Adhyaya 80
Sudāmā Brāhmaṇa: Divine Friendship, Guru-bhakti, and the Lord’s Grace
परीक्षिताला मुकुंदाच्या अनंत लीलांचे अधिक श्रवण करायची उत्कंठा असल्याने कथा सुदामा या दरिद्री ब्राह्मण-सख्याच्या प्रसंगाकडे वळते. राजा सांगतो—भगवंत व त्यांच्या भक्तांचे वर्णन, सेवा, स्मरण, श्रवण, दर्शन व वंदन करणारी वाणी, हात, मन, कान, डोळे व अवयवच खरे धन्य. विद्वान व विरक्त सुदामा अत्यंत दारिद्र्यात गृहस्थ म्हणून राहतो; पतिव्रता पत्नी ब्राह्मणांवर श्रीकृष्णाची विशेष करुणा जाणून त्याला द्वारकेस शरण जाण्यास प्रवृत्त करते. थोडे चिवडे भेट म्हणून घेऊन सुदामा द्वारकेत पोहोचतो; राजप्रासादात प्रवेश करताच त्याला मुक्तिसमान आनंद होतो. कृष्ण उठून अश्रूंनी भरलेल्या नेत्रांनी त्याला आलिंगन देतो, शय्येवर बसवतो, पाय धुऊन मोठा सन्मान करतो; लक्ष्मी स्वतः सेवा करते, म्हणून सर्वजण विस्मित होतात. स्नेहसंवादात कृष्ण सान्दीपनीच्या गुरुकुलातील दिवस आठवून सांगतो की गुरुसेवा यज्ञ, तप किंवा औपचारिक दीक्षेपेक्षा अधिक त्याला संतुष्ट करते. हा अध्याय पुढील द्वारका-प्रसंगांना जोड देतो आणि सुदामावर होणाऱ्या सूक्ष्म कृपेची भूमिका घडवतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भगवन् यानि चान्यानि मुकुन्दस्य महात्मन: । वीर्याण्यनन्तवीर्यस्य श्रोतुमिच्छामि हे प्रभो ॥ १ ॥
श्रीराजा परीक्षित म्हणाला—हे भगवन्, हे प्रभो! अनंत पराक्रम असलेल्या महात्मा मुकुंदाच्या इतरही वीर्यकर्मांची कथा मला ऐकायची आहे।
Verse 2
को नु श्रुत्वासकृद् ब्रह्मन्नुत्तम:श्लोकसत्कथा: । विरमेत विशेषज्ञो विषण्ण: काममार्गणै: ॥ २ ॥
हे ब्राह्मण! जीवनाचा सार जाणणारा आणि इंद्रियभोगाच्या धावपळीने कंटाळलेला मनुष्य, उत्तमश्लोक प्रभूच्या सत्कथा वारंवार ऐकून त्या कशा सोडू शकेल?
Verse 3
सा वाग् यया तस्य गुणान् गृणीते करौ च तत्कर्मकरौ मनश्च । स्मरेद् वसन्तं स्थिरजङ्गमेषु शृणोति तत्पुण्यकथा: स कर्ण: ॥ ३ ॥
तीच वाणी खरी जी भगवंतांचे गुणगान करते; तेच हात सार्थक जे त्यांच्यासाठी सेवा-कर्म करतात; तेच मन शुद्ध जे स्थावर-जंगम सर्वांत वसणाऱ्या प्रभूचे स्मरण करते; आणि तेच कान धन्य जे त्यांची पुण्यकथा ऐकतात।
Verse 4
शिरस्तु तस्योभयलिङ्गमान- मेत्तदेव यत् पश्यति तद्धि चक्षु: । अङ्गानि विष्णोरथ तज्जनानां पादोदकं यानि भजन्ति नित्यम् ॥ ४ ॥
तेच शिर सार्थक जे चर-अचर रूपांत प्रकटलेल्या प्रभूला नमते; तेच डोळे खरे जे फक्त प्रभूचे दर्शन करतात; आणि तेच अवयव पवित्र जे नित्य विष्णूच्या चरणस्नानाचे जल किंवा त्यांच्या भक्तांचे चरणोदक भक्तीने पूजतात।
Verse 5
सूत उवाच विष्णुरातेन सम्पृष्टो भगवान् बादरायणि: । वासुदेवे भगवति निमग्नहृदयोऽब्रवीत् ॥ ५ ॥
सूत गोस्वामी म्हणाले—राजा विष्णुराताने विचारल्यावर, वासुदेव भगवानांत पूर्ण निमग्न हृदय असलेल्या भगवान् बादरायणि (शुकदेव) यांनी उत्तर दिले।
Verse 6
श्रीशुक उवाच कृष्णस्यासीत् सखा कश्चिद् ब्राह्मणो ब्रह्मवित्तम: । विरक्त इन्द्रियार्थेषु प्रशान्तात्मा जितेन्द्रिय: ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—श्रीकृष्णांचा एक ब्राह्मण मित्र होता, जो ब्रह्मविद्येत अत्यंत निपुण होता। तो इंद्रियविषयांपासून विरक्त, शांतचित्त आणि जितेंद्रिय होता।
Verse 7
यदृच्छयोपपन्नेन वर्तमानो गृहाश्रमी । तस्य भार्या कुचैलस्य क्षुत्क्षामा च तथाविधा ॥ ७ ॥
गृहस्थ असूनही तो जे काही सहज मिळे त्यावरच निर्वाह करी. त्या फाटके वस्त्र घालणाऱ्या ब्राह्मणाची पत्नीही त्याच्यासोबत दुःख भोगत होती आणि उपासमारीने फार कृश झाली होती।
Verse 8
पतिव्रता पतिं प्राह म्लायता वदनेन सा । दरिद्रं सीदमाना वै वेपमानाभिगम्य च ॥ ८ ॥
दरिद्र ब्राह्मणाची पतिव्रता पत्नी दुःखाने चेहरा कोमेजलेला, भीतीने थरथरत त्याच्याजवळ येऊन असे बोलली।
Verse 9
ननु ब्रह्मन् भगवत: सखा साक्षाच्छ्रिय: पति: । ब्रह्मण्यश्च शरण्यश्च भगवान् सात्वतर्षभ: ॥ ९ ॥
हे ब्राह्मण! लक्ष्मीपती भगवान् तुमचे साक्षात् सखा नाहीत काय? ते यदुवंशातील श्रेष्ठ श्रीकृष्ण ब्राह्मणप्रिय व शरण देणारे आहेत।
Verse 10
तमुपैहि महाभाग साधूनां च परायणम् । दास्यति द्रविणं भूरि सीदते ते कुटुम्बिने ॥ १० ॥
हे महाभाग! साधूंचा परम आधार त्या प्रभूकडे जा. तुमच्या सारख्या दुःखी गृहस्थाला तो नक्कीच भरपूर धन देईल।
Verse 11
आस्तेऽधुना द्वारवत्यां भोजवृष्ण्यन्धकेश्वर: । स्मरत: पादकमलमात्मानमपि यच्छति । किं न्वर्थकामान् भजतो नात्यभीष्टान् जगद्गुरु: ॥ ११ ॥
आता भगवान् श्रीकृष्ण भोज, वृष्णि व अंधकांचे अधिपती होऊन द्वारकेत आहेत. जो त्यांच्या चरणकमलाचे स्मरण करतो त्याला ते स्वतःलाही देतात; मग जगद्गुरू भक्ताला ऐश्वर्य व भोग का देणार नाहीत?
Verse 12
स एवं भार्यया विप्रो बहुश: प्रार्थितो मुहु: । अयं हि परमो लाभ उत्तम:श्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥
पत्नीने वारंवार विनविल्यावर ब्राह्मण मनात म्हणाला—“उत्तमश्लोक भगवानांचे दर्शन हेच परम लाभ.” मग तो जाण्याचा निश्चय करून म्हणाला—“कल्याणी, घरात काही भेट देण्यासारखे असेल तर मला दे.”
Verse 13
स एवं भार्यया विप्रो बहुश: प्रार्थितो मुहु: । अयं हि परमो लाभ उत्तम:श्लोकदर्शनम् ॥ १२ ॥ इति सञ्चिन्त्य मनसा गमनाय मतिं दधे । अप्यस्त्युपायनं किञ्चिद् गृहे कल्याणि दीयताम् ॥ १३ ॥
पत्नीने वारंवार विनविल्यावर तो ब्राह्मण मनात म्हणाला—“उत्तमश्लोक श्रीकृष्णांचे दर्शन हेच परम लाभ आहे.” असे ठरवून तो जाण्यास सिद्ध झाला व म्हणाला—“कल्याणी, घरात काही उपहार देण्यासारखे असेल तर मला दे.”
Verse 14
याचित्वा चतुरो मुष्टीन् विप्रान् पृथुकतण्डुलान् । चैलखण्डेन तान् बद्ध्वा भर्त्रे प्रादादुपायनम् ॥ १४ ॥
सुदामाच्या पत्नीने शेजारच्या ब्राह्मणांकडून चार मुठी पोहे मागून घेतले, फाटलेल्या कापडाच्या तुकड्यात बांधले आणि श्रीकृष्णासाठी उपहार म्हणून पतीला दिले।
Verse 15
स तानादाय विप्राग्र्य: प्रययौ द्वारकां किल । कृष्णसन्दर्शनं मह्यं कथं स्यादिति चिन्तयन् ॥ १५ ॥
तो श्रेष्ठ ब्राह्मण पोहे घेऊन द्वारकेकडे निघाला आणि वाटेत विचार करू लागला—“मला श्रीकृष्णांचे दर्शन कसे होईल?”
Verse 16
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्र: कक्षाश्च सद्विज: । विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥ गृहं द्वयष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विज: । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥
तो विद्वान ब्राह्मण (काही स्थानिक ब्राह्मणांसह) तीन पहारे-ठाणे ओलांडून, तीन द्वारांतून जाऊन, अच्युतधर्मनिष्ठ अंधक व वृष्णी भक्तांच्या घरांमधून चालत गेला—जिथे सामान्यांना प्रवेश नसतो. मग हरिच्या सोळा हजार राण्यांच्या वैभवशाली राजवाड्यांपैकी एका राजवाड्यात तो प्रवेशला; आणि त्याला जणू मोक्षातील ब्रह्मानंद प्राप्त झाल्यासारखा आनंद झाला।
Verse 17
त्रीणि गुल्मान्यतीयाय तिस्र: कक्षाश्च सद्विज: । विप्रोऽगम्यान्धकवृष्णीनां गृहेष्वच्युतधर्मिणाम् ॥ १६ ॥ गृहं द्वयष्टसहस्राणां महिषीणां हरेर्द्विज: । विवेशैकतमं श्रीमद् ब्रह्मानन्दं गतो यथा ॥ १७ ॥
तो विद्वान ब्राह्मण (काही स्थानिक ब्राह्मणांसह) तीन पहारे-ठाणे ओलांडून, तीन द्वारांतून जाऊन, अच्युतधर्मनिष्ठ अंधक व वृष्णी भक्तांच्या घरांमधून चालत गेला—जिथे सामान्यांना प्रवेश नसतो. मग हरिच्या सोळा हजार राण्यांच्या वैभवशाली राजवाड्यांपैकी एका राजवाड्यात तो प्रवेशला; आणि त्याला जणू मोक्षातील ब्रह्मानंद प्राप्त झाल्यासारखा आनंद झाला।
Verse 18
तं विलोक्याच्युतो दूरात् प्रियापर्यङ्कमास्थित: । सहसोत्थाय चाभ्येत्य दोर्भ्यां पर्यग्रहीन्मुदा ॥ १८ ॥
त्या वेळी अच्युत भगवान प्रियेच्या शय्येवर विराजमान होते. दूरून ब्राह्मणाला पाहताच ते तत्क्षणी उठले, पुढे गेले आणि आनंदाने दोन्ही बाहूंनी त्याला आलिंगन दिले.
Verse 19
सख्यु: प्रियस्य विप्रर्षेरङ्गसङ्गातिनिर्वृत: । प्रीतो व्यमुञ्चदब्बिन्दून् नेत्राभ्यां पुष्करेक्षण: ॥ १९ ॥
प्रिय सखा त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या देहस्पर्शाने कमलनयन भगवान परमानंदाने तृप्त झाले आणि प्रेमाने त्यांच्या नेत्रांतून अश्रुबिंदू वाहू लागले.
Verse 20
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
मग श्रीकृष्णांनी आपल्या मित्र सुदामाला शय्येवर बसविले. हे राजन्, लोकपावन भगवानांनी स्वतः त्याचा सत्कार केला; त्याचे पाय धुऊन ते पादोदक आपल्या मस्तकी धारण केले. नंतर दिव्य सुगंधी चंदन, अगुरु व कुंकुमाचा लेप लावला; सुगंधी धूप व दीपमाळांनी आनंदाने पूजन केले. शेवटी तांबूल व गौदान देऊन मधुर वचने बोलून स्वागत केले.
Verse 21
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
मग श्रीकृष्णांनी आपल्या मित्र सुदामाला शय्येवर बसविले. हे राजन्, लोकपावन भगवानांनी स्वतः त्याचा सत्कार केला; त्याचे पाय धुऊन ते पादोदक आपल्या मस्तकी धारण केले. नंतर दिव्य सुगंधी चंदन, अगुरु व कुंकुमाचा लेप लावला; सुगंधी धूप व दीपमाळांनी आनंदाने पूजन केले. शेवटी तांबूल व गौदान देऊन मधुर वचने बोलून स्वागत केले.
Verse 22
अथोपवेश्य पर्यङ्के स्वयं सख्यु: समर्हणम् । उपहृत्यावनिज्यास्य पादौ पादावनेजनी: ॥ २० ॥ अग्रहीच्छिरसा राजन् भगवाँल्लोकपावन: । व्यलिम्पद् दिव्यगन्धेन चन्दनागुरुकुङ्कुमै: ॥ २१ ॥ धूपै: सुरभिभिर्मित्रं प्रदीपावलिभिर्मुदा । अर्चित्वावेद्य ताम्बूलं गां च स्वागतमब्रवीत् ॥ २२ ॥
मग श्रीकृष्णांनी आपल्या मित्र सुदामाला शय्येवर बसविले. हे राजन्, लोकपावन भगवानांनी स्वतः त्याचा सत्कार केला; त्याचे पाय धुऊन ते पादोदक आपल्या मस्तकी धारण केले. नंतर दिव्य सुगंधी चंदन, अगुरु व कुंकुमाचा लेप लावला; सुगंधी धूप व दीपमाळांनी आनंदाने पूजन केले. शेवटी तांबूल व गौदान देऊन मधुर वचने बोलून स्वागत केले.
Verse 23
कुचैलं मलिनं क्षामं द्विजं धमनिसन्ततम् । देवी पर्यचरत् साक्षाच्चामरव्यजनेन वै ॥ २३ ॥
देवी श्रीने स्वतः चामराने वारा घालत त्या फाटके-मळकट वस्त्रधारी, अतिशय कृश ब्राह्मणाची सेवा केली; त्याच्या देहावर शिरा स्पष्ट दिसत होत्या।
Verse 24
अन्त:पुरजनो दृष्ट्वा कृष्णेनामलकीर्तिना । विस्मितोऽभूदतिप्रीत्या अवधूतं सभाजितम् ॥ २४ ॥
अंतःपुरातील लोक विस्मित झाले; निर्मळ कीर्तीचे श्रीकृष्ण त्या मळकट-वेषधारी ब्राह्मणाचा अतिप्रेमाने सत्कार करीत आहेत हे पाहून।
Verse 25
किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ २५ ॥ योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृत: । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६ ॥
[अंतःपुरवासी म्हणाले:] या अव्यवस्थित, भिक्षुक ब्राह्मणाने असे कोणते पुण्य केले आहे? जो या जगात श्रीहीन, निंद्य व अधम मानला जातो, त्यालाच त्रिलोकगुरु, श्रीनिवास भगवान आदराने सेवा करीत आहेत; शय्येवर बसलेल्या लक्ष्मीला सोडून प्रभूंनी त्याला जणू मोठ्या भावासारखे आलिंगन दिले।
Verse 26
किमनेन कृतं पुण्यमवधूतेन भिक्षुणा । श्रिया हीनेन लोकेऽस्मिन् गर्हितेनाधमेन च ॥ २५ ॥ योऽसौ त्रिलोकगुरुणा श्रीनिवासेन सम्भृत: । पर्यङ्कस्थां श्रियं हित्वा परिष्वक्तोऽग्रजो यथा ॥ २६ ॥
[अंतःपुरवासी म्हणाले:] या अव्यवस्थित, भिक्षुक ब्राह्मणाने असे कोणते पुण्य केले आहे? जो या जगात श्रीहीन, निंद्य व अधम मानला जातो, त्यालाच त्रिलोकगुरु, श्रीनिवास भगवान आदराने सेवा करीत आहेत; शय्येवर बसलेल्या लक्ष्मीला सोडून प्रभूंनी त्याला जणू मोठ्या भावासारखे आलिंगन दिले।
Verse 27
कथयां चक्रतुर्गाथा: पूर्वा गुरुकुले सतो: । आत्मनोर्ललिता राजन् करौ गृह्य परस्परम् ॥ २७ ॥
हे राजन्, कृष्ण आणि सुदामा परस्परांचे हात धरून, गुरुकुलात एकत्र राहिलेल्या पूर्वकाळातील आपल्या मधुर आठवणी आनंदाने सांगू लागले।
Verse 28
श्रीभगवानुवाच अपि ब्रह्मन् गुरुकुलाद् भवता लब्धदक्षिणात् । समावृत्तेन धर्मज्ञ भार्योढा सदृशी न वा ॥ २८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे ब्राह्मण! तू धर्मज्ञ आहेस. गुरुकुलातून परत येऊन आणि गुरुला दक्षिणा अर्पण करून, तू तुझ्या योग्य अशी सदृश पत्नीशी विवाह केला आहेस का, की नाही?
Verse 29
प्रायो गृहेषु ते चित्तमकामविहितं तथा । नैवातिप्रीयसे विद्वन् धनेषु विदितं हि मे ॥ २९ ॥
तू बहुतेक वेळा गृहकार्यांत गुंतलेला असलास तरी तुझे चित्त भौतिक कामनांनी स्पर्शलेले नाही. हे विद्वन्, धनाच्या मागे धावण्यात तुला फारसा आनंद नाही—हे मला ठाऊक आहे.
Verse 30
केचित् कुर्वन्ति कर्माणि कामैरहतचेतस: । त्यजन्त: प्रकृतीर्दैवीर्यथाहं लोकसङ्ग्रहम् ॥ ३० ॥
काही जण प्रभूच्या दैवी मायेतून उत्पन्न झालेल्या भौतिक प्रवृत्तींचा त्याग करून, कामनांनी न ढळणाऱ्या चित्ताने लोकहितासाठी कर्म करतात—जसे मी लोकसंग्रहासाठी करतो.
Verse 31
कच्चिद् गुरुकुले वासं ब्रह्मन् स्मरसि नौ यत: । द्विजो विज्ञाय विज्ञेयं तमस: पारमश्नुते ॥ ३१ ॥
हे ब्राह्मण! गुरुकुलात आपण एकत्र राहिलो ते तुला आठवते का? कारण द्विज शिष्य गुरूकडून जाणण्यासारखे सर्व जाणून घेतल्यावर अज्ञानरूपी तमाच्या पलीकडे जाऊन आध्यात्मिक जीवनाचा आनंद घेतो.
Verse 32
स वै सत्कर्मणां साक्षाद् द्विजातेरिह सम्भव: । आद्योऽङ्ग यत्राश्रमिणां यथाहं ज्ञानदो गुरु: ॥ ३२ ॥
हे मित्रा! जो देहजन्म देतो तो पहिला गुरु; आणि जो उपनयन करून द्विजत्व देतो व धर्मकर्मात प्रवृत्त करतो तो प्रत्यक्ष गुरु. पण जो सर्व आश्रमातील जनांना परमार्थज्ञान देतो तोच अंतिम, सर्वोच्च गुरु—तो माझ्याच समान आहे.
Verse 33
नन्वर्थकोविदा ब्रह्मन् वर्णाश्रमवतामिह । ये मया गुरुणा वाचा तरन्त्यञ्जो भवार्णवम् ॥ ३३ ॥
हे ब्राह्मण! वर्णाश्रमधर्म पाळणाऱ्यांमध्ये तेच आपल्या खऱ्या हिताचे जाणकार आहेत, जे माझ्या गुरु-रूपाने सांगितलेल्या वचनांचा आश्रय घेऊन सहज संसार-सागर तरून जातात।
Verse 34
नाहमिज्याप्रजातिभ्यां तपसोपशमेन वा । तुष्येयं सर्वभूतात्मा गुरुशुश्रूषया यथा ॥ ३४ ॥
मी, सर्वभूतांचा आत्मा, यज्ञपूजा, ब्राह्मण-दीक्षा, तप किंवा संयम यांमुळे तितका संतुष्ट होत नाही, जितका श्रद्धेने गुरूची सेवा केल्याने होतो।
Verse 35
अपि न: स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥ प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुरा: स्तनयित्नव: ॥ ३६ ॥
हे ब्राह्मण! आपण गुरुकुलात राहत असताना जे घडले ते तुला आठवते का? एकदा गुरुपत्नीने आम्हाला इंधन आणायला पाठवले होते।
Verse 36
अपि न: स्मर्यते ब्रह्मन् वृत्तं निवसतां गुरौ । गुरुदारैश्चोदितानामिन्धनानयने क्वचित् ॥ ३५ ॥ प्रविष्टानां महारण्यमपर्तौ सुमहद् द्विज । वातवर्षमभूत्तीव्रं निष्ठुरा: स्तनयित्नव: ॥ ३६ ॥
हे द्विज! आम्ही त्या विशाल अरण्यात शिरताच ऋतुबाह्य अतिशय प्रचंड वादळ-धारावृष्टी झाली आणि कठोर गडगडाट सुरू झाला।
Verse 37
सूर्यश्चास्तं गतस्तावत् तमसा चावृता दिश: । निम्नं कूलं जलमयं न प्राज्ञायत किञ्चन ॥ ३७ ॥
तेव्हा सूर्य मावळला आणि सर्व दिशा अंधाराने झाकल्या गेल्या. पाणी सर्वत्र पसरल्यामुळे उंच-नीच, काठ-खोरे काहीच ओळखू येत नव्हते।
Verse 38
वयं भृशं तत्र महानिलाम्बुभि- र्निहन्यमाना महुरम्बुसम्प्लवे । दिशोऽविदन्तोऽथ परस्परं वने गृहीतहस्ता: परिबभ्रिमातुरा: ॥ ३८ ॥
तेथे प्रचंड वारा व पावसाने आम्ही फार त्रस्त झालो. पुराच्या पाण्यात दिशा कळेनात; मग वनात एकमेकांचे हात धरून व्याकुळ होऊन भटकत राहिलो.
Verse 39
एतद् विदित्वा उदिते रवौ सान्दीपनिर्गुरु: । अन्वेषमाणो न: शिष्यानाचार्योऽपश्यदातुरान् ॥ ३९ ॥
हे जाणून, सूर्योदयानंतर आमचे गुरु सांदीपनी आचार्य आम्हा शिष्यांचा शोध घेण्यासाठी निघाले आणि संकटात असलेले आम्हाला पाहिले.
Verse 40
अहो हे पुत्रका यूयमस्मदर्थेऽतिदु:खिता: । आत्मा वै प्राणिनां प्रेष्ठस्तमनादृत्य मत्परा: ॥ ४० ॥
[सांदीपनी म्हणाले:] अरे माझ्या मुलांनो! माझ्यासाठी तुम्ही इतके दुःख सोसले. प्रत्येक प्राण्याला आपले शरीरच सर्वाधिक प्रिय असते; पण माझ्यावर परायण होऊन तुम्ही स्वतःच्या सुखाकडे दुर्लक्ष केले.
Verse 41
एतदेव हि सच्छिष्यै: कर्तव्यं गुरुनिष्कृतम् । यद् वै विशुद्धभावेन सर्वार्थात्मार्पणं गुरौ ॥ ४१ ॥
खऱ्या शिष्यांचे हेच कर्तव्य आहे—शुद्ध भावाने गुरु-ऋण फेडणे; गुरूला केवळ संपत्ती नव्हे तर आपले जीवनही अर्पण करणे.
Verse 42
तुष्टोऽहं भो द्विजश्रेष्ठा: सत्या: सन्तु मनोरथा: । छन्दांस्ययातयामानि भवन्त्विह परत्र च ॥ ४२ ॥
हे द्विजश्रेष्ठांनो! मी तुमच्यावर संतुष्ट आहे. तुमच्या सर्व इच्छा पूर्ण होवोत, आणि तुम्ही शिकलेली वैदिक छंदे/मंत्रे या लोकात व परलोकातही कधी निष्फळ ठरू नयेत.
Verse 43
इत्थंविधान्यनेकानि वसतां गुरुवेश्मनि । गुरोरनुग्रहेणैव पुमान् पूर्ण: प्रशान्तये ॥ ४३ ॥
गुरुगृहात राहात असताना आम्हाला अशा अनेक प्रकारचे अनुभव आले. केवळ गुरुकृपेनेच मनुष्य जीवनाचा हेतू पूर्ण करून शाश्वत शांतिला पोहोचतो.
Verse 44
श्रीब्राह्मण उवाच किमस्माभिरनिर्वृत्तं देवदेव जगद्गुरो । भवता सत्यकामेन येषां वासो गुरोरभूत् ॥ ४४ ॥
ब्राह्मण म्हणाला: हे देवाधिदेव, हे जगद्गुरो! ज्यांच्या सर्व इच्छा सत्य व सिद्ध आहेत अशा तुमच्यासह गुरुगृहात राहण्याचे मला लाभले; मग माझ्याकडून काय अपूर्ण राहिले?
Verse 45
यस्यच्छन्दोमयं ब्रह्म देह आवपनं विभो । श्रेयसां तस्य गुरुषु वासोऽत्यन्तविडम्बनम् ॥ ४५ ॥
हे सर्वसमर्थ प्रभो! तुमचे देह वेदमय ब्रह्म आहे आणि सर्व कल्याणलक्ष्यांचे बीजस्थान आहे. तरीही गुरुकुलात तुमचे निवास करणे ही मानुष-लीलेतील एक परम विनोदच आहे.
Frequently Asked Questions
The Lord’s act teaches that bhakti, humility, and brāhmaṇa devotion are honored above external status. By washing Sudāmā’s feet and placing that water on His own head, Kṛṣṇa establishes the sanctity of the devotee (bhakta-mahattva) and demonstrates that serving His devotee is non-different from serving Him. Traditional Vaiṣṇava readings highlight that this reverses worldly hierarchies: the Supreme becomes the servant to glorify pure devotion.
The chapter frames Sudāmā’s condition as a setting for showcasing detachment and exclusive shelter rather than karmic condemnation. Sudāmā is described as learned, peaceful, and sense-controlled, maintaining himself by what comes of its own accord. His poverty highlights niṣkāma living and becomes the backdrop for Kṛṣṇa’s grace, which is bestowed without being demanded and without making wealth the devotee’s goal.
The flat rice functions as a bhakti-symbol: a small, simple offering given with sincerity outweighs opulence without devotion. In Bhāgavata theology, the Lord accepts bhāva (devotional intent) rather than material magnitude. Sudāmā’s gift also preserves maryādā (etiquette) in friendship—he comes not as a claimant but as a giver, however poor.
Kṛṣṇa recalls gurukula life and states that He is not as satisfied by ritual worship, initiation, penance, or self-discipline as by faithful service to one’s spiritual master. He delineates gradations of ‘guru’—birth-giver, initiator into dharma, and the giver of transcendental knowledge—culminating in the ultimate spiritual master who imparts tattva-jñāna and is ‘as good as My own self.’ The point is that guru-sevā is a primary axis of bhakti and a direct means to cross material existence.
Sāndīpani is presented as Kṛṣṇa and Sudāmā’s guru. The storm-and-firewood episode illustrates śiṣya-dharma (the duty of disciples): service even at personal hardship, done with pure intent. The guru’s blessing—retention of mantra efficacy and fulfillment of desires—shows the Bhāgavata principle that spiritual success comes by guru-kṛpā, and that the Lord Himself models ideal discipleship to instruct society.