तो असेच विचार करीत असताना देवतांसारख्या तेजस्वी सुंदर पुरुष व दासी पुढे येऊन, मोठ्या गीत‑वाद्यघोषासह त्या महाभाग्यवान स्वामीचे स्वागत करू लागल्या।
Verse 25
पतिमागतमाकर्ण्य पत्न्युद्धर्षातिसम्भ्रमा । निश्चक्राम गृहात्तूर्णं रूपिणी श्रीरिवालयात् ॥ २५ ॥
पती आल्याचे ऐकताच ब्राह्मणाची पत्नी आनंद‑उत्साहाने व उत्कंठेने व्याकुळ होऊन त्वरित घराबाहेर आली. ती जणू आपल्या धामातून बाहेर येणारी साक्षात् श्रीलक्ष्मीच भासत होती।
Verse 26
पतिव्रता पतिं दृष्ट्वा प्रेमोत्कण्ठाश्रुलोचना । मीलिताक्ष्यनमद्बुद्ध्या मनसा परिषस्वजे ॥ २६ ॥
पतिव्रता ती स्त्री पतीला पाहताच प्रेम व उत्कंठेने तिचे डोळे अश्रूंनी भरले. तिने डोळे मिटून विनयाने नमस्कार केला आणि मनोमन त्याला आलिंगन दिले।
Verse 27
पत्नीं वीक्ष्य विस्फुरन्तीं देवीं वैमानिकीमिव । दासीनां निष्ककण्ठीनां मध्ये भान्तीं स विस्मित: ॥ २७ ॥
पत्नीला पाहून सुदामा विस्मित झाला. रत्नजडित कंठहार घातलेल्या दासींच्या मध्ये ती झळकत होती आणि जणू दिव्य विमानातील देवांगनेप्रमाणे तेजस्वी दिसत होती।
Verse 28
प्रीत: स्वयं तया युक्त: प्रविष्टो निजमन्दिरम् । मणिस्तम्भशतोपेतं महेन्द्रभवनं यथा ॥ २८ ॥
तो आनंदित होऊन पत्नीला सोबत घेऊन आपल्या घरात प्रवेशला; ते घर शेकडो मणिरत्नजडित स्तंभांनी युक्त, जणू महेंद्राचे भवनच।
Verse 29
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
सुदामाच्या घरी दुधाच्या फेसासारख्या शुभ्र, मऊ शय्या होत्या; हस्तिदंताचे पलंग सोन्याने अलंकृत, सोन्याचे पाय असलेले पर्यंक आणि राजसी चामर-पंखेही होते। अशी सर्व प्रकारची समृद्धी पाहून ब्राह्मण शांतपणे आपल्या अनपेक्षित वैभवाचा विचार करू लागला।
Verse 30
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
तेथे सोन्याची आसने, मऊ उपस्तरणे आणि मोत्यांच्या माळांनी लोंबकळणारी तेजस्वी विताने होती। हे सर्व पाहून ब्राह्मण शांतचित्ताने आपल्या अनपेक्षित समृद्धीचा विचार करू लागला।
Verse 31
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
स्वच्छ स्फटिकाच्या भिंतींवर, ज्यांत मोठे मरकत जडले होते, रत्नदीप झळकत होते; आणि तेथील स्त्रिया रत्नाभरणांनी सजलेल्या होत्या। हे पाहून ब्राह्मण शांतपणे आपल्या समृद्धीचा विचार करू लागला।
Verse 32
पय:फेननिभा: शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदा: । पर्यङ्का हेमदण्डानि चामरव्यजनानि च ॥ २९ ॥ आसनानि च हैमानि मृदूपस्तरणानि च । मुक्तादामविलम्बीनि वितानानि द्युमन्ति च ॥ ३० ॥ स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च । रत्नदीपान् भ्राजमानान् ललनारत्नसंयुता: ॥ ३१ ॥ विलोक्य ब्राह्मणस्तत्र समृद्धी: सर्वसम्पदाम् । तर्कयामास निर्व्यग्र: स्वसमृद्धिमहैतुकीम् ॥ ३२ ॥
तेथे सर्व संपत्तींची समृद्धी पाहून ब्राह्मण निर्व्यग्र होऊन विचार करू लागला—माझी ही कारणाविना मिळालेली समृद्धी कुठून? निश्चयच भगवंताच्या कृपेचा प्रसाद आहे।
Verse 33
नूनं बतैतन्मम दुर्भगस्य शश्वद्दरिद्रस्य समृद्धिहेतु: । महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥ ३३ ॥
सुदामा मनात म्हणाला—मी तर नेहमीच दरिद्री व दुर्भाग्यवान. अशा अभाग्याला अचानक संपत्ती मिळणे हे यदुकुलश्रेष्ठ, परम ऐश्वर्यवान श्रीकृष्णांनी माझ्यावर कृपादृष्टी टाकली म्हणूनच शक्य आहे; अन्यथा नाही.
Verse 34
नन्वब्रुवाणो दिशते समक्षं याचिष्णवे भूर्यपि भूरिभोज: । पर्जन्यवत्तत् स्वयमीक्षमाणो दाशार्हकाणामृषभ: सखा मे ॥ ३४ ॥
माझा सखा श्रीकृष्ण—दाशार्हांतील श्रेष्ठ व अमर्याद वैभवाचा भोक्ता—माझ्या गुप्त मागण्याच्या हेतूला ओळखून गेला. मी समोर उभा असूनही तो काही बोलला नाही; पण दयाळू मेघासारखा स्वतःच मला अपार संपत्ती देऊन गेला.
Verse 35
किञ्चित्करोत्युर्वपि यत् स्वदत्तं सुहृत्कृतं फल्ग्वपि भूरिकारी । मयोपनीतं पृथुकैकमुष्टिं प्रत्यग्रहीत् प्रीतियुतो महात्मा ॥ ३५ ॥
भगवान आपल्या महान वरदानांनाही क्षुल्लक मानतात; पण सुहृद् भक्ताने केलेली लहानशी सेवाही ते फार मोठी करून पाहतात. म्हणून परमात्म्याने आनंदाने मी आणलेली पोहेची एकच मूठ स्वीकारली.
Verse 36
तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विषज्जतस्तत्पुरुषप्रसङ्ग: ॥ ३६ ॥
तो प्रभू परम करुणामय व दिव्य गुणांचा आश्रय आहे. जन्मोजन्मी मला प्रेम, सख्य, मैत्री व दास्यभावाने त्याची सेवा घडो; आणि त्याच्या भक्तांच्या सत्संगाने त्याच्याविषयी माझी दृढ आसक्ती वाढो.
Verse 37
भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीर्न समर्थयत्यज: । अदीर्घबोधाय विचक्षण: स्वयं पश्यन् निपातं धनिनां मदोद्भवम् ॥ ३७ ॥
अजन्मा, सर्वज्ञ भगवान धनवानांच्या गर्वातून होणारा पतन स्वतः पाहतात. म्हणून ज्याचा आध्यात्मिक बोध अल्प आहे अशा भक्ताला ते या जगातील विचित्र संपत्ती—राज्यसत्ता व भौतिक वैभव—देऊन समर्थ करत नाहीत.
Verse 38
इत्थं व्यवसितो बुद्ध्या भक्तोऽतीव जनार्दने । विषयान् जायया त्यक्ष्यन्बुभुजे नातिलम्पट: ॥ ३८ ॥
अशा रीतीने आध्यात्मिक बुद्धीने दृढ निश्चय करून सुदामा जनार्दन श्रीकृष्णाचा अत्यंत भक्त राहिला. लोभ न ठेवता, पत्नीसमवेत मिळालेले विषयसुख उपभोगले; पण अंतःकरणात शेवटी सर्व भोग त्यागायचा भाव ठेवला.
Verse 39
तस्य वै देवदेवस्य हरेर्यज्ञपते: प्रभो: । ब्राह्मणा: प्रभवो दैवं न तेभ्यो विद्यते परम् ॥ ३९ ॥
हरि हे देवांचेही देव, यज्ञांचे स्वामी आणि परम प्रभू आहेत. तरीही ते साधु ब्राह्मणांना आपले स्वामी मानतात; म्हणून त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ असा कोणताही देव नाही.
Verse 40
एवं स विप्रो भगवत्सुहृत्तदा दृष्ट्वा स्वभृत्यैरजितं पराजितम् । तद्ध्यानवेगोद्ग्रथितात्मबन्धन- स्तद्धाम लेभेऽचिरत: सतां गतिम् ॥ ४० ॥
अशा प्रकारे अजेय भगवानही आपल्या सेवकांनी जिंकले जातात हे पाहून त्या विप्राच्या हृदयातील उरलेल्या आसक्तीच्या गाठी प्रभु-ध्यानाच्या वेगाने सुटू लागल्या. लवकरच त्याने श्रीकृष्णाचे परम धाम प्राप्त केले, जे सत्पुरुषांची परम गती आहे.
Verse 41
एतद् ब्रह्मण्यदेवस्य श्रुत्वा ब्रह्मण्यतां नर: । लब्धभावो भगवति कर्मबन्धाद् विमुच्यते ॥ ४१ ॥
ब्रह्मण्यदेव भगवानांची ब्राह्मणांवरील कृपा ही कथा ऐकली की मनुष्याच्या हृदयात भगवंताविषयी प्रेम जागते आणि तो कर्मबंधनातून मुक्त होतो.
Frequently Asked Questions
Because the Bhāgavata’s siddhānta is that bhakti (prema-bhāva) is the essential substance of worship, not the material magnitude of the offering. Kṛṣṇa, as antaryāmī (the indwelling witness), receives the devotee’s intention and love; therefore even a meager gift offered with śraddhā and affection becomes spiritually “great,” while lavish gifts offered without devotion do not touch the Lord’s heart.
Rukmiṇī’s gesture illustrates that the Lord’s satisfaction (tṛpti) is the root of all prosperity and that a single act of pure devotion can generate unlimited auspicious results. It also protects the narrative’s emphasis: Sudāmā’s bhakti is not a commercial exchange but a love-offering; the benediction is granted by the Lord’s independent mercy, not by transactional merit.
Sudāmā reasons that Kṛṣṇa may withhold wealth to prevent forgetfulness born of intoxication (mada) and pride—an idea consistent with the Lord’s protective poṣaṇa. Yet Kṛṣṇa still grants opulence in a way that does not break Sudāmā’s devotion: Sudāmā remains free from greed, interprets prosperity as mercy (not entitlement), and keeps renunciation as his horizon. Thus the gift becomes spiritually safe—supporting dharma and bhakti rather than ego.
The unconquerable Supreme Lord (Ajita) is ‘conquered’ by His devotee’s love and humility—meaning He voluntarily submits to the devotee’s claim upon His affection. Kṛṣṇa massages Sudāmā’s feet, honors him, and delights in his offering, showing that Bhagavān’s supreme independence includes the freedom to be bound by prema. This is bhakta-vaśyatā: the Lord’s willing subordination to devotion.
It teaches that prosperity is neither the goal nor the measure of divine favor; the true treasure is darśana, intimacy, and steady bhakti. When wealth comes, it should be held without avarice and used without loss of spiritual intelligence (buddhi), remembering its dangers and keeping the intention of eventual renunciation. When wealth does not come, the devotee remains satisfied in service—showing devotion is independent of outcomes.