Adhyaya 71
Uddhava’s Counsel: The Jarāsandha Resolution and Kṛṣṇa’s Arrival at Indraprastha
नारदांच्या उपदेशानंतर व यादवांच्या विचारमंथनानंतर उद्धव निर्णायक उपाय सांगतो—युधिष्ठिराच्या राजसूयाची सिद्धी आणि कैदेतल्या राजांची मुक्तता यासाठी जरासंधाला सामोरे जाणे आवश्यक आहे. त्याचे बळ मोठे असल्याने सरळ युद्ध खर्चिक ठरेल; पण ब्राह्मणांना कधी न नाकारण्याची त्याची प्रतिज्ञा हेच धर्माचे दार आहे. म्हणून भीमाने ब्राह्मणवेष घेऊन जाऊन एकल द्वंद्व मागावे; श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यात विजय निश्चित होईल. उद्धव हे राजधर्माची गरज व भगवंताची योजना मानतो—देवाधिपतीही प्रभूच्या कालरूपाचे साधन आहेत. सर्वांची संमती मिळाल्यावर श्रीकृष्ण राण्या, परिजन व सैन्यविभागांसह भव्य प्रस्थान करतो, बंदी राजांच्या दूताला धीर देतो आणि अनेक प्रदेश ओलांडून इंद्रप्रस्थास येतो. तेथे पांडव व नगरजन वेदमंत्र, संगीत आणि आनंदपूर्ण आलिंगनांनी त्याचे स्वागत करतात. हा अध्याय राजसूयाच्या प्रवाहात या भेटीचे स्थान दाखवून पुढे जरासंधवध व यज्ञप्रवृत्तीची चाहूल देतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच इत्युदीरितमाकर्ण्य देवर्षेरुद्धवोऽब्रवीत् । सभ्यानां मतमाज्ञाय कृष्णस्य च महामति: ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—देवर्षी नारदांचे असे वचन ऐकून, सभासदांचे मत आणि श्रीकृष्णांचा अभिप्राय जाणून, महामती उद्धव बोलू लागले।
Verse 2
श्रीउद्धव उवाच यदुक्तमृषिना देव साचिव्यं यक्ष्यतस्त्वया । कार्यं पैतृष्वस्रेयस्य रक्षा च शरणैषिणाम् ॥ २ ॥
श्री उद्धव म्हणाले—हे प्रभो, ऋषींनी जसे सांगितले तसे, आपण आपल्या चुलतभावास राजसूय यज्ञाची योजना पूर्ण करण्यास साहाय्य करा आणि जे राजे आपल्या शरण आले आहेत त्यांचेही रक्षण करा।
Verse 3
यष्टव्यं राजसूयेन दिक्चक्रजयिना विभो । अतो जरासुतजय उभयार्थो मतो मम ॥ ३ ॥
हे विभो, राजसूय यज्ञ तो तोच करू शकतो ज्याने सर्व दिशांत शत्रूंवर विजय मिळवला आहे. म्हणून माझ्या मते जरासंधावर विजय मिळवणे दोन्ही हेतू साध्य करील।
Verse 4
अस्माकं च महानर्थो ह्येतेनैव भविष्यति । यशश्च तव गोविन्द राज्ञो बद्धान् विमुञ्चत: ॥ ४ ॥
या निर्णयामुळे आपल्याला मोठा लाभ होईल आणि आपण बांधलेल्या राजांना मुक्त कराल. म्हणून, हे गोविंद, आपली कीर्ती वाढेल।
Verse 5
स वै दुर्विषहो राजा नागायुतसमो बले । बलिनामपि चान्येषां भीमं समबलं विना ॥ ५ ॥
तो दुर्जेय राजा जरासंध बलाने दहा हजार हत्तींसारखा आहे. इतर बलवान योद्धेही त्याला जिंकू शकत नाहीत; फक्त भीमच त्याच्या बरोबरीचा आहे।
Verse 6
द्वैरथे स तु जेतव्यो मा शताक्षौहिणीयुत: । ब्राह्मण्योऽभ्यर्थितो विप्रैर्न प्रत्याख्याति कर्हिचित् ॥ ६ ॥
तो एक-रथाच्या द्वंद्वयुद्धात जिंकता येईल, शंभर अक्षौहिणी सैन्यासह नाही. आणि तो ब्राह्मणधर्मनिष्ठ आहे; ब्राह्मणांनी मागितले तर तो कधीही नकार देत नाही।
Verse 7
ब्रह्मवेषधरो गत्वा तं भिक्षेत वृकोदर: । हनिष्यति न सन्देहो द्वैरथे तव सन्निधौ ॥ ७ ॥
भीम ब्राह्मणवेष धारण करून त्याच्याकडे जाऊन भिक्षा मागो. त्यामुळे जारासंधाशी एकल द्वंद्व मिळेल आणि तुझ्या सान्निध्यात भीम निःसंशय त्याचा वध करील.
Verse 8
निमित्तं परमीशस्य विश्वसर्गनिरोधयो: । हिरण्यगर्भ: शर्वश्च कालस्यारूपिणस्तव ॥ ८ ॥
हे परमेश्वरा! विश्वाची सृष्टी व प्रलय यांत ब्रह्मा व शंकरही केवळ तुझे निमित्तमात्र आहेत; प्रत्यक्षात हे सर्व तुझ्या अदृश्य कालस्वरूपानेच घडते.
Verse 9
गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणं च । गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजाया: पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयं च ॥ ९ ॥
कैदेत असलेल्या राजांच्या पत्न्या आपल्या घरांत तुझ्या निर्मळ पराक्रमांचे गान करतात—तू त्यांच्या पतींच्या शत्रूचा वध करून त्यांना मुक्त करशील. गोपीही तुझी कीर्ती गातात—गजेंद्राच्या शत्रूचा, जनकनंदिनी सीतेच्या शत्रूचा, तसेच तुझ्या माता-पित्याच्या शत्रूंचा तू संहार केला. तुझ्या शरण आलेले मुनी आणि आम्हीही तुझी स्तुती करतो.
Verse 10
जरासन्धवध: कृष्ण भूर्यर्थायोपकल्पते । प्राय: पाकविपाकेन तव चाभिमत: क्रतु: ॥ १० ॥
हे कृष्णा! जारासंधाचा वध अत्यंत हितकारक ठरेल. तो त्याच्या पूर्व पापकर्मांचा विपाकच आहे, आणि यामुळे तुझा अभिप्रेत यज्ञही सिद्ध होईल.
Verse 11
श्रीशुक उवाच इत्युद्धववचो राजन् सर्वतोभद्रमच्युतम् । देवर्षिर्यदुवृद्धाश्च कृष्णश्च प्रत्यपूजयन् ॥ ११ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: हे राजन्! उद्धवाचे हे सर्वथा मंगलमय व अच्युत (अव्यर्थ) वचन देवर्षि नारद, यादवांचे वृद्धजन आणि स्वयं कृष्ण यांनी आनंदाने स्वीकारले.
Verse 12
अथादिशत् प्रयाणाय भगवान् देवकीसुत: । भृत्यान् दारुकजैत्रादीननुज्ञाप्य गुरून् विभु: ॥ १२ ॥
मग देवकीसुत भगवानांनी प्रस्थानाचा आदेश दिला. गुरूजनांची नम्रतेने परवानगी घेऊन दारुक, जैत्र इत्यादी सेवकांना निघण्याची तयारी करण्यास सांगितले.
Verse 13
निर्गमय्यावरोधान्स्वान् ससुतान्सपरिच्छदान् । सङ्कर्षणमनुज्ञाप्य यदुराजं च शत्रुहन् । सूतोपनीतं स्वरथमारुहद् गरुडध्वजम् ॥ १३ ॥
शत्रुहंता श्रीकृष्णांनी आपल्या राण्या, त्यांची मुले व सामान यांना प्रस्थानास लावून; मग भगवान् संकर्षण व यदुराज उग्रसेन यांची रजा घेऊन, सारथ्याने आणलेल्या गरुडध्वज रथावर आरूढ झाले.
Verse 14
ततो रथद्विपभटसादिनायकै: करालया परिवृत आत्मसेनया । मृदङ्गभेर्यानकशङ्खगोमुखै: प्रघोषघोषितककुभो निरक्रमत् ॥ १४ ॥
मग भगवान् आपल्या प्रचंड अंगरक्षक सेनेने सर्व बाजूंनी वेढलेले, रथ-द्विप-पायदळ-घोडदळ यांच्या नायकांसह निघाले. मृदंग, भेरी, नगारे, शंख व गोमुख यांच्या निनादाने सर्व दिशा दुमदुमल्या.
Verse 15
नृवाजिकाञ्चनशिबिकाभिरच्युतं सहात्मजा: पतिमनु सुव्रता ययु: । वराम्बराभरणविलेपनस्रज: सुसंवृता नृभिरसिचर्मपाणिभि: ॥ १५ ॥
अच्युतांच्या सुव्रता पत्नी आपल्या पुत्रांसह, बलवान पुरुषांनी उचललेल्या सोन्याच्या शिबिकांतून प्रभूच्या मागे गेल्या. त्या उत्तम वस्त्रे, दागिने, सुगंधी लेप व पुष्पहारांनी नटलेल्या होत्या आणि तलवार-ढाल धारण केलेल्या सैनिकांनी सर्व बाजूंनी संरक्षित होत्या.
Verse 16
नरोष्ट्रगोमहिषखराश्वतर्यन:- करेणुभि: परिजनवारयोषित: । स्वलङ्कृता: कटकुटिकम्बलाम्बरा- द्युपस्करा ययुरधियुज्य सर्वत: ॥ १६ ॥
सर्व बाजूंनी राजघराण्यातील सुसज्ज दासी-परिचारिका व वारयोषिता पुढे निघाल्या. त्या पालख्या, उंट, बैल, म्हशी, गाढवे, खच्चर, बैलगाड्या व हत्ती यांवर बसल्या होत्या; आणि त्यांच्या वाहनांवर गवताचे तंबू, कंबळे, वस्त्रे इत्यादी प्रवाससामान भरलेले होते.
Verse 17
बलं बृहद्ध्वजपटछत्रचामरै- र्वरायुधाभरणकिरीटवर्मभि: । दिवांशुभिस्तुमुलरवं बभौ रवे- र्यथार्णव: क्षुभिततिमिङ्गिलोर्मिभि: ॥ १७ ॥
भगवंतांची सेना मोठ्या ध्वजदंडांवरील पताका, राजछत्रे व चामरांनी शोभत होती. दिवसा सूर्यकिरणांनी त्यांच्या उत्तम शस्त्रे, अलंकार, मुकुट व कवच झळकत; जयघोष व खडखडाटाने ती सेना क्षुब्ध लाटा व तिमिंगिल माशांनी हललेल्या समुद्रासारखी भासली.
Verse 18
अथो मुनिर्यदुपतिना सभाजित: प्रणम्य तं हृदि विदधद् विहायसा । निशम्य तद्व्यवसितमाहृतार्हणो मुकुन्दसन्दरशननिर्वृतेन्द्रिय: ॥ १८ ॥
तेव्हा यदुपती श्रीकृष्णांनी सन्मानित केलेले नारद मुनी प्रभूला नमस्कार करून वंदन केले. श्रीकृष्णदर्शनाने त्यांच्या सर्व इंद्रिये तृप्त झाली. प्रभूचा निश्चय ऐकून आणि त्यांच्याकडून पूजित होऊन, नारदांनी प्रभूला हृदयात दृढ धारण केले व आकाशमार्गे प्रस्थान केले.
Verse 19
राजदूतमुवाचेदं भगवान् प्रीणयन् गिरा । मा भैष्ट दूत भद्रं वो घातयिष्यामि मागधम् ॥ १९ ॥
भगवानांनी राजदूताला मधुर वाणीने प्रसन्न करत म्हटले— “दूता, भिऊ नकोस; तुमचे कल्याण असो. मी मगधराजाचा वध घडवीन; निर्भय रहा.”
Verse 20
इत्युक्त: प्रस्थितो दूतो यथावदवदन्नृपान् । तेऽपि सन्दर्शनं शौरे: प्रत्यैक्षन् यन्मुमुक्षव: ॥ २० ॥
असे सांगितल्यावर दूत निघून गेला आणि त्याने यथाविधी राजांना प्रभूचा संदेश सांगितला. तेही मुक्तीची इच्छा धरून शौरी श्रीकृष्णांच्या दर्शनाची आतुरतेने वाट पाहू लागले.
Verse 21
आनर्तसौवीरमरूंस्तीर्त्वा विनशनं हरि: । गिरीन् नदीरतीयाय पुरग्रामव्रजाकरान् ॥ २१ ॥
हरि आनर्त, सौवीर, मरुदेश आणि विनशन या प्रदेशांतून प्रवास करत गेले. मार्गात त्यांनी नद्या ओलांडल्या आणि पर्वत, नगरे, गावे, गोठाणे/व्रज तसेच दगडखाणी (आकर) पार केल्या.
Verse 22
ततो दृषद्वतीं तीर्त्वा मुकुन्दोऽथ सरस्वतीम् । पञ्चालानथ मत्स्यांश्च शक्रप्रस्थमथागमत् ॥ २२ ॥
मग मुकुंदांनी दृषद्वती व सरस्वती नद्या ओलांडून, पाञ्चाल व मत्स्य देशांतून जात अखेरीस इंद्रप्रस्थास आगमन केले।
Verse 23
तमुपागतमाकर्ण्य प्रीतो दुर्दर्शनं नृणाम् । अजातशत्रुर्निरगात् सोपध्याय: सुहृद्वृत: ॥ २३ ॥
मनुष्यांना दुर्मिळ दर्शन देणाऱ्या प्रभूंचे आगमन ऐकून अजातशत्रु युधिष्ठिर आनंदित झाला; उपाध्याय व प्रिय सुहृदांसह तो बाहेर पडून श्रीकृष्णास भेटायला गेला।
Verse 24
गीतवादित्रघोषेण ब्रह्मघोषेण भूयसा । अभ्ययात्स हृषीकेशं प्राणा: प्राणमिवादृत: ॥ २४ ॥
गीते व वाद्यांच्या निनादासह, त्याहूनही अधिक वेदमंत्रांच्या घोषात, राजा मोठ्या आदराने हृषीकेश प्रभूकडे गेला—जसे इंद्रिये प्राणचैतन्याकडे धावतात।
Verse 25
दृष्ट्वा विक्लिन्नहृदय: कृष्णं स्नेहेन पाण्डव: । चिराद् दृष्टं प्रियतमं सस्वजेऽथ पुन: पुन: ॥ २५ ॥
खूप काळानंतर परमप्रिय श्रीकृष्णांना पाहताच पांडव युधिष्ठिराचे हृदय स्नेहाने विरघळले आणि त्याने प्रभूला पुन्हा पुन्हा आलिंगन दिले।
Verse 26
दोर्भ्यां परिष्वज्य रमामलालयं मुकुन्दगात्रं नृपतिर्हताशुभ: । लेभे परां निर्वृतिमश्रुलोचनो हृष्यत्तनुर्विस्मृतलोकविभ्रम: ॥ २६ ॥
दोन्ही बाहूंनी रमादेवीचे नित्य निवासस्थान असलेल्या मुकुंदाच्या दिव्य देहाला आलिंगन देताच नृप युधिष्ठिराचे सर्व अशुभ नष्ट झाले। अश्रुपूर्ण नेत्र, रोमांचित तन यांसह त्याला परम निर्वृती लाभली आणि तो संसारभ्रम विसरून गेला।
Verse 27
तं मातुलेयं परिरभ्य निर्वृतो भीम: स्मयन् प्रेमजलाकुलेन्द्रिय: । यमौ किरीटी च सुहृत्तमं मुदा प्रवृद्धबाष्पा: परिरेभिरेऽच्युतम् ॥ २७ ॥
तेव्हा भीम प्रेमाश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांनी हसत आनंदाने आपल्या मामेभावा श्रीकृष्णाला मिठी मारली. अर्जुन आणि नकुल-सहदेव या जुळ्यांनीही अच्युत प्रभूला हर्षाने आलिंगन देऊन भरभरून रडले.
Verse 28
अर्जुनेन परिष्वक्तो यमाभ्यामभिवादित: । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृद्धेभ्यश्च यथार्हत: । मानिनो मानयामास कुरुसृञ्जयकैकयान् ॥ २८ ॥
अर्जुनाने पुन्हा आलिंगन केल्यावर आणि नकुल-सहदेवांचे प्रणाम स्वीकारून भगवान श्रीकृष्णांनी तेथील ब्राह्मण व वृद्धांना यथोचित नमस्कार केला. मग त्यांनी कुरु, सृञ्जय व कैकय कुलातील मान्यजनांचा सन्मान केला.
Verse 29
सूतमागधगन्धर्वा वन्दिनश्चोपमन्त्रिण: । मृदङ्गशङ्खपटहवीणापणवगोमुखै: । ब्राह्मणाश्चारविन्दाक्षं तुष्टुवुर्ननृतुर्जगु: ॥ २९ ॥
सूत, मागध, गंधर्व, वंदी, विदूषक आणि ब्राह्मण—सर्वांनी कमलनयन प्रभूची स्तुती केली. कोणी स्तोत्र म्हणत होते, कोणी नाचत होते, कोणी गात होते; आणि मृदंग, शंख, पटह, वीणा, पणव व गोमुख यांचे नाद घुमू लागले.
Verse 30
एवं सुहृद्भि: पर्यस्त: पुण्यश्लोकशिखामणि: । संस्तूयमानो भगवान् विवेशालङ्कृतं पुरम् ॥ ३० ॥
अशा रीतीने हितैषी स्वजनांनी वेढलेले आणि सर्वत्र स्तुती होत असलेले, पुण्यकीर्तीचे शिरोमणी भगवान श्रीकृष्ण अलंकृत नगरात प्रवेशले.
Verse 31
संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै- श्चित्रध्वजै: कनकतोरणपूर्णकुम्भै: । मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्- गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३१ ॥ उद्दीप्तदीपबलिभि: प्रतिसद्मजाल- निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गै- र्जुष्टं ददर्श भवनै: कुरुराजधाम ॥ ३२ ॥
इंद्रप्रस्थाच्या रस्त्यांवर हत्तींच्या कपाळातून झरणाऱ्या सुगंधित मदजलाचे शिंपण केले होते. रंगीबेरंगी ध्वज, सुवर्ण तोरणे आणि पूर्ण कलशांनी नगर शोभून दिसत होते. पुरुष व तरुणी नवे मऊ वस्त्र, अलंकार, पुष्पमाळा आणि सुगंधी चंदनलेप यांनी सजून उजळून निघाले होते. प्रत्येक घरात दीप प्रज्वलित होते व पूजेसाठी अर्घ्य-बलि ठेवले होते; जाळीदार खिडक्यांतून धूपाचा सुगंध बाहेर येऊन नगर अधिक रम्य करीत होता. पताका लहरत होत्या, आणि छपरांवर रुंद रौप्याधारांवर सुवर्ण कलश व उंच शृंग शोभत होते. अशा प्रकारे भगवान श्रीकृष्णांनी कुरुराजाची राजनगरी पाहिली.
Verse 32
संसिक्तवर्त्म करिणां मदगन्धतोयै- श्चित्रध्वजै: कनकतोरणपूर्णकुम्भै: । मृष्टात्मभिर्नवदुकूलविभूषणस्रग्- गन्धैर्नृभिर्युवतिभिश्च विराजमानम् ॥ ३१ ॥ उद्दीप्तदीपबलिभि: प्रतिसद्मजाल- निर्यातधूपरुचिरं विलसत्पताकम् । मूर्धन्यहेमकलशै रजतोरुशृङ्गै- र्जुष्टं ददर्श भवनै: कुरुराजधाम ॥ ३२ ॥
इंद्रप्रस्थाचे रस्ते हत्तींच्या कपाळावरून झरणाऱ्या मदगंधित पाण्याने शिंपडलेले होते; रंगीबेरंगी ध्वज, सुवर्ण तोरणे आणि पूर्ण कलशांनी नगराची शोभा वाढली होती. पुरुष व तरुणी नवे मृदू वस्त्र, अलंकार, पुष्पहार आणि चंदन-सुगंधाने सजून उजळून दिसत होते. प्रत्येक घरात दीप व अर्पणे प्रज्वलित होती, जाळीदार खिडक्यांतून धूपाचा सुगंध दरवळत होता; पताका फडकत होत्या आणि छपरांवर रुंद रौप्य आधारांवर सुवर्ण कलश चमकत होते. अशा रीतीने भगवान श्रीकृष्णांनी कुरुराजाची राजनगरी पाहिली.
Verse 33
प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्र- मौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलबन्धा: । सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पे द्रष्टुं ययुर्युवतय: स्म नरेन्द्रमार्गे ॥ ३३ ॥
नगरातील तरुणींना कळले की मानवी नेत्रांना आनंद देणारे श्रीकृष्ण आले आहेत; ते ऐकताच त्या अत्यंत उत्सुकतेने राजमार्गावर त्यांना पाहायला धावल्या. त्यांनी ताबडतोब घरकाम सोडले आणि पतींनाही शय्येवरच ठेवून निघाल्या; घाईत त्यांच्या केसांच्या व वस्त्रांच्या गाठी सैल झाल्या.
Verse 34
तस्मिन् सुसङ्कुल इभाश्वरथद्विपद्भि: कृष्णं सभार्यमुपलभ्य गृहाधिरूढा: । नार्यो विकीर्य कुसुमैर्मनसोपगुह्य सुस्वागतं विदधुरुत्स्मयवीक्षितेन ॥ ३४ ॥
हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ सैनिकांनी गजबजलेल्या त्या राजमार्गात नगरातील स्त्रिया आपल्या घरांच्या गच्चीवर चढल्या आणि तेथून त्यांनी श्रीकृष्णांना त्यांच्या राण्यांसह पाहिले. त्यांनी प्रभूंवर फुले उधळली, मनाने त्यांना आलिंगन दिले आणि हसऱ्या नजरेने हृदयापासून स्वागत केले.
Verse 35
ऊचु: स्त्रिय: पथि निरीक्ष्य मुकुन्दपत्नी- स्तारा यथोडुपसहा: किमकार्यमूभि: । यच्चक्षुषां पुरुषमौलिरुदारहास- लीलावलोककलयोत्सवमातनोति ॥ ३५ ॥
मार्गावर मुकुंदाच्या पत्न्या चंद्रासोबत चालणाऱ्या तारकांसारख्या दिसताच स्त्रिया म्हणाल्या—“या देवीनं काय पुण्य केले असेल, की पुरुषांतील शिरोमणी प्रभू आपल्या उदार हास्याने व क्रीडामय कटाक्षाने त्यांच्या नेत्रांना उत्सवाचा आनंद देतो?”
Verse 36
तत्र तत्रोपसङ्गम्य पौरा मङ्गलपाणय: । चक्रु: सपर्यां कृष्णाय श्रेणीमुख्या हतैनस: ॥ ३६ ॥
नगरातील नागरिक ठिकठिकाणी मंगल अर्पणे हातात घेऊन पुढे येऊन श्रीकृष्णांची पूजा-सेवा करू लागले. पापरहित श्रेणींचे (व्यवसाय संघांचे) प्रमुखही पुढे येऊन प्रभूची आराधना करू लागले.
Verse 37
अन्त:पुरजनै: प्रीत्या मुकुन्द: फुल्ललोचनै: । ससम्भ्रमैरभ्युपेत: प्राविशद् राजमन्दिरम् ॥ ३७ ॥
अंतःपुरातील जन प्रेमाने, प्रसन्न नेत्रांनी, घाईघाईने पुढे येऊन मुकुंद प्रभूंचे स्वागत करू लागले; आणि प्रभू राजमंदिरात प्रविष्ट झाले।
Verse 38
पृथा विलोक्य भ्रात्रेयं कृष्णं त्रिभुवनेश्वरम् । प्रीतात्मोत्थाय पर्यङ्कात् सस्नुषा परिषस्वजे ॥ ३८ ॥
पृथेने आपला भाचा, त्रिभुवनाचा स्वामी श्रीकृष्ण पाहताच तिचे अंतःकरण प्रेमाने भरून आले। ती सूनबाईसह पलंगावरून उठून प्रभूंना आलिंगन देऊ लागली।
Verse 39
गोविन्दं गृहमानीय देवदेवेशमादृत: । पूजायां नाविदत्कृत्यं प्रमोदोपहतो नृप: ॥ ३९ ॥
राजा युधिष्ठिरांनी देवदेवेश गोविंदांना आदराने आपल्या निवासस्थानी आणले. परमानंदाने भारावून जाऊन त्यांना पूजेची सर्व विधी आठवेना।
Verse 40
पितृष्वसुर्गुरुस्त्रीणां कृष्णश्चक्रेऽभिवादनम् । स्वयं च कृष्णया राजन्भगिन्या चाभिवन्दित: ॥ ४० ॥
हे राजन्, श्रीकृष्णांनी आपल्या बुआसाहेबांना व गुरुजनांच्या पत्नींना अभिवादन केले; आणि मग द्रौपदी व प्रभूंच्या भगिनीने त्यांना नमस्कार केला।
Verse 41
श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीश्च सर्वश: । आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४१ ॥ कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् । अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वास:स्रङ्मण्डनादिभि: ॥ ४२ ॥
सासूबाईच्या प्रेरणेने द्रौपदीने श्रीकृष्णांच्या सर्व पत्नींची पूजा केली—रुक्मिणी, सत्यभामा, भद्रा, जांबवती, कालिंदी, शैब्यवंशी मित्रविंदा, पतिव्रता नाग्नजिती आणि उपस्थित इतर राण्याही. द्रौपदीने वस्त्रे, पुष्पहार व अलंकार इत्यादी देऊन सर्वांचा सन्मान केला।
Verse 42
श्वश्र्वा सञ्चोदिता कृष्णा कृष्णपत्नीश्च सर्वश: । आनर्च रुक्मिणीं सत्यां भद्रां जाम्बवतीं तथा ॥ ४१ ॥ कालिन्दीं मित्रविन्दां च शैब्यां नाग्नजितीं सतीम् । अन्याश्चाभ्यागता यास्तु वास:स्रङ्मण्डनादिभि: ॥ ४२ ॥
सासूबाईंच्या प्रेरणेने द्रौपदीने श्रीकृष्णाच्या सर्व पत्न्यांची—रुक्मिणी, सत्यभामा, भद्रा, जांबवती, कालिंदी, शैब्यवंशजा मित्रविंदा, पतिव्रता नाग्नजिती आणि इतर उपस्थित राण्यांची—वस्त्रे, पुष्पहार व अलंकार इत्यादी अर्पून भक्तिभावाने पूजा केली।
Verse 43
सुखं निवासयामास धर्मराजो जनार्दनम् । ससैन्यं सानुगामत्यं सभार्यं च नवं नवम् ॥ ४३ ॥
धर्मराज युधिष्ठिराने जनार्दन श्रीकृष्णांना त्यांच्या राण्या, सैन्य, मंत्री व सेवकांसह अत्यंत सुखाने निवासाची व्यवस्था केली आणि पांडवांचे अतिथी असताना दररोज स्वागत-सत्कारात नवनवे वैभव दाखवले।
Verse 44
तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुत: । मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४४ ॥ उवास कतिचिन्मासान् राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृत: ॥ ४५ ॥
राजा युधिष्ठिराला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने भगवान काही महिने इंद्रप्रस्थात राहिले। तेथे फाल्गुन (अर्जुन) याच्यासह खांडव वन अग्निदेवाला अर्पून त्यांना तृप्त केले आणि मय दानवाला वाचवले; त्या मयानेच राजासाठी दिव्य सभा बांधली। तसेच भगवान अर्जुनासह रथावर आरूढ होऊन, सैनिकांनी वेढलेले, विहार करत राहिले।
Verse 45
तर्पयित्वा खाण्डवेन वह्निं फाल्गुनसंयुत: । मोचयित्वा मयं येन राज्ञे दिव्या सभा कृता ॥ ४४ ॥ उवास कतिचिन्मासान् राज्ञ: प्रियचिकीर्षया । विहरन् रथमारुह्य फाल्गुनेन भटैर्वृत: ॥ ४५ ॥
राजा युधिष्ठिराला प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने भगवान काही महिने इंद्रप्रस्थात राहिले। तेथे फाल्गुन (अर्जुन) याच्यासह खांडव वन अग्निदेवाला अर्पून त्यांना तृप्त केले आणि मय दानवाला वाचवले; त्या मयानेच राजासाठी दिव्य सभा बांधली। तसेच भगवान अर्जुनासह रथावर आरूढ होऊन, सैनिकांनी वेढलेले, विहार करत राहिले।
Frequently Asked Questions
Rājasūya requires uncontested sovereignty—one must subdue rival kings in all directions. Jarāsandha is the principal imperial obstacle and also the oppressor imprisoning many kings. Removing him therefore achieves two dharmic ends at once: it clears the political requirement for Rājasūya and fulfills Kṛṣṇa’s role as protector of those seeking shelter. The Bhāgavatam presents this as utaya (divine intervention) harmonized with rāja-dharma (just governance).
Uddhava identifies Jarāsandha’s strong adherence to brāhmaṇa-honor as a binding vow: he will not refuse a brāhmaṇa’s request. By approaching in brāhmaṇa disguise and requesting a boon that results in single combat, Bhīma can avoid confronting Jarāsandha amid massive armies. The episode illustrates a classical Bhāgavatam theme: dharma itself can constrain even a powerful adharmic ruler, and the Lord’s plan uses that constraint without violating righteousness.
Yudhiṣṭhira, his priests, brothers (Bhīma, Arjuna, Nakula, Sahadeva), Kuntī (Pṛthā), Draupadī, elders, and the citizens receive Kṛṣṇa with Vedic hymns, music, offerings, and ecstatic embraces. The text likens the meeting to the senses meeting consciousness—signaling that Kṛṣṇa is Hṛṣīkeśa (master of the senses) and the inner life of all. Yudhiṣṭhira’s purification upon embracing Kṛṣṇa underscores the Bhāgavatam’s principle that contact with the Lord (darśana, saṅga) dissolves material contamination and awakens bliss.