Adhyaya 8
Garga Muni Names Kṛṣṇa and Balarāma; the Butter-Thief Pastimes; Yaśodā Sees the Universe in Kṛṣṇa’s Mouth
व्रजाच्या आरंभीच्या संरक्षण-लीलांनंतर यशोदेच्या बालकाभोवती अद्भुत घटना घडत आहेत हे सर्वांच्या लक्षात येऊ लागते. तेव्हा वसुदेवांचे पुरोहित गर्गमुनी नंदांच्या घरी येऊन कंसाला संशय येऊ नये म्हणून संस्कार गुप्तपणे करतात. नामकरणात ते बलरामाची नावे—राम, बल, संकर्षण—घोषित करतात आणि श्रीकृष्णाचे पुनःपुन्हा अवतारस्वरूप, युगानुसार वर्णभेद व व्रजाचे रक्षणकर्तेपण सूचित करतात. पुढे दोन्ही भाऊ रांगू लागतात, चालतात, खेळतात; यशोदा, रोहिणी व गोपींचा वात्सल्य-रस अधिक गहिरा होतो. शेजारच्या स्त्रिया कृष्णाच्या लोणीचोरी व खोडकरपणाच्या तक्रारी करतात. माती खाल्ल्याच्या आरोपावर कृष्ण मुख उघडतो आणि यशोदा त्यात संपूर्ण विश्वरूप पाहते; क्षणभर तत्त्वचिंतनयुक्त शरणागती जागते, पण योगमाया तिला पुन्हा मातृभावात निमग्न करते. शेवटी यशोदा-नंदांचे पूर्वजन्म (द्रोण व धरा) आणि ब्रह्मदेवाच्या वराशी जोडलेले त्यांचे अद्वितीय भाग्य सांगून पुढील बंधन-लीलेसह व्रजातील अधिक निकट लीलांची तयारी होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच गर्ग: पुरोहितो राजन् यदूनां सुमहातपा: । व्रजं जगाम नन्दस्य वसुदेवप्रचोदित: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन् परीक्षित! यदुवंशाचे पुरोहित, महान तपस्वी गर्गमुनी, वसुदेवाच्या प्रेरणेने नंद महाराजांच्या व्रजात गेले।
Verse 2
तं दृष्ट्वा परमप्रीत: प्रत्युत्थाय कृताञ्जलि: । आनर्चाधोक्षजधिया प्रणिपातपुर:सरम् ॥ २ ॥
गर्गमुनी घरात आलेले पाहून नंद महाराज अत्यंत आनंदित झाले; ते उठून उभे राहिले, हात जोडून प्रणाम केला आणि त्यांना आदराने पूजले, कारण त्यांच्या बुद्धीत ते अधोक्षज-स्वरूप महापुरुष आहेत असे ठसले।
Verse 3
सूपविष्टं कृतातिथ्यं गिरा सूनृतया मुनिम् । नन्दयित्वाब्रवीद् ब्रह्मन्पूर्णस्य करवाम किम् ॥ ३ ॥
गर्गमुनींचे योग्य आतिथ्य करून त्यांना सुखाने बसविल्यावर नंद महाराज नम्र व मधुर वाणीने म्हणाले—हे ब्रह्मन्! आपण सर्वथा पूर्ण आहात; तरीही आपली सेवा करणे हे माझे कर्तव्य आहे. आज्ञा करा, मी आपल्यासाठी काय करू?
Verse 4
महद्विचलनं नृणां गृहिणां दीनचेतसाम् । नि:श्रेयसाय भगवन्कल्पते नान्यथा क्वचित् ॥ ४ ॥
हे भगवन्, हे महाभक्त! आपल्यासारख्या महापुरुषांचे एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाणे स्वार्थासाठी नसून, दीनचित्त गृहस्थांच्या परम कल्याणासाठीच असते; अन्यथा आपल्याला कुठेही जाण्याची इच्छा नसते।
Verse 5
ज्योतिषामयनं साक्षाद् यत्तज्ज्ञानमतीन्द्रियम् । प्रणीतं भवता येन पुमान् वेद परावरम् ॥ ५ ॥
हे महर्षी, आपण ज्योतिषशास्त्राचे असे प्रत्यक्ष विधान केले आहे जे इंद्रियांपलीकडचे ज्ञान आहे. त्या ज्ञानबळाने मनुष्य पूर्वजन्मातील कर्म व त्यांचा वर्तमानातील फलप्रभाव, पर-अपर सर्व जाणू शकतो।
Verse 6
त्वं हि ब्रह्मविदां श्रेष्ठ: संस्कारान्कर्तुमर्हसि । बालयोरनयोर्नृणां जन्मना ब्राह्मणो गुरु: ॥ ६ ॥
हे प्रभो, आपण ब्रह्मविदांमध्ये श्रेष्ठ आणि ज्योतिषशास्त्रात पूर्ण पारंगत आहात. म्हणून आपण जन्मतःच सर्व मनुष्यांचे गुरु ब्राह्मण आहात. त्यामुळे कृपा करून माझ्या घरी येऊन या दोन्ही बालकांचे संस्कार करा।
Verse 7
श्रीगर्ग उवाच यदूनामहमाचार्य: ख्यातश्च भुवि सर्वदा । सुतं मया संस्कृतं ते मन्यते देवकीसुतम् ॥ ७ ॥
श्री गर्ग मुनी म्हणाले—हे नंद महाराज, मी यादवांचा आचार्य आहे आणि ही गोष्ट पृथ्वीवर सर्वत्र प्रसिद्ध आहे. म्हणून मी तुमच्या पुत्रांचे संस्कार केले तर कंस त्यांना देवकीचे पुत्र समजेल।
Verse 8
कंस: पापमति: सख्यं तव चानकदुन्दुभे: । देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ इति सञ्चिन्तयञ्छ्रुत्वा देवक्या दारिकावच: । अपि हन्ता गताशङ्कस्तर्हि तन्नोऽनयो भवेत् ॥ ९ ॥
कंस पापबुद्धी असून कूटनीतीतही चतुर आहे. तुझी वसुदेव (आनकदुंदुभी) याच्याशी मैत्री, आणि देवकीचा आठवा गर्भ स्त्री होऊ शकत नाही—हे सर्व तो विचार करू शकतो. देवकीच्या कन्येच्या (योगमायेच्या) वचनाने त्याने ऐकले की त्याचा वध करणारा अन्यत्र जन्मला आहे; आणि जर त्याला कळले की मी संस्कार केले, तर तो संशय घेऊन कृष्णाला देवकी-वसुदेवाचा पुत्र मानून त्याला मारण्याचा प्रयत्न करील—हे आपल्यासाठी मोठे अनर्थ ठरेल।
Verse 9
कंस: पापमति: सख्यं तव चानकदुन्दुभे: । देवक्या अष्टमो गर्भो न स्त्री भवितुमर्हति ॥ ८ ॥ इति सञ्चिन्तयञ्छ्रुत्वा देवक्या दारिकावच: । अपि हन्ता गताशङ्कस्तर्हि तन्नोऽनयो भवेत् ॥ ९ ॥
कंस पापबुद्धी असून कूटनीतीत चतुर आहे. तुझी वसुदेव (आनकदुंदुभी) याच्याशी मैत्री आणि देवकीचा आठवा गर्भ स्त्री होऊ शकत नाही—हे सर्व तो जोडून विचारेल. देवकीच्या कन्येच्या (योगमायेच्या) वचनाने त्याने ऐकले की त्याचा वध करणारा अन्यत्र जन्मला आहे; आणि जर त्याला कळले की मी संस्कार केले, तर तो संशय घेऊन कृष्णाला देवकी-वसुदेवाचा पुत्र मानून मारण्याचा प्रयत्न करील—हे आपल्यासाठी मोठे अनर्थ ठरेल।
Verse 10
श्रीनन्द उवाच अलक्षितोऽस्मिन् रहसि मामकैरपि गोव्रजे । कुरु द्विजातिसंस्कारं स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥ १० ॥
श्री नंद म्हणाले—हे महर्षी, हा संस्कार केल्याने कंसाला संशय येईल असे वाटत असेल, तर माझ्या गोव्रजात गोठ्यात गुप्तपणे, माझ्या आप्तांनाही न कळता, स्वस्तिवाचनपूर्वक द्विजाति-संस्कार करा; ही शुद्धी आवश्यक आहे।
Verse 11
श्रीशुक उवाच एवं सम्प्रार्थितो विप्र: स्वचिकीर्षितमेव तत् । चकार नामकरणं गूढो रहसि बालयो: ॥ ११ ॥
श्रीशुक म्हणाले—नंद महाराजांनी अशा प्रकारे विशेष विनंती केल्यावर, जे कार्य तो विप्र स्वतः करावयास इच्छित होता, तेच त्याने गुप्तपणे एकांतात राहून कृष्ण व बलराम या दोन्ही बालकांचे नामकरण केले।
Verse 12
श्रीगर्ग उवाच अयं हि रोहिणीपुत्रो रमयन् सुहृदो गुणै: । आख्यास्यते राम इति बलाधिक्याद्बलं विदु: । यदूनामपृथग्भावात् सङ्कर्षणमुशन्त्यपि ॥ १२ ॥
श्री गर्ग म्हणाले—हा रोहिणीपुत्र आपल्या दिव्य गुणांनी मित्र-स्वजनांना आनंद देईल, म्हणून तो ‘राम’ म्हणून ओळखला जाईल। अपूर्व देहबल प्रकट करील म्हणून ‘बल’ असेही त्याला म्हणतील। तसेच वसुदेवांचा यदुकुल आणि नंद महाराजांचे कुल—ही दोन कुटुंबे एकत्र आणील म्हणून ‘संकर्षण’ असेही त्याचे नाव होईल।
Verse 13
आसन् वर्णास्त्रयो ह्यस्य गृह्णतोऽनुयुगं तनू: । शुक्लो रक्तस्तथा पीत इदानीं कृष्णतां गत: ॥ १३ ॥
हा प्रभू युगानुयुगे अवतार घेऊन देह धारण करतो. पूर्वी त्याचे तीन वर्ण होते—श्वेत, रक्त आणि पीत; आणि आता तो कृष्णवर्ण (श्याम) झाला आहे।
Verse 14
प्रागयं वसुदेवस्य क्वचिज्जातस्तवात्मज: । वासुदेव इति श्रीमानभिज्ञा: सम्प्रचक्षते ॥ १४ ॥
अनेक कारणांनी तुमचा हा सुंदर पुत्र पूर्वी कधी वसुदेवाचा पुत्र म्हणूनही प्रकट झाला होता. म्हणून जाणकार लोक कधी कधी या बालकाला ‘वासुदेव’ असेही म्हणतात।
Verse 15
बहूनि सन्ति नामानि रूपाणि च सुतस्य ते । गुणकर्मानुरूपाणि तान्यहं वेद नो जना: ॥ १५ ॥
तुझ्या या पुत्राची अनेक नावे व रूपे आहेत; ती त्याच्या दिव्य गुणकर्मांनुसार आहेत. ती मला माहीत आहेत, पण सामान्य लोकांना कळत नाहीत.
Verse 16
एष व: श्रेय आधास्यद् गोपगोकुलनन्दन: । अनेन सर्वदुर्गाणि यूयमञ्जस्तरिष्यथ ॥ १६ ॥
हा गोप-गोकुळनंदन तुमच्यासाठी सदैव मंगल व कल्याण वाढवील. त्याच्या कृपेने तुम्ही सर्व संकटे सहज पार कराल.
Verse 17
पुरानेन व्रजपते साधवो दस्युपीडिता: । अराजके रक्ष्यमाणा जिग्युर्दस्यून्समेधिता: ॥ १७ ॥
हे व्रजपते नंद! पुराणात सांगितले आहे की जेव्हा राज्यव्यवस्था ढासळली आणि चोर-दरोडेखोरांनी साधुजन त्रस्त झाले, तेव्हा लोकांचे रक्षण व समृद्धी व्हावी म्हणून हा बालक प्रकट झाला आणि दुष्टांना आवरले.
Verse 18
य एतस्मिन् महाभागा: प्रीतिं कुर्वन्ति मानवा: । नारयोऽभिभवन्त्येतान् विष्णुपक्षानिवासुरा: ॥ १८ ॥
जे मनुष्य या बालकात (कृष्णात) प्रीती करतात ते महाभाग्यवान आहेत. जसे विष्णुपक्षीय देवांना असुर जिंकू शकत नाहीत, तसे कृष्णाश्रितांना दैत्य (किंवा इंद्रिये) पराभूत करू शकत नाहीत.
Verse 19
तस्मान्नन्दात्मजोऽयं ते नारायणसमो गुणै: । श्रिया कीर्त्यानुभावेन गोपायस्व समाहित: ॥ १९ ॥
म्हणून हे नंद महाराज! तुझा हा पुत्र गुणांनी नारायणासमान आहे; ऐश्वर्य, नाम-कीर्ती व प्रभावानेही तसाच आहे. म्हणून अत्यंत सावध व जागरूक राहून याचे पालनपोषण कर.
Verse 20
श्रीशुक उवाच इत्यात्मानं समादिश्य गर्गे च स्वगृहं गते । नन्द: प्रमुदितो मेने आत्मानं पूर्णमाशिषाम् ॥ २० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—गर्गमुनींनी नंद महाराजांना श्रीकृष्णाविषयी उपदेश करून आपल्या घरी प्रस्थान केले. तेव्हा नंद अत्यंत आनंदित झाले व स्वतःला सर्व शुभ आशीर्वादांनी परिपूर्ण मानू लागले.
Verse 21
कालेन व्रजताल्पेन गोकुले रामकेशवौ । जानुभ्यां सह पाणिभ्यां रिङ्गमाणौ विजह्रतु: ॥ २१ ॥
थोड्याच काळात व्रजातील गोकुळात राम व केशव (कृष्ण) हात व गुडघ्यांच्या बळावर रांगू लागले आणि बाललीलांत रमून खेळू लागले.
Verse 22
तावङ्घ्रियुग्ममनुकृष्य सरीसृपन्तौ घोषप्रघोषरुचिरं व्रजकर्दमेषु । तन्नादहृष्टमनसावनुसृत्य लोकं मुग्धप्रभीतवदुपेयतुरन्ति मात्रो: ॥ २२ ॥
व्रजातील शेण व गोमूत्रामुळे झालेल्या चिखलात कृष्ण व बलराम पायांच्या बळावर सापासारखे रांगत; त्यांच्या पैंजणांचा मधुर नाद अत्यंत रम्य होता. इतरांच्या पैंजणांचा आवाज ऐकून आनंदित होऊन ते आईकडे जातोय असे समजून त्यांच्या मागे जात; पण ते परके लोक आहेत असे दिसताच भोळेपणाने घाबरून ताबडतोब आपल्या खऱ्या माता यशोदा व रोहिणीकडे परत येत.
Verse 23
तन्मातरौ निजसुतौ घृणया स्नुवन्त्यौ पङ्काङ्गरागरुचिरावुपगृह्य दोर्भ्याम् । दत्त्वा स्तनं प्रपिबतो: स्म मुखं निरीक्ष्य मुग्धस्मिताल्पदशनं ययतु: प्रमोदम् ॥ २३ ॥
गोबर-गोमूत्र मिसळलेल्या चिखलाने माखलेले ते दोन्ही बाळे तरीही अतिशय सुंदर दिसत होते. ते मातांकडे आले तेव्हा यशोदा व रोहिणी करुण स्नेहाने त्यांना दोन्ही बाहूंनी उचलून मिठीत घेतले आणि स्तनातून वाहणारे दूध पाजले. दूध पिताना त्यांच्या मुखावर भोळे हसू होते व लहानसे दात दिसत होते; ते दात पाहून मातांना परम आनंद झाला.
Verse 24
यर्ह्यङ्गनादर्शनीयकुमारलीला- वन्तर्व्रजे तदबला: प्रगृहीतपुच्छै: । वत्सैरितस्तत उभावनुकृष्यमाणौ प्रेक्षन्त्य उज्झितगृहा जहृषुर्हसन्त्य: ॥ २४ ॥
नंद महाराजांच्या घरात व्रजातील गोपी त्या मनोहर कुमार-लीला पाहून आनंदित होत. राम व कृष्ण बछड्यांच्या शेपटीचा टोक धरत आणि बछडे त्यांना इकडे-तिकडे ओढत नेत. हे पाहून गोपी घरकाम सोडून हसत आणि प्रसन्न होत.
Verse 25
शृङ्ग्यग्निदंष्ट्र्यसिजलद्विजकण्टकेभ्य: क्रीडापरावतिचलौ स्वसुतौ निषेद्धुम् । गृह्याणि कर्तुमपि यत्र न तज्जनन्यौ शेकात आपतुरलं मनसोऽनवस्थाम् ॥ २५ ॥
शिंगधारी जनावरे, आग, दात‑नख असले प्राणी, काटे, तलवार इत्यादी संकटांपासून बाळांचे रक्षण करता न आल्याने यशोदा व रोहिणी सतत चिंताग्रस्त होत आणि घरकामही विस्कळीत होत असे. त्या वेळी त्यांच्या मनात स्नेहजन्य दुःखाचा दिव्य भाव जागृत झाला।
Verse 26
कालेनाल्पेन राजर्षे राम: कृष्णश्च गोकुले । अघृष्टजानुभि: पद्भिर्विचक्रमतुरञ्जसा ॥ २६ ॥
हे राजर्षी परीक्षित! थोड्याच काळात गोकुळात राम आणि कृष्ण स्वतःच्या बळावर, गुडघे न घासता, सहजपणे पायांवर चालू लागले।
Verse 27
ततस्तु भगवान् कृष्णो वयस्यैर्व्रजबालकै: । सहरामो व्रजस्त्रीणां चिक्रीडे जनयन् मुदम् ॥ २७ ॥
त्यानंतर भगवान कृष्ण बलरामासह व्रजातील गोपबालकांबरोबर खेळू लागले आणि व्रजस्त्रियांच्या हृदयात दिव्य आनंद जागवू लागले।
Verse 28
कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमारचापलम् । शृण्वन्त्या: किल तन्मातुरिति होचु: समागता: ॥ २८ ॥
कृष्णाची मनोहर बालचपळता पाहून, त्याच्या लीलांची वारंवार कथा ऐकण्याच्या इच्छेने, शेजारच्या गोपी यशोदामातेकडे येऊन असे म्हणू लागल्या।
Verse 29
वत्सान् मुञ्चन् क्वचिदसमये क्रोशसञ्जातहास: स्तेयं स्वाद्वत्त्यथ दधिपय: कल्पितै: स्तेययोगै: । मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्डं भिन्नत्ति द्रव्यालाभे सगृहकुपितो यात्युपक्रोश्य तोकान् ॥ २९ ॥
“प्रिय सखी यशोदा! तुझा मुलगा कधी कधी दुध काढण्याआधीच आमच्या घरी येऊन वासरांना सोडतो; घरधनी रागावला तरी तो फक्त हसतो. कधी तो युक्ती लावून चविष्ट दही‑लोणी‑दूध चोरून खातो‑पितो. माकडे जमली की त्यांना वाटतो; ती न घेतल्यास मडकी फोडतो. आणि कुठे चोरीची संधी न मिळाली तर घरच्यांवर राग धरून लहान मुलांना चिमटा काढून रडवतो आणि निघून जातो।”
Verse 30
हस्ताग्राह्ये रचयति विधिं पीठकोलूखलाद्यै- श्छिद्रं ह्यन्तर्निहितवयुन: शिक्यभाण्डेषु तद्वित् । ध्वान्तागारे धृतमणिगणं स्वाङ्गमर्थप्रदीपं काले गोप्यो यर्हि गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ता: ॥ ३० ॥
गोप्या दूध-दही छताला लटकवलेल्या शिकीमध्ये उंच ठेवतात आणि कृष्ण-बलरामांच्या हाताला ते पोहोचत नाही; तेव्हा ते फळ्या वगैरे रचून आणि मसाला दळायचा उखळ उलटा करून वर चढण्याची युक्ती करतात. भांड्यात काय आहे हे जाणून ते त्याला छिद्र पाडून रस काढतात. आणि जेष्ठ गोप्या घरकामात गुंतलेल्या असताना ते अंधाऱ्या खोलीत जातात; अंगावरील रत्न-आभूषणांची चमक दीपक करून त्या प्रकाशात चोरी करतात.
Verse 31
एवं धार्ष्ट्यान्युशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ स्तेयोपायैर्विरचितकृति: सुप्रतीको यथास्ते । इत्थं स्त्रीभि: सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभि- र्व्याख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्युपालब्धुमैच्छत् ॥ ३१ ॥
अशा रीतीने तो धिटाईची खोडी करीत राहतो; कधी घरात स्वच्छ जागी लघवी-शौचही करतो. चोरीच्या उपायांनी कृतकौशल्य असला तरी तो असा बसतो जणू फारच निरागस. मग स्त्रिया भयभीत नजरेने त्याचे सुंदर मुख पाहत पाहत सर्व हकीकत सांगतात; पण यशोदा हसतमुखाने ऐकूनही त्याला धारेवर धरू इच्छित नाही.
Verse 32
एकदा क्रीडमानास्ते रामाद्या गोपदारका: । कृष्णो मृदं भक्षितवानिति मात्रे न्यवेदयन् ॥ ३२ ॥
एकदा राम आदी गोपबालकांसह खेळत असताना, सर्व सवंगडी एकत्र येऊन माता यशोदेला सांगू लागले—“आई, कृष्णाने माती खाल्ली आहे.”
Verse 33
सा गृहीत्वा करे कृष्णमुपालभ्य हितैषिणी । यशोदा भयसम्भ्रान्तप्रेक्षणाक्षमभाषत ॥ ३३ ॥
हे ऐकून कृष्णाच्या कल्याणाची काळजी करणाऱ्या माता यशोदेने कृष्णाला हाताने धरून, धारेवर धरत त्याचे तोंड पाहण्यासाठी उचलले. भयाने चंचल झालेल्या नजरेने यशोदेने पुत्राला असे म्हटले.
Verse 34
कस्मान्मृदमदान्तात्मन् भवान्भक्षितवान् रह: । वदन्ति तावका ह्येते कुमारास्तेऽग्रजोऽप्ययम् ॥ ३४ ॥
अरे चंचल मनाच्या कृष्णा! तू एकांतात माती का खाल्लीस? हे तुझे सवंगडी कुमार आणि हा तुझा मोठा भाऊसुद्धा तसेच सांगतो. हे काय आहे?
Verse 35
नाहं भक्षितवानम्ब सर्वे मिथ्याभिशंसिन: । यदि सत्यगिरस्तर्हि समक्षं पश्य मे मुखम् ॥ ३५ ॥
श्रीकृष्ण म्हणाला— आई, मी कधीच माती खाल्ली नाही. माझे सवंगडी जे तक्रार करतात ते खोटे बोलतात. तुला त्यांचे बोलणे खरे वाटत असेल तर माझे तोंड उघडून समोरून पाहा.
Verse 36
यद्येवं तर्हि व्यादेहीत्युक्त: स भगवान्हरि: । व्यादत्ताव्याहतैश्वर्य: क्रीडामनुजबालक: ॥ ३६ ॥
यशोदेने म्हटले— “जर तू माती खाल्ली नसेल तर तोंड उघड.” आईच्या या आव्हानावर भगवान् हरि, मनुष्य-बालकासारखी लीला करण्यासाठी, अव्याहत ऐश्वर्यासह तोंड उघडून दाखवू लागले.
Verse 37
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
तेव्हा यशोदेने त्याच्या मुखात अखिल विश्व पाहिले— चराचर सृष्टी, आकाश व दिशा; पर्वत, द्वीप, समुद्र, भूमंडळ, वारा, अग्नी, चंद्र व तारे. तिने लोकमंडळे, जल, प्रकाश, वायु, नभ आणि अहंकार-विकारातून झालेली निर्मिती पाहिली; इंद्रिये, मन, विषय-ज्ञान व त्रिगुणही. जीवांचा काळ, स्वभाव, कर्मफळ, वासना व देहभेद— सर्व; तसेच स्वतःला व व्रजधामालाही पाहून, पुत्राच्या स्वरूपाविषयी तिला शंका व भय उत्पन्न झाले.
Verse 38
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
त्याच्या मुखात यशोदेने ज्योतीचे मंडल, जल, तेज, वायु, नभ आणि अहंकार-विकारातून झालेली सृष्टी पाहिली; इंद्रिये, मन, विषय-ज्ञान व त्रिगुणही पाहिले. हे अद्भुत दृश्य पाहून ती विस्मयचकित झाली.
Verse 39
सा तत्र ददृशे विश्वं जगत्स्थास्नु च खं दिश: । साद्रिद्वीपाब्धिभूगोलं सवाय्वग्नीन्दुतारकम् ॥ ३७ ॥ ज्योतिश्चक्रं जलं तेजो नभस्वान्वियदेव च । वैकारिकाणीन्द्रियाणि मनो मात्रा गुणास्त्रय: ॥ ३८ ॥ एतद् विचित्रं सहजीवकाल- स्वभावकर्माशयलिङ्गभेदम् । सूनोस्तनौ वीक्ष्य विदारितास्ये व्रजं सहात्मानमवाप शङ्काम्? ॥ ३९ ॥
जीवांचा काळ, स्वभाव, कर्मफळ, वासना व देहभेद— हे सर्व विचित्र रीतीने; आणि व्रजधामासह स्वतःलाही पुत्राच्या उघड्या मुखात पाहून, यशोदेच्या मनात पुत्राच्या स्वरूपाविषयी शंका व भय निर्माण झाले.
Verse 40
किं स्वप्न एतदुत देवमाया किं वा मदीयो बत बुद्धिमोह: । अथो अमुष्यैव ममार्भकस्य य: कश्चनौत्पत्तिक आत्मयोग: ॥ ४० ॥
यशोदा मनात म्हणाली—हे स्वप्न आहे काय, की देवमायेची रचना? हा माझ्याच बुद्धीचा मोह आहे काय, की माझ्या या बाळामध्ये काही जन्मजात आत्मयोग-शक्ती आहे?
Verse 41
अथो यथावन्न वितर्कगोचरं चेतोमन:कर्मवचोभिरञ्जसा । यदाश्रयं येन यत: प्रतीयते सुदुर्विभाव्यं प्रणतास्मि तत्पदम् ॥ ४१ ॥
म्हणून मी त्या परम पुरुषोत्तम भगवंताच्या चरणांना शरण जाते—जो तर्क, मन, चित्त, कर्म आणि वाणी यांच्या पलीकडे आहे; ज्याच्या आश्रयाने, ज्याच्यामुळे आणि ज्याच्यापासून हे विश्व प्रतीत होते, त्या अचिंत्य पदाला मी नमस्कार करते.
Verse 42
अहं ममासौ पतिरेष मे सुतो व्रजेश्वरस्याखिलवित्तपा सती । गोप्यश्च गोपा: सहगोधनाश्च मे यन्माययेत्थं कुमति: स मे गति: ॥ ४२ ॥
भगवंताच्या मायेमुळेच मी अशी कुमती धरते की नंद महाराज माझे पती, कृष्ण माझा पुत्र, आणि व्रजेश्वराची राणी असल्याने गोधन व गोप-गोपिका माझ्या आहेत. प्रत्यक्षात मीही सदैव प्रभूची दासी; तोच माझी परम गती व आश्रय आहे.
Verse 43
इत्थं विदिततत्त्वायां गोपिकायां स ईश्वर: । वैष्णवीं व्यतनोन्मायां पुत्रस्नेहमयीं विभु: ॥ ४३ ॥
अशा रीतीने तत्त्व जाणूनही, त्या गोपी यशोदेच्या ठायी सर्वशक्तिमान ईश्वराने वैष्णवी योगमाया विस्तारली, ज्यामुळे ती पुन्हा पुत्रस्नेहात पूर्णपणे मग्न झाली.
Verse 44
सद्योनष्टस्मृतिर्गोपी सारोप्यारोहमात्मजम् । प्रवृद्धस्नेहकलिलहृदयासीद् यथा पुरा ॥ ४४ ॥
क्षणात गोपीची स्मृती नाहीशी झाली; तिने आपल्या पुत्राला मांडीवर उचलून पूर्वीप्रमाणे घेतले, आणि त्या दिव्य बालकाविषयी तिच्या हृदयातील स्नेह अधिकच वाढला.
Verse 45
त्रय्या चोपनिषद्भिश्च साङ्ख्ययोगैश्च सात्वतै: । उपगीयमानमाहात्म्यं हरिं सामन्यतात्मजम् ॥ ४५ ॥
त्रयी वेद, उपनिषदे, सांख्य-योग व सात्वत ग्रंथ ज्यांच्या महिमेचे गान करतात, त्या परम हरिलाच माता यशोदा आपला साधा पुत्र मानत होती।
Verse 46
श्रीराजोवाच नन्द: किमकरोद् ब्रह्मन्श्रेय एवं महोदयम् । यशोदा च महाभागा पपौ यस्या: स्तनं हरि: ॥ ४६ ॥
श्रीराजा म्हणाले— हे ब्राह्मण! नंदाने कोणते पुण्य केले आणि महाभागा यशोदेने कोणते शुभ कर्म केले, की स्वयं हरिने तिचे स्तन्य पान केले व अशी परम सिद्धी प्राप्त झाली?
Verse 47
पितरौ नान्वविन्देतां कृष्णोदारार्भकेहितम् । गायन्त्यद्यापि कवयो यल्लोकशमलापहम् ॥ ४७ ॥
वसुदेव-देवकींना कृष्णाच्या उदार बाललीलांचा पूर्ण आस्वाद मिळाला नाही; ज्यांचे गान आजही कवी करतात आणि ज्यांचे स्मरण संसारमल नष्ट करते. पण नंद-यशोदेने त्या लीला पूर्णपणे अनुभवल्या, म्हणून त्यांचे स्थान सदैव श्रेष्ठ आहे।
Verse 48
श्रीशुक उवाच द्रोणो वसूनां प्रवरो धरया भार्यया सह । करिष्यमाण आदेशान् ब्रह्मणस्तमुवाच ह ॥ ४८ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले— वसूंमध्ये श्रेष्ठ द्रोण आपल्या पत्नी धरा हिच्यासह, ब्रह्मदेवांच्या आज्ञा पाळण्यासाठी उद्यत होऊन ब्रह्माला असे म्हणाला।
Verse 49
जातयोर्नौ महादेवे भुवि विश्वेश्वरे हरौ । भक्ति: स्यत्परमा लोके ययाञ्जो दुर्गतिं तरेत् ॥ ४९ ॥
द्रोण व धरा म्हणाले— हे महादेव! आम्हाला पृथ्वीवर जन्म घेण्याची अनुमती द्या, जेणेकरून आमच्या प्रकटीनंतर विश्वेश्वर हरि अवतरेल आणि परम भक्तीचा प्रसार करील; ती भक्ती स्वीकारून या लोकातील जीव सहजच भौतिक दुर्गतीतून तरतील।
Verse 50
अस्त्वित्युक्त: स भगवान्व्रजे द्रोणो महायशा: । जज्ञे नन्द इति ख्यातो यशोदा सा धराभवत् ॥ ५० ॥
ब्रह्माने “अस्तु” असे म्हणताच महायशस्वी द्रोण व्रजात भगवान्-तुल्य होऊन नंद महाराज म्हणून प्रकट झाले, आणि त्यांची पत्नी धरा माता यशोदा म्हणून अवतरली।
Verse 51
ततो भक्तिर्भगवति पुत्रीभूते जनार्दने । दम्पत्योर्नितरामासीद् गोपगोपीषु भारत ॥ ५१ ॥
त्यानंतर, हे भारतश्रेष्ठ परीक्षित! जनार्दन भगवान नंद-यशोदेचा पुत्र झाल्यावर त्या दांपत्यात वात्सल्यभावाची अखंड भक्ती अधिकाधिक दृढ झाली; आणि त्यांच्या संगतीने व्रजातील गोप-गोपिकांतही कृष्णभक्तीचा संस्कार वाढला।
Verse 52
कृष्णो ब्रह्मण आदेशं सत्यं कर्तुं व्रजे विभु: । सहरामो वसंश्चक्रे तेषां प्रीतिं स्वलीलया ॥ ५२ ॥
ब्रह्माचा वर सत्य करण्यासाठी सर्वशक्तिमान श्रीकृष्ण बलरामासह व्रजात राहिले; आणि आपल्या बाललीलांनी नंदादी व्रजवासीयांची प्रीती व दिव्य आनंद वाढविला।
Frequently Asked Questions
Because Garga Muni was publicly known as the priest of the Yadu dynasty. If he openly performed saṁskāras for Nanda’s children, Kaṁsa—already alerted that his killer was born elsewhere—could connect the clues: Vasudeva’s friendship with Nanda, the unusual events around Devakī’s eighth issue, and Garga’s presence. The secrecy protects the līlā arrangement of Yoga-māyā, keeping Kṛṣṇa’s Vraja upbringing intact and preventing premature violence from Kaṁsa’s agents.
Balarāma is identified with Saṅkarṣaṇa because He ‘draws together’ (saṅ-karṣaṇa) two family lines—Vasudeva’s and Nanda’s—by His appearance and by facilitating Kṛṣṇa’s Vraja līlā. He is called Rāma because He gives joy (rāmāyati) to relatives and friends, and Bala because of extraordinary strength. The plurality of names reflects the Bhāgavata principle that names correspond to guṇa and karma—qualities and activities—rather than mere convention.
The Bhāgavata explains this through the Lord’s internal potency, Yoga-māyā. The vision discloses Kṛṣṇa’s aiśvarya (Godhood), yet Yoga-māyā immediately re-establishes Yaśodā’s vātsalya-bhāva so that her love remains unimpeded by reverence. This is central to Vraja theology: the highest devotion is not sustained by constant awareness of omnipotence, but by intimate relationship in which Bhagavān willingly becomes ‘dependent’ on the devotee’s love.
On the surface, the complaints describe a realistic village household dynamic; at a deeper level, they depict the Lord’s playful reciprocation with devotees. Butter and curd symbolize the essence of one’s labor and affection; Kṛṣṇa ‘steals’ it to draw out loving exchange, creating occasions for remembrance, laughter, mock anger, and intensified attachment. In Bhāgavata aesthetics, such apparently mundane mischief is a vehicle for rasa, where devotion becomes continuous through everyday life.
Śukadeva explains that Nanda and Yaśodā were previously Droṇa (a Vasu) and his wife Dharā. They petitioned Brahmā to be born on earth so that the Supreme Lord would appear in their home and spread bhakti. Their Vraja parenthood is thus presented as the fruit of divine sanction and devotional aspiration, clarifying why their vātsalya surpasses even the parental experience of Vasudeva and Devakī in terms of intimate līlā participation.