Adhyaya 75
Duryodhana’s Envy at Yudhiṣṭhira’s Rājasūya and the Avabhṛtha Festival
परीक्षिताच्या प्रश्नावर शुकदेव सांगतात की राजसूयात फक्त दुर्योधनच का खिन्न झाला. युधिष्ठिराचे आप्त‑मित्र आनंदाने नम्र सेवेत गुंतले—भीम स्वयंपाकघरात, दुर्योधन खजिन्याची देखरेख करत, सहदेव अतिथी‑सत्कारात, आणि स्वयं श्रीकृष्ण पादप्रक्षालन करून दाखवतात की नारायण‑परायण राजासाठी हा यज्ञ सर्वांचा भक्तिभाव आहे. योग्य सत्कार‑दानानंतर यमुनेच्या तीरावर अवभृथ उत्सव—संगीत, मिरवणूक, मंत्रोच्चार, जलक्रीडा; शेवटी विधिपूर्वक कर्म, शुद्धिस्नान आणि अलंकार‑वस्त्रांचे उदार वाटप. पाहुणे यज्ञाची स्तुती करून निघतात; विरह न सहन होऊन युधिष्ठिर कृष्णाला काही काळ थांबण्याची विनंती करतो. पुढे महाभारत वैराचे बीज उगवते—युधिष्ठिराची समृद्धी व द्रौपदीचे दर्शन यामुळे दुर्योधन जळतो; मयदानवाच्या मायामहालात फसून तो हसण्याचा विषय होतो. लज्जा‑क्रोधाने तो मौनात निघून जातो; कृष्ण पृथ्वीभारहरणाच्या हेतूने मौन धारण करतात, आणि हीच घटना पुढे द्यूत व युद्धाकडे नेते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागता: ॥ १ ॥ दुर्योधनं वर्जयित्वा राजान: सर्षय: सुरा: । इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ २ ॥
श्रीराजा परीक्षित म्हणाले—हे ब्राह्मण! तुमच्याकडून ऐकलेप्रमाणे, अजातशत्रूच्या राजसूय यज्ञाचा अद्भुत महोत्सव पाहून जमलेले सर्व राजे, ऋषी व देव आनंदित झाले, फक्त दुर्योधन वगळता. हे भगवन्, असे का झाले ते कृपया सांगा।
Verse 2
श्रीराजोवाच अजातशत्रोस्तं दृष्ट्वा राजसूयमहोदयम् । सर्वे मुमुदिरे ब्रह्मन् नृदेवा ये समागता: ॥ १ ॥ दुर्योधनं वर्जयित्वा राजान: सर्षय: सुरा: । इति श्रुतं नो भगवंस्तत्र कारणमुच्यताम् ॥ २ ॥
महाराज परीक्षित म्हणाले—हे ब्राह्मण! अजातशत्रु युधिष्ठिराच्या राजसूय यज्ञाचा अद्भुत महोत्सव पाहून जमलेले सर्व राजे, ऋषी आणि देव अत्यंत आनंदित झाले; फक्त दुर्योधन मात्र नाही. प्रभो, त्याच्या अप्रसन्नतेचे कारण कृपया सांगा.
Verse 3
श्रीबादरायणिरुवाच पितामहस्य ते यज्ञे राजसूये महात्मन: । बान्धवा: परिचर्यायां तस्यासन्प्रेमबन्धना: ॥ ३ ॥
श्री बादरायणि म्हणाले—तुझ्या महात्मा पितामहाच्या राजसूय महायज्ञात त्यांचे आप्तजन, त्यांच्या प्रति प्रेमाच्या बंधनाने बांधलेले, नम्र सेवेत गुंतले होते.
Verse 4
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
भीम स्वयंपाकघराचा प्रमुख होता, सुयोधन (दुर्योधन) खजिन्याचा, सहदेव अतिथी-सत्कारात आणि नकुल आवश्यक वस्तू जमविण्यात गुंतला होता. अर्जुन गुरुजनांची सेवा करीत होता, श्रीकृष्ण सर्वांचे पाय धुऊन देत होते, द्रौपदी परोसत होती आणि उदार कर्ण दान-वाटप करीत होता. युयुधान, विकर्ण, हार्दिक्य, विदुर, बाह्लीकपुत्र भूरिश्रवा इत्यादी व सन्तर्दन इत्यादीही महायज्ञात विविध कामांसाठी नेमले गेले; हे राजेन्द्र, राजा युधिष्ठिराला प्रसन्न करण्याची इच्छा ठेवून ते सर्व तत्पर झाले.
Verse 5
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
भीम स्वयंपाकघराचा प्रमुख होता, सुयोधन (दुर्योधन) खजिन्याचा, सहदेव अतिथी-सत्कारात आणि नकुल आवश्यक वस्तू जमविण्यात गुंतला होता. अर्जुन गुरुजनांची सेवा करीत होता, श्रीकृष्ण सर्वांचे पाय धुऊन देत होते, द्रौपदी परोसत होती आणि उदार कर्ण दान-वाटप करीत होता. युयुधान, विकर्ण, हार्दिक्य, विदुर, बाह्लीकपुत्र भूरिश्रवा इत्यादी व सन्तर्दन इत्यादीही महायज्ञात विविध कामांसाठी नेमले गेले; हे राजेन्द्र, राजा युधिष्ठिराला प्रसन्न करण्याची इच्छा ठेवून ते सर्व तत्पर झाले.
Verse 6
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
भीम स्वयंपाकघराचा प्रमुख होता, सुयोधन (दुर्योधन) खजिन्याचा, सहदेव अतिथी-सत्कारात आणि नकुल आवश्यक वस्तू जमविण्यात गुंतला होता. अर्जुन गुरुजनांची सेवा करीत होता, श्रीकृष्ण सर्वांचे पाय धुऊन देत होते, द्रौपदी परोसत होती आणि उदार कर्ण दान-वाटप करीत होता. युयुधान, विकर्ण, हार्दिक्य, विदुर, बाह्लीकपुत्र भूरिश्रवा इत्यादी व सन्तर्दन इत्यादीही महायज्ञात विविध कामांसाठी नेमले गेले; हे राजेन्द्र, राजा युधिष्ठिराला प्रसन्न करण्याची इच्छा ठेवून ते सर्व तत्पर झाले.
Verse 7
भीमो महानसाध्यक्षो धनाध्यक्ष: सुयोधन: । सहदेवस्तु पूजायां नकुलो द्रव्यसाधने ॥ ४ ॥ गुरुशुश्रूषणे जिष्णु: कृष्ण: पादावनेजने । परिवेषणे द्रुपदजा कर्णो दाने महामना: ॥ ५ ॥ युयुधानो विकर्णश्च हार्दिक्यो विदुरादय: । बाह्लीकपुत्रा भूर्याद्या ये च सन्तर्दनादय: ॥ ६ ॥ निरूपिता महायज्ञे नानाकर्मसु ते तदा । प्रवर्तन्ते स्म राजेन्द्र राज्ञ: प्रियचिकीर्षव: ॥ ७ ॥
भीम स्वयंपाकघराचा प्रमुख झाला, सुयोधनाने कोषागार पाहिले. सहदेवाने येणाऱ्या अतिथींचे आदराने स्वागत केले, नकुलाने आवश्यक सामग्री मिळवली. अर्जुनाने गुरुजनांची सेवा केली, श्रीकृष्णाने सर्वांचे पाय धुतले, द्रौपदीने भोजन परोसले आणि उदार कर्णाने दान-वाटप केले. युयुधान, विकर्ण, हार्दिक्य, विदुर, बाह्लीकपुत्र भूरिश्रवा इत्यादी व सन्तर्दनादि अनेकांनी महायज्ञातील विविध कामे स्वेच्छेने केली—महाराज युधिष्ठिरांना प्रसन्न करण्याच्या उत्कट इच्छेने.
Verse 8
ऋत्विक्सदस्यबहुवित्सु सुहृत्तमेषु स्विष्टेषु सूनृतसमर्हणदक्षिणाभि: । चैद्ये च सात्वतपतेश्चरणं प्रविष्टे चक्रुस्ततस्त्ववभृथस्नपनं द्युनद्याम् ॥ ८ ॥
ऋत्विज, सभासद, बहुविद्वान ऋषी आणि राजाचे अतिशय सुहृद यांना मधुर वचने, शुभ अर्घ्य-उपहार व दक्षिणा देऊन यथोचित सन्मान केल्यानंतर, आणि चेदिराज सात्वतपती श्रीकृष्णांच्या चरणी शरण गेल्यावर, दिव्य यमुनेत अवभृथ-स्नान झाले.
Verse 9
मृदङ्गशङ्खपणवधुन्धुर्यानकगोमुखा: । वादित्राणि विचित्राणि नेदुरावभृथोत्सवे ॥ ९ ॥
अवभृथ-उत्सवात मृदंग, शंख, पणव, धुंधुरी, आनक आणि गोमुख इत्यादी विविध वाद्यांचे निनाद घुमू लागले.
Verse 10
नार्तक्यो ननृतुर्हृष्टा गायका यूथशो जगु: । वीणावेणुतलोन्नादस्तेषां स दिवमस्पृशत् ॥ १० ॥
हर्षाने नर्तकिणी नाचू लागल्या, आणि गायकांचे समूह गाऊ लागले. वीणा, वेणू आणि तालाचा प्रचंड निनाद जणू स्वर्गलोकापर्यंत पोहोचला.
Verse 11
चित्रध्वजपताकाग्रैरिभेन्द्रस्यन्दनार्वभि: । स्वलङ्कृतैर्भटैर्भूपा निर्ययू रुक्ममालिन: ॥ ११ ॥
सोन्याच्या माळा घातलेले सर्व राजे मग यमुनेकडे निघाले. त्यांच्या पुढे रंगीबेरंगी ध्वज-पताका होत्या आणि सोबत सुशोभित सैनिक होते—श्रेष्ठ हत्ती, रथ आणि घोड्यांवर आरूढ.
Verse 12
यदुसृञ्जयकाम्बोजकुरुकेकयकोशला: । कम्पयन्तो भुवं सैन्यैर्यजमानपुर:सरा: ॥ १२ ॥
यदु, सृंजय, काम्बोज, कुरु, केकय व कोशल यांच्या एकत्रित सैन्यांनी यज्ञकर्ता युधिष्ठिर महाराजांच्या मिरवणुकीत पुढे चालत पृथ्वी थरथरली।
Verse 13
सदस्यर्त्विग्द्विजश्रेष्ठा ब्रह्मघोषेणभूयसा । देवर्षिपितृगन्धर्वास्तुष्टुवु: पुष्पवर्षिण: ॥ १३ ॥
सभेतील अधिकारी, ऋत्विज व श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी प्रचंड ब्रह्मघोषाने वैदिक मंत्रांचा निनाद केला; देव, देवर्षी, पितर व गंधर्वांनी स्तुती गात पुष्पवृष्टी केली।
Verse 14
स्वलङ्कृता नरा नार्यो गन्धस्रग्भूषणाम्बरै: । विलिम्पन्त्योऽभिसिञ्चन्त्यो विजह्रुर्विविधै रसै: ॥ १४ ॥
चंदन, सुगंध, फुलांच्या माळा, दागिने व उत्तम वस्त्रे परिधान केलेले स्त्री-पुरुष एकमेकांना विविध द्रवांनी चोळत व शिंपडत क्रीडा करीत होते।
Verse 15
तैलगोरसगन्धोदहरिद्रासान्द्रकुङ्कुमै: । पुम्भिर्लिप्ता: प्रलिम्पन्त्यो विजह्रुर्वारयोषित: ॥ १५ ॥
पुरुषांनी वारयोषितांना भरपूर तेल, दही, सुगंधी पाणी, हळद व दाट कुंकू लावले; आणि त्या वारयोषितांनीही त्याच द्रव्यांनी पुरुषांना खेळकरपणे चोळले।
Verse 16
गुप्ता नृभिर्निरगमन्नुपलब्धुमेतद् देव्यो यथा दिवि विमानवरैर्नृदेव्यो । ता मातुलेयसखिभि: परिषिच्यमाना: सव्रीडहासविकसद्वदना विरेजु: ॥ १६ ॥
रक्षकांनी वेढलेल्या युधिष्ठिर महाराजांच्या राण्या रथांवरून ही क्रीडा पाहण्यासाठी बाहेर आल्या; जशा स्वर्गात देवपत्न्या श्रेष्ठ विमानांतून प्रकट होतात. मातुलपुत्र व सख्यांनी द्रव शिंपडताना त्यांच्या मुखांवर लाजरी हसू फुलले आणि त्या अधिकच शोभून दिसल्या।
Verse 17
ता देवरानुत सखीन् सिषिचुर्दृतीभि: क्लिन्नाम्बरा विवृतगात्रकुचोरुमध्या: । औत्सुक्यमुक्तकवराच्च्यवमानमाल्या: क्षोभं दधुर्मलधियां रुचिरैर्विहारै: ॥ १७ ॥
तेव्हा राण्यांनी देवरांवर व सख्यांवर पिचकाऱ्यांनी पाणी उडवले. त्यांच्या वस्त्रांना भिजून बाहू, स्तन, उरू व कटि उघडी दिसू लागली. उत्साहात सैल वेणीतून फुलांच्या माळा गळून पडल्या; या रम्य क्रीडांनी मलिन बुद्धींचे चित्त क्षुब्ध झाले।
Verse 18
स सम्राड् रथमारुढ: सदश्वं रुक्ममालिनम् । व्यरोचत स्वपत्नीभि: क्रियाभि: क्रतुराडिव ॥ १८ ॥
सम्राट उत्तम अश्वांनी युक्त व सुवर्णकंठहारांनी शोभित रथावर आरूढ होऊन पत्न्यांसह असा उजळून दिसला, जसा विविध क्रियांनी वेढलेला तेजस्वी राजसूय यज्ञ।
Verse 19
पत्नीसंयाजावभृथ्यैश्चरित्वा ते तमृत्विज: । आचान्तं स्नापयां चक्रुर्गङ्गायां सह कृष्णया ॥ १९ ॥
ऋत्विजांनी राजाकडून पत्नी-संयाज व अवभृथ्य या अंतिम विधी करवून घेतल्या. मग त्यांनी राजा व राणी द्रौपदीला आचमन करवून गंगेत स्नान घडवले।
Verse 20
देवदुन्दुभयो नेदुर्नरदुन्दुभिभि: समम् । मुमुचु: पुष्पवर्षाणि देवर्षिपितृमानवा: ॥ २० ॥
देवदुंदुभींचा नाद नरदुंदुभींनिशी एकत्र घुमला. देव, ऋषी, पितर आणि मानव—सर्वांनी पुष्पवृष्टी केली।
Verse 21
सस्नुस्तत्र तत: सर्वे वर्णाश्रमयुता नरा: । महापातक्यपि यत: सद्यो मुच्येत किल्बिषात् ॥ २१ ॥
त्यानंतर वर्ण-आश्रमयुक्त सर्व नागरिकांनी तेथे स्नान केले—त्या स्थानी तर महापातकीसुद्धा तत्क्षणी सर्व पापफलांपासून मुक्त होतो, असे म्हणतात।
Verse 22
अथ राजाहते क्षौमे परिधाय स्वलङ्कृत: । ऋत्विक्सदस्यविप्रादीनानर्चाभरणाम्बरै: ॥ २२ ॥
मग राजाने नवे रेशमी वस्त्र परिधान करून उत्तम अलंकारांनी स्वतःला सजविले। त्यानंतर त्याने ऋत्विज, सभासद, विद्वान ब्राह्मण व इतर अतिथी यांना अलंकार व वस्त्रे देऊन सन्मान केला।
Verse 23
बन्धूञ्ज्ञातीन् नृपान् मित्रसुहृदोऽन्यांश्च सर्वश: । अभीक्ष्णं पूजयामास नारायणपरो नृप: ॥ २३ ॥
नारायणपरायण राजा युधिष्ठिराने आपल्या बंधू-ज्ञाती, इतर राजे, मित्र व सुहृद तसेच तेथे उपस्थित सर्वांचा नानाविध प्रकारे वारंवार सत्कार केला।
Verse 24
सर्वे जना: सुररुचो मणिकुण्डलस्र- गुष्णीषकञ्चुकदुकूलमहार्घ्यहारा: । नार्यश्च कुण्डलयुगालकवृन्दजुष्ट- वक्त्रश्रिय: कनकमेखलया विरेजु: ॥ २४ ॥
तेथे सर्व पुरुष देवांसारखे तेजस्वी दिसत होते—मणिमय कुंडले, फुलांच्या माळा, पागोटे, कंचुक, रेशमी धोतर आणि मौल्यवान मोत्यांचे हार यांनी अलंकृत. स्त्रियांचे सुंदर मुख जुळ्या कुंडलांनी व केसांच्या लटांनी शोभत होते आणि त्या सुवर्णमेखलेने झळकत होत्या।
Verse 25
अथर्त्विजो महाशीला: सदस्या ब्रह्मवादिन: । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा राजानो ये समागता: ॥ २५ ॥ देवर्षिपितृभूतानि लोकपाला: सहानुगा: । पूजितास्तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप ॥ २६ ॥
मग महाशील ऋत्विज, यज्ञाचे साक्षी असलेले वेदवेत्ते सभासद, विशेष आमंत्रित राजे, ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्र, देव, ऋषी, पितर, भूतगण तसेच अनुचरांसह लोकपाल—हे सर्व राजा युधिष्ठिराने पूजिल्यानंतर, त्यांची आज्ञा घेऊन, हे राजन्, आपापल्या धामास निघून गेले।
Verse 26
अथर्त्विजो महाशीला: सदस्या ब्रह्मवादिन: । ब्रह्मक्षत्रियविट्शूद्रा राजानो ये समागता: ॥ २५ ॥ देवर्षिपितृभूतानि लोकपाला: सहानुगा: । पूजितास्तमनुज्ञाप्य स्वधामानि ययुर्नृप ॥ २६ ॥
मग महाशील ऋत्विज, यज्ञाचे साक्षी असलेले वेदवेत्ते सभासद, विशेष आमंत्रित राजे, ब्राह्मण-क्षत्रिय-वैश्य-शूद्र, देव, ऋषी, पितर, भूतगण तसेच अनुचरांसह लोकपाल—हे सर्व राजा युधिष्ठिराने पूजिल्यानंतर, त्यांची आज्ञा घेऊन, हे राजन्, आपापल्या धामास निघून गेले।
Verse 27
हरिदासस्य राजर्षे राजसूयमहोदयम् । नैवातृप्यन्प्रशंसन्त: पिबन्मर्त्योऽमृतं यथा ॥ २७ ॥
हरिदास त्या राजर्षीने केलेल्या अद्भुत राजसूय यज्ञाचे सर्वांनी गुणगान केले; तरीही ते तृप्त झाले नाहीत—जसे अमृत पिऊनही मर्त्य तृप्त होत नाही।
Verse 28
ततो युधिष्ठिरो राजा सुहृत्सम्बन्धिबान्धवान् । प्रेम्णा निवारयामास कृष्णं च त्यागकातर: ॥ २८ ॥
तेव्हा राजा युधिष्ठिराने प्रेमामुळे मित्र, आप्तस्वकीय व इतर नातेवाईकांना—आणि श्रीकृष्णालाही—निघून जाण्यापासून थांबवले; विरहाच्या वेदनेने तो व्याकुळ झाला होता।
Verse 29
भगवानपि तत्राङ्ग न्यावात्सीत्तत्प्रियंकर: । प्रस्थाप्य यदुवीरांश्च साम्बादींश्च कुशस्थलीम् ॥ २९ ॥
हे परीक्षित, राजाला आनंद देण्यासाठी भगवानही तेथे काही काळ थांबले; आधी साम्ब आदी यदुवीरांना कुशस्थली (द्वारका) येथे पाठवून।
Verse 30
इत्थं राजा धर्मसुतो मनोरथमहार्णवम् । सुदुस्तरं समुत्तीर्य कृष्णेनासीद् गतज्वर: ॥ ३० ॥
अशा रीतीने धर्मपुत्र राजा युधिष्ठिराने श्रीकृष्णाच्या कृपेने इच्छांच्या विशाल, दुस्तर महासागराला पार केले आणि त्याची दाहक महत्त्वाकांक्षा शांत झाली।
Verse 31
एकदान्त:पुरे तस्य वीक्ष्य दुर्योधन: श्रियम् । अतप्यद् राजसूयस्य महित्वं चाच्युतात्मन: ॥ ३१ ॥
एकदा दुर्योधनाने युधिष्ठिराच्या अंतःपुरातील वैभव पाहिले; राजसूय यज्ञाची भव्यता आणि अच्युत-परायण राजाची महिमा यामुळे तो आतून जळू लागला।
Verse 32
यस्मिन् नरेन्द्रदितिजेन्द्रसुरेन्द्रलक्ष्मी- र्नाना विभान्ति किल विश्वसृजोपक्लृप्ता: । ताभि: पतीन् द्रुपदराजसुतोपतस्थे यस्यां विषक्तहृदय: कुरुराडतप्यत् ॥ ३२ ॥
त्या राजवाड्यात विश्वशिल्पी मय दानवाने मनुष्यराजे, दैत्यराजे व देवेंद्र यांच्या सर्व ऐश्वर्य-लक्ष्मी एकत्र आणून ठेवली होती; म्हणून ती नाना प्रकारे तेजस्वी दिसत होती. त्या संपत्तीने द्रुपदराजकन्या द्रौपदी आपल्या पतींची सेवा करीत होती, आणि तिच्यावर आसक्त हृदय असलेला कुरुराज दुर्योधन अंतःकरणात खिन्न होऊन तळमळत राहिला।
Verse 33
यस्मिन् तदा मधुपतेर्महिषीसहस्रं श्रोणीभरेण शनकै: क्वणदङ्घ्रिशोभम् । मध्ये सुचारु कुचकुङ्कुमशोणहारं श्रीमन्मुखं प्रचलकुण्डलकुन्तलाढ्यम् ॥ ३३ ॥
त्याच महालात मधुपती श्रीकृष्णांच्या हजारो महिषीही निवास करत होत्या। श्रोणीच्या भारामुळे त्या हळूहळू चालत आणि त्यांच्या पावलांवरील नूपुर मधुर झंकार करीत. त्यांची कटि अतिशय सडपातळ होती; स्तनांवरील कुंकुमामुळे मोत्यांचे हार लालसर झाले होते; डोलणारे कुंडल व लहरणारे केश त्यांच्या सुंदर मुखाची शोभा वाढवीत होते।
Verse 34
सभायां मयक्लृप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा ॥ ३४ ॥ आसीन: काञ्चने साक्षादासने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्ट: स्तूयमानश्च वन्दिभि: ॥ ३५ ॥
मय दानवाने रचलेल्या त्या सभागृहात एकदा धर्मपुत्र सम्राट युधिष्ठिर आपल्या अनुचरां व बंधुजनांनी वेढलेला होता; आणि त्याचा ‘स्व-नेत्र’ श्रीकृष्णही तेथे होता। तो इंद्राप्रमाणे सुवर्ण सिंहासनावर विराजमान झाला होता। ब्रह्मासदृश परम ऐश्वर्याने युक्त त्या राजाची वंदी-कवींनी स्तुती केली।
Verse 35
सभायां मयक्लृप्तायां क्वापि धर्मसुतोऽधिराट् । वृतोऽनुगैर्बन्धुभिश्च कृष्णेनापि स्वचक्षुषा ॥ ३४ ॥ आसीन: काञ्चने साक्षादासने मघवानिव । पारमेष्ठ्यश्रिया जुष्ट: स्तूयमानश्च वन्दिभि: ॥ ३५ ॥
मय दानवाने रचलेल्या त्या सभागृहात एकदा धर्मपुत्र सम्राट युधिष्ठिर आपल्या अनुचरां व बंधुजनांनी वेढलेला होता; आणि त्याचा ‘स्व-नेत्र’ श्रीकृष्णही तेथे होता। तो इंद्राप्रमाणे सुवर्ण सिंहासनावर विराजमान झाला होता। ब्रह्मासदृश परम ऐश्वर्याने युक्त त्या राजाची वंदी-कवींनी स्तुती केली।
Verse 36
तत्र दुर्योधनो मानी परीतो भ्रातृभिर्नृप । किरीटमाली न्यविशदसिहस्त: क्षिपन् रुषा ॥ ३६ ॥
हे नृप, तेथे अभिमानी दुर्योधन आपल्या भावांनी वेढलेला, मुकुट व हार घालून, हातात तलवार घेऊन, क्रोधाने फणफणत राजवाड्यात शिरला; प्रवेश करताना तो द्वारपालांचा अपमान करीत गेला।
Verse 37
स्थलेऽभ्यगृह्णाद् वस्त्रान्तं जलं मत्वा स्थलेऽपतत् । जले च स्थलवद् भ्रान्त्या मयमायाविमोहित: ॥ ३७ ॥
मय दानवाच्या मायेमुळे भ्रमित झालेला दुर्योधन जमिनीला पाणी समजून वस्त्राचा पदर उचलू लागला; आणि दुसरीकडे पाण्याला जमीन मानून त्यात पडला।
Verse 38
जहास भीमस्तं दृष्ट्वा स्त्रियो नृपतयोऽपरे । निवार्यमाणा अप्यङ्ग राज्ञा कृष्णानुमोदिता: ॥ ३८ ॥
ते पाहून भीम हसला; स्त्रिया, इतर राजे व लोकही हसू लागले। राजा युधिष्ठिर थांबवू पाहत होता, तरी श्रीकृष्णाने त्यास अनुमोदन दिले।
Verse 39
स व्रीडितोऽवाग्वदनो रुषा ज्वलन् निष्क्रम्य तूष्णीं प्रययौ गजाह्वयम् । हाहेति शब्द: सुमहानभूत् सता- मजातशत्रुर्विमना इवाभवत् । बभूव तूष्णीं भगवान् भुवो भरं समुज्जिहीर्षुर्भ्रमति स्म यद् दृशा ॥ ३९ ॥
लज्जित व क्रोधाने जळत दुर्योधन मान खाली घालून, काही न बोलता बाहेर पडून गजाह्वय (हस्तिनापूर) येथे गेला। तेथे ‘हाय हाय’ असा मोठा आक्रोश झाला; सत्पुरुष व्यथित झाले आणि अजातशत्रु युधिष्ठिरही काहीसा उदास झाला। पण ज्याच्या दृष्टीने तो भ्रमित झाला, पृथ्वीचा भार उतरवू इच्छिणारा भगवान मौनच राहिला।
Verse 40
एतत्तेऽभिहितं राजन् यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । सुयोधनस्य दौरात्म्यं राजसूये महाक्रतौ ॥ ४० ॥
हे राजन्, तू विचारलेस ते मी येथे सांगितले—महान राजसूय यज्ञात सुयोधनाच्या असंतोषाचे व दुष्टभावाचे कारण।
Frequently Asked Questions
His dissatisfaction arises from matsara (envy) and wounded pride: he witnesses Yudhiṣṭhira’s divinely supported prosperity and the universal honor given to a king devoted to Acyuta. This contrast intensifies Duryodhana’s inner insecurity, and the palace episode—where Maya’s illusions cause him to stumble and be laughed at—turns envy into humiliation, crystallizing future antagonism.
It demonstrates bhakti’s inversion of worldly status: the Supreme Lord willingly accepts a servant’s role to honor devotees and sanctify the assembly. In Bhāgavata theology, such līlā reveals that true greatness is not domination but loving reciprocity (bhakta-vātsalya), and it also validates the sacrifice by placing it under Bhagavān’s direct presence and approval.
Avabhṛtha is the concluding purification bath of major śrauta sacrifices, marking ritual completion and communal auspiciousness. The Bhāgavata emphasizes it with music, mantra, procession, and celebratory water-sport to show yajña’s social and cosmic harmony when aligned with dharma and devotion; it also frames Yudhiṣṭhira’s generosity and the sanctifying power of the sacred waters.
Maya Dānava, famed as a cosmic architect, built the hall whose visual illusions confuse Duryodhana. The episode teaches that pride is easily defeated by māyā: one who seeks status and control becomes bewildered, while the devotee-king remains steady. It also serves as narrative causality for Duryodhana’s rancor, a proximate cause leading toward the Kurukṣetra conflict.
The text states the Lord’s intention to remove the earth’s burden (bhū-bhāra-haraṇa). By allowing Duryodhana’s envy to ripen into the chain of events culminating in the war, Kṛṣṇa permits adharma to expose itself and be resolved through a divinely guided outcome, while still maintaining the moral responsibility of the actors.