Adhyaya 7
Utthāna Ceremony, Śakaṭa-bhañga, Tṛṇāvarta-vadha, and the Vision of the Universe in Kṛṣṇa’s Mouth
परीक्षित श्रीकृष्णाच्या बाल-लीलांचे अधिक वर्णन मागतात; कारण अवतार-कथा ऐकण्याने मन शुद्ध होते व विषयासक्ती नष्ट होते, विशेषतः बालकृष्णाच्या माधुर्यामुळे. शुकदेव यशोदेचा उत्थान-संस्कार (सुमारे तीन महिने) रोहिणीच्या शुभ नक्षत्रयोगासह व वैदिक मंत्रोच्चारांसह सांगतात. उत्सवात दूधासाठी रडणाऱ्या बाळकृष्णाने शकटाखाली लाथ मारताच हातगाडी कोसळली—शकट-भंग; मोठे लोक मुलांच्या साक्षीला नाकारतात. ग्रहदोषाच्या भीतीने नंद-यशोदा सत्यनिष्ठ, निरसूय ब्राह्मणांना रक्षाकर्मासाठी बोलावतात आणि दानासह गृहधर्माची महती दिसते. सुमारे वर्षभराने कंसाने पाठवलेला तृणावर्त वावटळ बनून कृष्णाला उचलतो; पण बाळ असह्य जड होऊन त्याचा गळा पकडून त्याचा वध करतो—असहाय दिसतानाही भगवंताचे पोषण. शेवटी जांभई देताना कृष्णाच्या मुखात यशोदेने अखिल विश्व पाहिले; पुढे दामोदर-लीलेची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वर: । करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च न: प्रभो ॥ १ ॥ यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंस: । भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—हे प्रभो! भगवान हरि ईश्वर ज्या-ज्या अवतारांत जे-जे लीलाचरित्र करतात, ते आमच्या कानांना व मनाला अत्यंत रम्य वाटते. ते ऐकताना अरुची व विषयतृष्णा नाहीशी होते आणि अल्पकाळातच अंतःकरण शुद्ध होते. मग हरिभक्ती, त्यांच्या भक्तांशी सख्य आणि परमपुरुषावरील आसक्ती उत्पन्न होते. आपण योग्य समजत असाल तर कृपा करून त्या लीलांचे वर्णन करा.
Verse 2
श्रीराजोवाच येन येनावतारेण भगवान् हरिरीश्वर: । करोति कर्णरम्याणि मनोज्ञानि च न: प्रभो ॥ १ ॥ यच्छृण्वतोऽपैत्यरतिर्वितृष्णा सत्त्वं च शुद्ध्यत्यचिरेण पुंस: । भक्तिर्हरौ तत्पुरुषे च सख्यं तदेव हारं वद मन्यसे चेत् ॥ २ ॥
राजा परीक्षित म्हणाला— हे प्रभो शुकदेव! भगवान् हरि विविध अवतारांत जी कर्णरम्य व मनोहर लीला करतात, ती ऐकताना मन प्रसन्न होते. त्या लीलांचे श्रवण केल्याने मनातील मलिनता दूर होते, विषय-श्रवणाची आसक्ती नष्ट होते, आणि लवकरच चित्त शुद्ध होऊन हरिभक्ती व भक्तांशी सख्य वाढते. योग्य वाटल्यास कृपा करून त्या लीलांचे वर्णन करा.
Verse 3
अथान्यदपि कृष्णस्य तोकाचरितमद्भुतम् । मानुषं लोकमासाद्य तज्जातिमनुरुन्धत: ॥ ३ ॥
कृपा करून कृष्णाच्या आणखी अद्भुत बाललीला सांगा— ते भगवान असूनही या लोकात मानवी बाळासारखे वागून पूतना-वधासारखी आश्चर्यकारी कृत्ये करतात।
Verse 4
श्रीशुक उवाच कदाचिदौत्थानिककौतुकाप्लवे जन्मर्क्षयोगे समवेतयोषिताम् । वादित्रगीतद्विजमन्त्रवाचकै- श्चकार सूनोरभिषेचनं सती ॥ ४ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले— एकदा औत्थानिक उत्सवाच्या आनंदात, जन्मनक्षत्राचा शुभ योग असताना, शेजारच्या स्त्रिया एकत्र जमल्या. वाद्य-गान आणि द्विजांच्या मंत्रोच्चारात, सती यशोदेने आपल्या पुत्राचा विधिपूर्वक अभिषेक-स्नान केला।
Verse 5
नन्दस्य पत्नी कृतमज्जनादिकं विप्रै: कृतस्वस्त्ययनं सुपूजितै: । अन्नाद्यवास:स्रगभीष्टधेनुभि: सञ्जातनिद्राक्षमशीशयच्छनै: ॥ ५ ॥
बालकाचे स्नानादी करून, नंदपत्नी यशोदेने सुपूजित ब्राह्मणांकडून स्वस्त्ययन (मंगलपाठ) करवून घेतला आणि त्यांना अन्नधान्य, वस्त्रे, माळा व इच्छित गायी दान दिल्या. मग बालकाला झोप येऊ लागल्याचे पाहून तिने त्याला हळुवारपणे शय्येवर झोपवून तो शांत झोपेपर्यंत जवळच पडून राहिली।
Verse 6
औत्थानिकौत्सुक्यमना मनस्विनी समागतान् पूजयती व्रजौकस: । नैवाशृणोद् वै रुदितं सुतस्य सा रुदन् स्तनार्थी चरणावुदक्षिपत् ॥ ६ ॥
औत्थानिक उत्सवाच्या उत्साहात उदार यशोदा व्रजवासीयांचे स्वागत-सत्कार करण्यात गुंतली होती; म्हणून तिला आपल्या पुत्राचे रडणे ऐकू आले नाही. इकडे स्तनपानासाठी रडणारा बालक कृष्ण रागाने पाय वर उचलून आपटू लागला।
Verse 7
अध:शयानस्य शिशोरनोऽल्पक- प्रवालमृद्वङ्घ्रिहतं व्यवर्तत । विध्वस्तनानारसकुप्यभाजनं व्यत्यस्तचक्राक्षविभिन्नकूबरम् ॥ ७ ॥
अंगणाच्या एका कोपऱ्यात शकटाखाली श्रीकृष्ण शिशु पडले होते. पानासारख्या कोमल पायांच्या ठोक्याने ते शकट जोरात उलटून कोसळले; चाके-आस, नाभ्या-काड्या सुटल्या, कूबर तुटला आणि विविध धातूंची लहान भांडी सर्वत्र विखुरली.
Verse 8
दृष्ट्वा यशोदाप्रमुखा व्रजस्त्रिय औत्थानिके कर्मणि या: समागता: । नन्दादयश्चाद्भुतदर्शनाकुला: कथं स्वयं वै शकटं विपर्यगात् ॥ ८ ॥
उत्थान-उत्सवाच्या कर्मासाठी जमलेल्या यशोदा आदी व्रजस्त्रिया आणि नंद महाराज आदी पुरुषांनी ते अद्भुत दृश्य पाहून आश्चर्यचकित झाले. ‘शकट स्वतःहून कसे उलटले?’ असा विचार करून ते कारण शोधत इकडे-तिकडे फिरले; पण काहीच कळले नाही.
Verse 9
ऊचुरव्यवसितमतीन् गोपान्गोपीश्च बालका: । रुदतानेन पादेन क्षिप्तमेतन्न संशय: ॥ ९ ॥
गोप-गोपिका संभ्रमात पडले होते. तेव्हा तिथल्या बालकांनी सांगितले—“रडत असलेल्या या बाळाने पायाने ठोकर मारली आणि शकट तुटून पडले; यात शंका नाही.”
Verse 10
न ते श्रद्दधिरे गोपा बालभाषितमित्युत । अप्रमेयं बलं तस्य बालकस्य न ते विदु: ॥ १० ॥
गोप-गोपिकांनी ‘हे तर मुलांचे बोलणे’ म्हणून बालकांच्या म्हणण्यावर विश्वास ठेवला नाही. त्या बालक श्रीकृष्णाचे अचिंत्य, अपरिमेय सामर्थ्य त्यांना माहीत नव्हते.
Verse 11
रुदन्तं सुतमादाय यशोदा ग्रहशङ्किता । कृतस्वस्त्ययनं विप्रै: सूक्तै: स्तनमपाययत् ॥ ११ ॥
अशुभ ग्रहाची शंका घेऊन यशोदेने रडणाऱ्या पुत्राला उचलून स्तनपान दिले. नंतर तिने अनुभवी ब्राह्मणांना बोलावून वैदिक सूक्तांनी स्वस्त्ययन व मंगल-रक्षणाचा विधी करविला.
Verse 12
पूर्ववत् स्थापितं गोपैर्बलिभि: सपरिच्छदम् । विप्रा हुत्वार्चयांचक्रुर्दध्यक्षतकुशाम्बुभि: ॥ १२ ॥
बलवान गोपांनी शकट पूर्वीप्रमाणे सपरिच्छद उभे केले. मग ब्राह्मणांनी ग्रहशांतीसाठी हवन करून अक्षत, कुश, जल व दही यांनी परमेश्वराची पूजा केली.
Verse 13
येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥
जे ब्राह्मण ईर्ष्या, असत्य, दंभ, वैर, परवैभवाने क्षोभ आणि खोट्या अहंकारापासून मुक्त असतात, त्यांच्या सत्यशील आशीर्वाद कधी निष्फळ होत नाहीत. हे जाणून नंदांनी कृष्णाला मांडीवर घेऊन साम-ऋग्-यजुर्मंत्रांनी विधी करविला, पवित्र औषधीमिश्रित जलाने स्नान घातले, स्वस्त्ययन पठण करविले, हवन करून ब्राह्मणांना उत्तम अन्नादि दिले.
Verse 14
येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥
अशा रीतीने नंदांनी कृष्णाला मांडीवर घेऊन साम-ऋग्-यजुर्मंत्रांनी विधी करविला. पवित्र औषधीमिश्रित जलाने बालकाचा अभिषेक करून स्वस्त्ययन पठण करविले, हवन केले आणि ब्राह्मणांना उत्तम अन्नादि दान दिले.
Verse 15
येऽसूयानृतदम्भेर्षाहिंसामानविवर्जिता: । न तेषां सत्यशीलानामाशिषो विफला: कृता: ॥ १३ ॥ इति बालकमादाय सामर्ग्यजुरुपाकृतै: । जलै: पवित्रौषधिभिरभिषिच्य द्विजोत्तमै: ॥ १४ ॥ वाचयित्वा स्वस्त्ययनं नन्दगोप: समाहित: । हुत्वा चाग्निं द्विजातिभ्य: प्रादादन्नं महागुणम् ॥ १५ ॥
स्वस्त्ययन पठण करवून नंदगोप एकाग्र होऊन अग्नीत आहुती दिली आणि द्विजांना उत्तम गुणयुक्त अन्न दान केले.
Verse 16
गाव: सर्वगुणोपेता वास:स्रग्रुक्ममालिनी: । आत्मजाभ्युदयार्थाय प्रादात्ते चान्वयुञ्जत ॥ १६ ॥
आपल्या पुत्र कृष्णाच्या कल्याण व समृद्धीसाठी नंद महाराजांनी ब्राह्मणांना सर्वगुणसंपन्न, वस्त्रे, फुलमाळा व सुवर्णहारांनी सजलेल्या गायी दान दिल्या. ब्राह्मणांनी त्या स्वीकारून संपूर्ण कुलावर, विशेषतः कृष्णावर, आशीर्वाद दिले.
Verse 17
विप्रा मन्त्रविदो युक्तास्तैर्या: प्रोक्तास्तथाशिष: । ता निष्फला भविष्यन्ति न कदाचिदपि स्फुटम् ॥ १७ ॥
मंत्रविद्येत निपुण असे ते ब्राह्मण योगयुक्त व सिद्धिसंपन्न होते. त्यांनी उच्चारलेल्या आशीर्वादांना कधीही निष्फळता येत नाही.
Verse 18
एकदारोहमारूढं लालयन्ती सुतं सती । गरिमाणं शिशोर्वोढुं न सेहे गिरिकूटवत् ॥ १८ ॥
एकदा मांडीवर घेतलेल्या पुत्राला लाड करत असताना सती यशोदेने अचानक शिशूला गिरिशिखरासारखा जड अनुभवला; ती त्याचा भार सहन करू शकली नाही.
Verse 19
भूमौ निधाय तं गोपी विस्मिता भारपीडिता । महापुरुषमादध्यौ जगतामास कर्मसु ॥ १९ ॥
भाराने पीडित व विस्मित झालेल्या गोपी यशोदेने शिशूला भूमीवर ठेवले आणि महापुरुष नारायणाचे स्मरण केले. अनिष्टाची शंका येताच तिने ब्राह्मणांना बोलावून उपाय करविला व मग घरकामात गुंतली.
Verse 20
दैत्यो नाम्ना तृणावर्त: कंसभृत्य: प्रणोदित: । चक्रवातस्वरूपेण जहारासीनमर्भकम् ॥ २० ॥
कंसाचा सेवक तृणावर्त नावाचा दैत्य, त्याच्या प्रवृत्तीनुसार, चक्रवाताचे रूप घेऊन जमिनीवर बसलेल्या बालकाला सहज उचलून आकाशात घेऊन गेला.
Verse 21
गोकुलं सर्वमावृण्वन् मुष्णंश्चक्षूंषि रेणुभि: । ईरयन् सुमहाघोरशब्देन प्रदिशो दिश: ॥ २१ ॥
धुळीने संपूर्ण गोकुळ झाकून आणि सर्वांची दृष्टी हरपून, तो प्रबळ चक्रवात-दैत्य अत्यंत भयानक गर्जनेने सर्व दिशांना निनादू लागला.
Verse 22
मुहूर्तमभवद् गोष्ठं रजसा तमसावृतम् । सुतं यशोदा नापश्यत्तस्मिन् न्यस्तवती यत: ॥ २२ ॥
क्षणभरात धुळीच्या घन अंधाराने सारा गोठा झाकला गेला. यशोदेने जिथे ठेवले होते तिथे तिला आपला बाळकृष्ण दिसेना।
Verse 23
नापश्यत्कश्चनात्मानं परं चापि विमोहित: । तृणावर्तनिसृष्टाभि: शर्कराभिरुपद्रुत: ॥ २३ ॥
तृणावर्ताने उडवलेल्या वाळू-कणांनी सर्वजण त्रस्त व मोहग्रस्त झाले. कोणालाही स्वतःला किंवा दुसऱ्याला दिसेना।
Verse 24
इति खरपवनचक्रपांशुवर्षे सुतपदवीमबलाविलक्ष्य माता । अतिकरुणमनुस्मरन्त्यशोचद् भुवि पतिता मृतवत्सका यथा गौ: ॥ २४ ॥
प्रचंड वावटळीच्या धुळीच्या वर्षावात यशोदेच्या दृष्टीस पुत्राचा मागमूसही लागेना. वासरू हरवलेल्या गायीप्रमाणे ती भूमीवर कोसळून अत्यंत करुण विलाप करू लागली.
Verse 25
रुदितमनुनिशम्य तत्र गोप्यो भृशमनुतप्तधियोऽश्रुपूर्णमुख्य: । रुरुदुरनुपलभ्य नन्दसूनुं पवन उपारतपांशुवर्षवेगे ॥ २५ ॥
धुळीचा वर्षाव व वाऱ्याचा वेग ओसरल्यावर यशोदेचे करुण रडणे ऐकून गोपी तिथे आल्या. नंदसूनू न दिसल्याने त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू भरले आणि त्या यशोदेबरोबर रडू लागल्या.
Verse 26
तृणावर्त: शान्तरयो वात्यारूपधरो हरन् । कृष्णं नभोगतो गन्तुं नाशक्नोद् भूरिभारभृत् ॥ २६ ॥
वावटळीचे रूप धारण करून तृणावर्त कृष्णाला आकाशात फार उंच घेऊन गेला. पण कृष्ण त्याच्यासाठी अतिभारी झाल्यावर त्याचा वेग थांबला आणि तो पुढे जाऊ शकला नाही.
Verse 27
तमश्मानं मन्यमान आत्मनो गुरुमत्तया । गले गृहीत उत्स्रष्टुं नाशक्नोदद्भुतार्भकम् ॥ २७ ॥
कृष्णाच्या गुरुत्वामुळे तृणावर्ताला तो जणू पर्वत वा लोखंडाचा गोळा वाटला; पण कृष्णाने त्याचा गळा धरल्याने दैत्याला त्याला झटकून टाकता आले नाही. म्हणून तो त्या अद्भुत बालकाला न उचलू शकला, न सोडू शकला।
Verse 28
गलग्रहणनिश्चेष्टो दैत्यो निर्गतलोचन: । अव्यक्तरावो न्यपतत्सहबालो व्यसुर्व्रजे ॥ २८ ॥
कृष्णाने गळा धरल्यामुळे दैत्य निश्चेष्ट झाला; हातपाय हलले नाहीत, आवाजही निघाला नाही, डोळे बाहेर आले. तो बालकासह व्रजभूमीवर कोसळला आणि प्राण सोडला।
Verse 29
तमन्तरिक्षात् पतितं शिलायां विशीर्णसर्वावयवं करालम् । पुरं यथा रुद्रशरेण विद्धं स्त्रियो रुदत्यो ददृशु: समेता: ॥ २९ ॥
कृष्णासाठी रडत एकत्र झालेल्या गोपींनी पाहिले की तो भयानक दैत्य आकाशातून मोठ्या शिळेवर कोसळला; त्याचे सर्व अवयव तुटून गेले—जणू त्रिपुरासुराचे नगर रुद्राच्या बाणाने भेदले गेले।
Verse 30
प्रादाय मात्रे प्रतिहृत्य विस्मिता: कृष्णं च तस्योरसि लम्बमानम् । तं स्वस्तिमन्तं पुरुषादनीतं विहायसा मृत्युमुखात् प्रमुक्तम् । गोप्यश्च गोपा: किल नन्दमुख्या लब्ध्वा पुन: प्रापुरतीव मोदम् ॥ ३० ॥
गोप्यांनी त्वरित दैत्याच्या छातीवर लोंबकळणाऱ्या कृष्णाला उचलून, सर्व अमंगलापासून मुक्त असा, माता यशोदेकडे सुपूर्द केला। दैत्याने त्याला आकाशात नेले तरी तो अखंडितपणे मृत्युमुखातून सुटला—हे पाहून नंदमुख्य गोप व गोपी अतिशय आनंदित झाले।
Verse 31
अहो बतात्यद्भुतमेष रक्षसा बालो निवृत्तिं गमितोऽभ्यगात् पुन: । हिंस्र: स्वपापेन विहिंसित: खल: साधु: समत्वेन भयाद् विमुच्यते ॥ ३१ ॥
अहो, किती अद्भुत! ज्याला राक्षसाने खाण्यासाठी नेले होते तो निष्पाप बालक पुन्हा परत आला—न मारला गेला, न जखमी झाला। हिंस्र, मत्सरी पापी दैत्य आपल्या पापानेच मारला गेला—हा निसर्गनियम आहे। साधू भक्ताचे भगवान रक्षण करतात, आणि पापी आपल्या पापजीवनाने नष्ट होतो।
Verse 32
किं नस्तपश्चीर्णमधोक्षजार्चनं पूर्तेष्टदत्तमुत भूतसौहृदम् । यत्सम्परेत: पुनरेव बालको दिष्टया स्वबन्धून् प्रणयन्नुपस्थित: ॥ ३२ ॥
नंद महाराज व इतर म्हणाले—आपण पूर्वी दीर्घ तप केले, अधोक्षज भगवंताची पूजा केली, लोकहितासाठी पूर्तकर्मे केली व दान दिले; त्याच पुण्यामुळे हा बालक मृत्यूपासून वाचून परत आला आणि स्वजनांना आनंद देत आहे।
Verse 33
दृष्ट्वाद्भुतानि बहुशो नन्दगोपो बृहद्वने । वसुदेववचो भूयो मानयामास विस्मित: ॥ ३३ ॥
बृहद्वनात वारंवार अद्भुत घटना पाहून नंदगोप अधिकाधिक विस्मित झाला आणि मथुरेत वसुदेवाने सांगितलेले शब्द तो पुन्हा पुन्हा मानू लागला।
Verse 34
एकदार्भकमादाय स्वाङ्कमारोप्य भामिनी । प्रस्नुतं पाययामास स्तनं स्नेहपरिप्लुता ॥ ३४ ॥
एकदा स्नेहाने भरलेली यशोदा माईने बालक कृष्णाला उचलून मांडीवर बसवले आणि स्तनातून वाहणारे दूध त्याला पाजू लागली।
Verse 35
पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितम् । मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो ददृशे इदम् ॥ ३५ ॥ खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशा: सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च । द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि? ॥ ३६ ॥
हे राजा परीक्षित! बालक कृष्ण जवळजवळ दूध पिऊन झाला असता, यशोदा माई त्याच्या तेजस्वी हास्याने शोभणाऱ्या सुंदर मुखाला प्रेमाने स्पर्श करून पाहत होती; तेव्हा बालकाने जांभई दिली आणि यशोदेने त्याच्या मुखात आकाश, ऊर्ध्वलोक व पृथ्वी, सर्व दिशांचे प्रकाशसमूह, सूर्य-चंद्र, अग्नी-वायू, समुद्र, द्वीप, पर्वत, नद्या, वने आणि स्थावर-जंगम सर्व भूतें पाहिली।
Verse 36
पीतप्रायस्य जननी सुतस्य रुचिरस्मितम् । मुखं लालयती राजञ्जृम्भतो ददृशे इदम् ॥ ३५ ॥ खं रोदसी ज्योतिरनीकमाशा: सूर्येन्दुवह्निश्वसनाम्बुधींश्च । द्वीपान् नगांस्तद्दुहितृर्वनानि भूतानि यानि स्थिरजङ्गमानि? ॥ ३६ ॥
हे राजा परीक्षित! बालक कृष्ण जवळजवळ दूध पिऊन झाला असता, यशोदा माई त्याच्या तेजस्वी हास्याने शोभणाऱ्या सुंदर मुखाला प्रेमाने स्पर्श करून पाहत होती; तेव्हा बालकाने जांभई दिली आणि यशोदेने त्याच्या मुखात आकाश, ऊर्ध्वलोक व पृथ्वी, सर्व दिशांचे प्रकाशसमूह, सूर्य-चंद्र, अग्नी-वायू, समुद्र, द्वीप, पर्वत, नद्या, वने आणि स्थावर-जंगम सर्व भूतें पाहिली।
Verse 37
सा वीक्ष्य विश्वं सहसा राजन् सञ्जातवेपथु: । सम्मील्य मृगशावाक्षी नेत्रे आसीत्सुविस्मिता ॥ ३७ ॥
माता यशोदेने जेव्हा आपल्या बाळाच्या मुखात अखिल विश्व पाहिले, तेव्हा तिचे हृदय धडधडू लागले; ती अत्यंत विस्मित होऊन चंचल डोळे मिटू पाहू लागली।
Frequently Asked Questions
Śāstric tradition reads śakaṭa-bhañga as both līlā and protection: Kṛṣṇa effortlessly neutralizes hidden inauspiciousness while remaining a seemingly helpless infant, intensifying Vraja’s parental affection (vātsalya-rasa). The adults’ inability to trace a cause, and their dismissal of the children’s report, underscores yogamāyā—Kṛṣṇa’s sweetness veils His supremacy so love can remain primary.
Tṛṇāvarta abducts Kṛṣṇa as a whirlwind, but Kṛṣṇa becomes unbearably heavy and grips the demon’s throat, choking him; the demon falls dead, and Kṛṣṇa is recovered unharmed. Theologically, this dramatizes poṣaṇa: the Lord safeguards His devotee-community while appearing dependent on them, teaching that envy-driven violence rebounds upon the aggressor, while innocent devotion is protected by Bhagavān’s unseen governance.
This vision reveals Kṛṣṇa’s aiśvarya (cosmic sovereignty): the child contains within Himself the totality of creation—planets, elements, luminaries, beings—signaling that He is the source and container of the cosmos. Yet, in Vraja, such revelations do not permanently replace intimacy; yogamāyā soon re-establishes vātsalya so Yaśodā can continue loving Him as her child rather than worshiping Him from distance.