Adhyaya 69
Nārada Sees Lord Kṛṣṇa’s Yoga-māyā in the Palaces of the Queens (Dvāra-kā-līlā)
नरकासुरवध व मुक्त झालेल्या राजकन्यांच्या विवाहाची वार्ता ऐकून देवर्षी नारद द्वारकेस येतात—एकच श्रीकृष्ण सोळा हजार राण्यांसह वेगवेगळ्या राजवाड्यांत कसा वास करतो हे पाहण्यासाठी. दिव्य वैभवाने नटलेल्या राजप्रासादांत प्रवेश करून ते एका प्रासादात कृष्णाला राणीच्या स्नेहपूर्ण सेवेत पाहतात; भगवान नारदांचा आदर्श ब्राह्मण-सत्कार करतात—उठून, आसन देऊन व चरण प्रक्षाळून—धर्माचे आचरण दाखवितात. मग नारद प्रासादोप्रासाद फिरतात आणि सर्वत्र कृष्णाला एकाच वेळी विविध गृहस्थ व राजकीय कर्तव्यांत गुंतलेला पाहतात—उद्धवाबरोबर पासा, बालसंगोपन, स्नान, यज्ञ व पंचमहायज्ञ, ब्राह्मणभोजन, संध्याकाळी गायत्री, शस्त्राभ्यास, राज्यनीती, क्रीडा, दान, शास्त्रकथा, कुलाचार, ध्यान, ज्येष्ठसेवा, दूतकार्य, विवाहव्यवस्था, प्रजाहित, यज्ञार्थ मृगया आणि छद्मवेषाने प्रजापरीक्षण. हे सर्व भगवंताच्या अचिंत्य योगमायेचे दर्शन आहे असे जाणून नारद प्रभूंची पावन कीर्ती प्रसारित करण्यास निघून जातात. हा अध्याय द्वारका-लीलेतील कृष्णाचा आदर्श गृहस्थधर्म व सर्वव्यापकता उलगडतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—नरकासुराचा वध आणि भगवान कृष्णांनी एकट्यानेच अनेक स्त्रियांशी विवाह केला हे ऐकून नारद मुनी ते पाहण्यास उत्सुक झाले. ते म्हणाले, “किती अद्भुत! एकाच देहाने, एकाच वेळी, वेगवेगळ्या राजवाड्यांत सोळा हजार स्त्रियांशी विवाह केला.” असे म्हणून देवर्षि नारद पुष्पित उपवनांनी व पक्ष्यांच्या नादाने निनादणाऱ्या द्वारकेस पाहायला आले.
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—नरकासुराचा वध आणि भगवान कृष्णांनी एकट्यानेच अनेक स्त्रियांशी विवाह केला हे ऐकून नारद मुनी ते पाहण्यास उत्सुक झाले. ते म्हणाले, “किती अद्भुत! एकाच देहाने, एकाच वेळी, वेगवेगळ्या राजवाड्यांत सोळा हजार स्त्रियांशी विवाह केला.” असे म्हणून देवर्षि नारद पुष्पित उपवनांनी व पक्ष्यांच्या नादाने निनादणाऱ्या द्वारकेस पाहायला आले.
Verse 3
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—नरकासुराचा वध आणि भगवान कृष्णांनी एकट्यानेच अनेक स्त्रियांशी विवाह केला हे ऐकून नारद मुनी ते पाहण्यास उत्सुक झाले. ते म्हणाले, “किती अद्भुत! एकाच देहाने, एकाच वेळी, वेगवेगळ्या राजवाड्यांत सोळा हजार स्त्रियांशी विवाह केला.” असे म्हणून देवर्षि नारद पुष्पित उपवनांनी व पक्ष्यांच्या नादाने निनादणाऱ्या द्वारकेस पाहायला आले.
Verse 4
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—नरकासुराचा वध आणि भगवान श्रीकृष्णांनी एकट्यानेच अनेक वधूंचा विवाह केला हे ऐकून नारद मुनींना ते पाहण्याची तीव्र इच्छा झाली. ते म्हणाले—“अहो, किती अद्भुत! एकाच देहाने श्रीकृष्णांनी एकाच वेळी, वेगवेगळ्या राजवाड्यांत, सोळा हजार स्त्रियांशी विवाह केला.” या उत्सुकतेने देवर्षी द्वारकेस आले.
Verse 5
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—नरकासुरवध आणि भगवान श्रीकृष्णांनी एकट्यानेच अनेक स्त्रियांशी विवाह केला हे ऐकून नारद मुनी ते पाहण्यास उत्सुक झाले. ते म्हणाले—“अहो, किती अद्भुत! एकाच देहाने श्रीकृष्णांनी एकाच वेळी, वेगवेगळ्या घरांत, सोळा हजार स्त्रियांशी विवाह केला.” म्हणून देवर्षी द्वारकेस आले.
Verse 6
श्रीशुक उवाच नरकं निहतं श्रुत्वा तथोद्वाहं च योषिताम् । कृष्णेनैकेन बह्वीनां तद् दिदृक्षु: स्म नारद: ॥ १ ॥ चित्रं बतैतदेकेन वपुषा युगपत्पृथक् । गृहेषु द्वयष्टसाहस्रं स्त्रिय एक उदावहत् ॥ २ ॥ इत्युत्सुको द्वारवतीं देवर्षिर्द्रष्टुमागमत् । पुष्पितोपवनारामद्विजालिकुलनादिताम् ॥ ३ ॥ उत्फुल्लेन्दीवराम्भोजकह्लारकुमुदोत्पलै: । छुरितेषु सर:सूच्चै: कूजितां हंससारसै: ॥ ४ ॥ प्रासादलक्षैर्नवभिर्जुष्टां स्फाटिकराजतै: । महामरकतप्रख्यै: स्वर्णरत्नपरिच्छदै: ॥ ५ ॥ विभक्तरथ्यापथचत्वरापणै: शालासभाभी रुचिरां सुरालयै: । संसिक्तमार्गाङ्गनवीथिदेहलीं पतत्पताकध्वजवारितातपाम् ॥ ६ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—असे विचार करत देवर्षी नारद द्वारकेला पाहण्यासाठी आले. ती नगरी फुललेल्या उपवन-आरामांनी शोभून दिसत होती आणि पक्ष्यांच्या मधुर किलबिलाटाने निनादत होती. सरोवरांत नीलकमळ, कमळ, कुमुद, उत्पल फुलले होते व हंस-सारसांचे कूजन घुमत होते. स्फटिक-रौप्याच्या असंख्य प्रासादांनी, मरकतासारख्या तेजाने आणि सुवर्ण-रत्नांच्या सजावटीने ती अलंकृत होती; विभागलेल्या रस्त्यां-पथांनी, चौक-बाजारांनी, सभागृहांनी व देवालयांनी ती अधिकच रम्य भासत होती.
Verse 7
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
द्वारकेत भगवान हरि यांचे अत्यंत श्रीमंत अंतःपुर होते, ज्याची पूजा सर्व लोकपाल करीत. तेथे विश्वकर्म्याने आपले दिव्य कौशल्य पूर्णपणे प्रकट केले होते. त्या परिसरात शौरी श्रीकृष्णांच्या राण्यांच्या सोळा हजार प्रासादांनी तो भाग भव्यरीत्या अलंकृत झाला होता. नारद मुनी त्या विशाल प्रासादांपैकी एका प्रासादात प्रवेशले.
Verse 8
तस्यामन्त:पुरं श्रीमदर्चितं सर्वधिष्ण्यपै: । हरे: स्वकौशलं यत्र त्वष्ट्रा कार्त्स्न्येन दर्शितम् ॥ ७ ॥ तत्र षोडशभि: सद्मसहस्रै: समलङ्कृतम् । विवेशैकतोमं शौरे: पत्नीनां भवनं महत् ॥ ८ ॥
त्या ठिकाणी शौरी श्रीकृष्णांच्या पत्न्यांच्या सोळा हजार प्रासादांनी तो परिसर अत्यंत भव्यरीत्या सजला होता. नारद मुनी त्या विशाल भवनांपैकी एका भवनात प्रवेशले—जिथे भगवान हरि यांचे ऐश्वर्य आणि भक्तांचे सौभाग्य प्रकट होते.
Verse 9
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
तो राजवाडा प्रवाळस्तंभांनी आधारलेला होता, त्यांत वैदूर्य मणी जडलेले; नीलमण्यांच्या भिंती व तेजस्वी फरशी सतत प्रकाशमान होत्या।
Verse 10
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
तेथे त्वष्ट्याने मोत्यांच्या लोंबत्या माळांनी युक्त विताने रचली होती; हस्तिदंताचे आसन व पलंग उत्तम रत्नांनी सजविले होते।
Verse 11
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
सुंदर वस्त्रे व गळ्यात निष्क घातलेल्या दासी सेवा करीत होत्या; तसेच कंचुक, उष्णीष, उत्तम वेश व मणिकुंडले धारण केलेले रक्षक पुरुषही होते।
Verse 12
विष्टब्धं विद्रुमस्तम्भैर्वैदूर्यफलकोत्तमै: । इन्द्रनीलमयै: कुड्यैर्जगत्या चाहतत्विषा ॥ ९ ॥ वितानैर्निर्मितैस्त्वष्ट्रा मुक्तादामविलम्बिभि: । दान्तैरासनपर्यङ्कैर्मण्युत्तमपरिष्कृतै: ॥ १० ॥ दासीभिर्निष्ककण्ठीभि: सुवासोभिरलङ्कृतम् । पुम्भि: सकञ्चुकोष्णीषसुवस्त्रमणिकुण्डलै: ॥ ११ ॥ रत्नप्रदीपनिकरद्युतिभिर्निरस्त- ध्वान्तं विचित्रवलभीषु शिखण्डिनोऽङ्ग । नृत्यन्ति यत्र विहितागुरुधूपमक्षै- र्निर्यान्तमीक्ष्य घनबुद्धय उन्नदन्त: ॥ १२ ॥
रत्नजडित दीपांच्या तेजाने राजवाड्यातील अंधार नाहीसा झाला; छपराच्या नक्षीदार कंगोऱ्यांवर मोर नाचत आणि जाळीदार खिडक्यांतून बाहेर जाणाऱ्या अगरुधूपाला मेघ समजून मोठ्याने केकारव करीत।
Verse 13
तस्मिन् समानगुणरूपवय:सुवेष- दासीसहस्रयुतयानुसवं गृहिण्या । विप्रो ददर्श चमरव्यजनेन रुक्म- दण्डेन सात्वतपतिं परिवीजयन्त्या ॥ १३ ॥
त्या महालात ब्राह्मणाने सात्वतांचा स्वामी श्रीकृष्ण पत्नीसमवेत पाहिला; ती सुवर्णदंडाच्या चामराने स्वतः त्यांना वारा घालत होती, जरी तिच्या सेवेत समान गुण-रूप-यौवन-वेष असलेल्या हजार दासी होत्या।
Verse 14
तं सन्निरीक्ष्य भगवान् सहसोत्थितश्री- पर्यङ्कत: सकलधर्मभृतां वरिष्ठ: । आनम्य पादयुगलं शिरसा किरीट- जुष्टेन साञ्जलिरवीविशदासने स्वे ॥ १४ ॥
नारदांना पाहताच भगवान, धर्माचे परम धारक, श्रीच्या शय्येवरून तत्क्षणी उठले। मुकुटधारी मस्तकाने त्यांच्या चरणयुगलास वंदन करून, हात जोडून त्यांना आपल्या आसनावर बसविले।
Verse 15
तस्यावनिज्य चरणौ तदप: स्वमूर्ध्ना बिभ्रज्जगद्गुरुतमोऽपि सतां पतिर्हि । ब्रह्मण्यदेव इति यद्गुणनाम युक्तं तस्यैव यच्चरणशौचमशेषतीर्थम् ॥ १५ ॥
भगवानांनी नारदांचे चरण धुऊन ते चरणामृत आपल्या मस्तकावर धारण केले। जरी ते जगताचे परम गुरु आणि भक्तांचे स्वामी असले, तरी ‘ब्रह्मण्यदेव’—ब्राह्मणांना प्रिय—या नामास अनुरूप त्यांनी असे केले; कारण त्यांच्या चरणांचे पवित्र जलच सर्व तीर्थांचा सार आहे।
Verse 16
सम्पूज्य देवऋषिवर्यमृषि: पुराणो नारायणो नरसखो विधिनोदितेन । वाण्याभिभाष्य मितयामृतमिष्टया तं प्राह प्रभो भगवते करवाम हे किम् ॥ १६ ॥
वैदिक विधीनुसार देवर्षिश्रेष्ठ नारदांचे पूर्ण पूजन करून, स्वतः आद्य ऋषी—नराचा सखा नारायण—श्रीकृष्णांनी मित, मधुर, अमृतासारख्या वाणीने संवाद केला आणि शेवटी विचारले: “प्रभो, भगवन्, आम्ही आपल्यासाठी काय करू?”
Verse 17
श्रीनारद उवाच नैवाद्भुतं त्वयि विभोऽखिललोकनाथे मैत्री जनेषु सकलेषु दम: खलानाम् । नि:श्रेयसाय हि जगत्स्थितिरक्षणाभ्यां स्वैरावतार उरुगाय विदाम सुष्ठु ॥ १७ ॥
श्री नारद म्हणाले: हे विभो, अखिल लोकनाथ! तुम्ही सर्वांशी मैत्री ठेवता आणि दुष्टांचे दमन करता—यात काहीच आश्चर्य नाही. जगाच्या परम कल्याणासाठी तुम्ही स्वेच्छेने अवतार घेऊन स्थिती व रक्षणाने विश्व धारण करता, हे आम्ही उत्तम जाणतो; म्हणून तुमची कीर्ती सर्वत्र गायिली जाते।
Verse 18
दृष्टं तवाङ्घ्रियुगलं जनतापवर्गं ब्रह्मादिभिर्हृदि विचिन्त्यमगाधबोधै: । संसारकूपपतितोत्तरणावलम्बं ध्यायंश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृति: स्यात् ॥ १८ ॥
आज मी तुमचे चरणयुगल पाहिले—जे भक्तांना मुक्ती देतात; ज्यांचे ब्रह्मा आदी अगाधबुद्धी महापुरुषही हृदयात ध्यान करतात; आणि जे संसाररूपी कूपात पडलेल्यांना तारण्याचा आधार आहेत. कृपा करा, मी प्रवासात असतानाही सतत तुमचे ध्यान करीत राहू—मला तुमची अखंड स्मृती द्या।
Verse 19
ततोऽन्यदाविशद् गेहं कृष्णपत्न्या: स नारद: । योगेश्वरेश्वरस्याङ्ग योगमायाविवित्सया ॥ १९ ॥
मग नारद मुनी श्रीकृष्णांच्या दुसऱ्या पटराणीच्या राजवाड्यात गेले. योगेश्वरांचा ईश्वर असलेल्या श्रीकृष्णांची योगमाया पाहण्याची त्यांना उत्कंठा होती।
Verse 20
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
तेथेही त्यांनी प्रभूला प्रिय पटराणी व मित्र उद्धव यांच्यासह पास्यांच्या खेळात रमलेले पाहिले. प्रभूंनी नारदांचे पराभक्तीने उभे राहून, आसन देऊन इत्यादी प्रकारे पूजन केले।
Verse 21
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
मग प्रभूंनी जणू काही न कळल्यासारखे विचारले—“आपण केव्हा आलात? आमच्यासारख्या अपूर्ण व दीनांनी पूर्ण पुरुषांसाठी काय करावे?”
Verse 22
दीव्यन्तमक्षैस्तत्रापि प्रियया चोद्धवेन च । पूजित: परया भक्त्या प्रत्युत्थानासनादिभि: ॥ २० ॥ पृष्टश्चाविदुषेवासौ कदायातो भवानिति । क्रियते किं नु पूर्णानामपूर्णैरस्मदादिभि: ॥ २१ ॥ अथापि ब्रूहि नो ब्रह्मन् जन्मैतच्छोभनं कुरु । स तु विस्मित उत्थाय तूष्णीमन्यदगाद् गृहम् ॥ २२ ॥
पुन्हा प्रभू म्हणाले—“हे ब्राह्मण! तरीही आम्हाला सांगा; आमचा हा जन्म शुभ करा.” हे ऐकून नारद मुनी विस्मित झाले; ते शांतपणे उठून दुसऱ्या राजवाड्यात गेले।
Verse 23
तत्राप्यचष्ट गोविन्दं लालयन्तं सुतान् शिशून् । ततोऽन्यस्मिन् गृहेऽपश्यन्मज्जनाय कृतोद्यमम् ॥ २३ ॥
तेथेही त्यांनी गोविंदांना लहान लहान मुलांना स्नेहाने लाड करताना पाहिले. मग दुसऱ्या घरात गेल्यावर त्यांनी श्रीकृष्णांना स्नानासाठी तयारी करताना पाहिले।
Verse 24
जुह्वन्तं च वितानाग्नीन् यजन्तं पञ्चभिर्मखै: । भोजयन्तं द्विजान् क्वापि भुञ्जानमवशेषितम् ॥ २४ ॥
कुठे भगवान् वितान-अग्नींत आहुती अर्पण करीत होते; कुठे पाच महा-यज्ञांनी यजन करीत होते; कुठे ब्राह्मणांना भोजन घालीत होते; आणि कुठे ब्राह्मणांच्या उरलेल्या प्रसादाचे सेवन करीत होते।
Verse 25
क्वापि सन्ध्यामुपासीनं जपन्तं ब्रह्म वाग्यतम् । एकत्र चासिचर्माभ्यां चरन्तमसिवर्त्मसु ॥ २५ ॥
कुठे श्रीकृष्ण संध्या-उपासनेत मौनव्रत धारण करून ब्रह्म—गायत्रीचा जप करीत होते; आणि कुठे तलवार-ढाल घेऊन शस्त्राभ्यासाच्या मार्गांवर फिरत होते।
Verse 26
अश्वैर्गजै रथै: क्वापि विचरन्तं गदाग्रजम् । क्वचिच्छयानं पर्यङ्के स्तूयमानं च वन्दिभि: ॥ २६ ॥
कुठे गदाग्रज भगवान् घोडे, हत्ती आणि रथांवर आरूढ होऊन विचरत होते; आणि कुठे शय्येवर विश्रांती घेत वंदिभिः स्तुती ऐकत होते।
Verse 27
मन्त्रयन्तं च कस्मिंश्चिन्मन्त्रिभिश्चोद्धवादिभि: । जलक्रीडारतं क्वापि वारमुख्याबलावृतम् ॥ २७ ॥
कुठे ते उद्धव आदी मंत्र्यांसह विचारविनिमय करीत होते; आणि कुठे जलक्रीडेत रमून नगरातील श्रेष्ठ युवती व इतर बालांनी वेढलेले आनंद लुटत होते।
Verse 28
कुत्रचिद्द्विजमुख्येभ्यो ददतं गा: स्वलङ्कृता: । इतिहासपुराणानि शृण्वन्तं मङ्गलानि च ॥ २८ ॥
कुठे ते श्रेष्ठ ब्राह्मणांना सुशोभित गायी दान देत होते; आणि कुठे मंगलमय इतिहास व पुराणकथा श्रवण करीत होते।
Verse 29
हसन्तं हासकथया कदाचित् प्रियया गृहे । क्वापि धर्मं सेवमानमर्थकामौ च कुत्रचित् ॥ २९ ॥
कुठे श्रीकृष्ण प्रिय पत्नीसमवेत घरात विनोदकथांनी हसत होते; कुठे पत्नींसह धर्मकर्म व यज्ञविधीत मग्न होते; कुठे अर्थ-विकास व काम्यकार्यांत, तर कुठे शास्त्रनियमांप्रमाणे गृहस्थधर्माचा आनंद घेत होते।
Verse 30
ध्यायन्तमेकमासीनं पुरुषं प्रकृते: परम् । शुश्रूषन्तं गुरून् क्वापि कामैर्भोगै: सपर्यया ॥ ३० ॥
कुठे ते एकांतात बसून प्रकृतीपलीकडील परमपुरुषाचे ध्यान करीत होते; आणि कुठे गुरुजन व ज्येष्ठांची शुश्रूषा करून, इच्छित भोग्य वस्तू अर्पून श्रद्धेने सपर्या करीत होते।
Verse 31
कुर्वन्तं विग्रहं कैश्चित् सन्धिं चान्यत्र केशवम् । कुत्रापि सह रामेण चिन्तयन्तं सतां शिवम् ॥ ३१ ॥
कुठे केशव काही मंत्र्यांसह युद्धयोजना करीत होते; कुठे ते संधी घडवीत होते; आणि कुठे बलरामांसह सत्पुरुषांच्या कल्याणाचा, लोकहिताचा विचार करीत होते।
Verse 32
पुत्राणां दुहितृणां च काले विध्युपयापनम् । दारैर्वरैस्तत्सदृशै: कल्पयन्तं विभूतिभि: ॥ ३२ ॥
नारदांनी पाहिले की भगवान श्रीकृष्ण योग्य वेळी आपल्या पुत्र-पुत्रींचे समर्पक वर-वधूंशी विवाह लावून देत होते, आणि ते विवाहसंस्कार मोठ्या वैभव व थाटामाटात होत होते।
Verse 33
प्रस्थापनोपनयनैरपत्यानां महोत्सवान् । वीक्ष्य योगेश्वरेशस्य येषां लोका विसिस्मिरे ॥ ३३ ॥
नारदांनी पाहिले की योगेश्वरांचा ईश्वर श्रीकृष्ण कन्या व जावयांना निरोप देताना आणि त्यांच्या पुनरागमनावेळी स्वागत करताना भव्य महोत्सवांची योजना करीत. हे उत्सव पाहून सर्व लोक थक्क होत.
Verse 34
यजन्तं सकलान् देवान् क्वापि क्रतुभिरूर्जितै: । पूर्तयन्तं क्वचिद् धर्मं कूर्पाराममठादिभि: ॥ ३४ ॥
कुठे भगवान् सामर्थ्यशाली यज्ञांनी सर्व देवतांचे पूजन करीत होते, तर कुठे विहिरी, उद्याने व मठ इत्यादी बांधून लोककल्याणाने धर्मपालन करीत होते।
Verse 35
चरन्तं मृगयां क्वापि हयमारुह्य सैन्धवम् । घ्नन्तं तत्र पशून् मेध्यान् परीतं यदुपुङ्गवै: ॥ ३५ ॥
कुठे ते सैन्धव घोड्यावर आरूढ होऊन शिकारीस निघाले होते; यदुवीरांनी वेढलेले तेथे यज्ञास योग्य पशूंचा वध करीत होते।
Verse 36
अव्यक्तलिङ्गं प्रकृतिष्वन्त:पुरगृहादिषु । क्वचिच्चरन्तं योगेशं तत्तद्भावबुभुत्सया ॥ ३६ ॥
कुठे योगेश्वर श्रीकृष्ण गुप्त वेश धारण करून मंत्र्यांच्या व इतर नागरिकांच्या घरांतील अंतःपुरांत फिरत, प्रत्येकाचा भाव जाणून घेण्याची इच्छा बाळगत होते।
Verse 37
अथोवाच हृषीकेशं नारद: प्रहसन्निव । योगमायोदयं वीक्ष्य मानुषीमीयुषो गतिम् ॥ ३७ ॥
प्रभूच्या या योगमायेचा आविष्कार पाहून नारदजी किंचित् हसले आणि मनुष्याप्रमाणे वर्तन करणाऱ्या हृषीकेश प्रभूंना संबोधून बोलले।
Verse 38
विदाम योगमायास्ते दुर्दर्शा अपि मायिनाम् । योगेश्वरात्मन् निर्भाता भवत्पादनिषेवया ॥ ३८ ॥
[नारद म्हणाले:] हे योगेश्वर-स्वरूप परमात्मन्! तुमच्या योगमायेच्या शक्ती महान योगींनाही दुर्लभ आहेत; परंतु तुमच्या चरणसेवेनेच त्या मला स्पष्टपणे कळल्या।
Verse 39
अनुजानीहि मां देव लोकांस्ते यशसाप्लुतान् । पर्यटामि तवोद्गायन् लीला भुवनपावनी: ॥ ३९ ॥
हे देव! मला आज्ञा द्या. मी तुमच्या यशाने आप्लावित लोकांत भ्रमण करीन आणि भुवन-पावन करणाऱ्या तुमच्या लीलांचे उच्च स्वरात गान करीन.
Verse 40
श्रीभगवानुवाच ब्रह्मन् धर्मस्य वक्ताहं कर्ता तदनुमोदिता । तच्छिक्षयन् लोकमिममास्थित: पुत्र मा खिद: ॥ ४० ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे ब्राह्मण! मी धर्माचा वक्ता, त्याचा कर्ता आणि त्याचा अनुमोदक आहे. लोकांना शिकवण्यासाठीच मी धर्मतत्त्वांत स्थित आहे; पुत्रा, खिन्न होऊ नकोस.
Verse 41
श्रीशुक उवाच इत्याचरन्तं सद्धर्मान् पावनान् गृहमेधिनाम् । तमेव सर्वगेहेषु सन्तमेकं ददर्श ह ॥ ४१ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—अशा रीतीने गृहस्थांना पावन करणारे सद्धर्म आचरत असलेल्या त्या प्रभूलाच नारदांनी प्रत्येक राजवाड्यात त्याच एकाच स्वरूपात उपस्थित पाहिले.
Verse 42
कृष्णस्यानन्तवीर्यस्य योगमायामहोदयम् । मुहुर्दृष्ट्वा ऋषिरभूद् विस्मितो जातकौतुक: ॥ ४२ ॥
अनंत पराक्रमी श्रीकृष्णाच्या योगमायेचे हे महान वैभव वारंवार पाहून ऋषी विस्मित झाले आणि त्यांच्या अंतःकरणात अद्भुत कुतूहल जागे झाले.
Verse 43
इत्यर्थकामधर्मेषु कृष्णेन श्रद्धितात्मना । सम्यक् सभाजित: प्रीतस्तमेवानुस्मरन् ययौ ॥ ४३ ॥
अशा रीतीने श्रद्धायुक्त श्रीकृष्णाने अर्थ, काम व धर्माशी संबंधित भेटवस्तूंनी नारदांचा यथोचित सन्मान केला. ऋषी पूर्ण तृप्त होऊन प्रभूचे निरंतर स्मरण करत निघून गेले.
Verse 44
एवं मनुष्यपदवीमनुवर्तमानो नारायणोऽखिलभवाय गृहीतशक्ति: । रेमेऽङ्ग षोडशसहस्रवराङ्गनानां सव्रीडसौहृदनिरीक्षणहासजुष्ट: ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने भगवान नारायणांनी मनुष्यांची चाल-रीत अनुसरत सर्व जीवांच्या कल्याणासाठी आपली दिव्य शक्ती प्रकट केली. हे राजन्, ते सोळा हजार श्रेष्ठ राण्यांसह रमले; त्या लज्जायुक्त स्नेहदृष्टी व हास्याने प्रभूची सेवा करीत.
Verse 45
यानीह विश्वविलयोद्भववृत्तिहेतु: कर्माण्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद् भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥ ४५ ॥ यस्यात्मबुद्धि: कुणपे त्रिधातुके स्वधी: कलत्रादिषु भौम इज्यधी: । यत्तीर्थबुद्धि: सलिले न कर्हिचिज् जनेष्वभिज्ञेषु स एव गोखर: ॥
भगवान हरि हेच विश्वाच्या सृष्टी, स्थिती व प्रलयाचे परम कारण आहेत. हे राजन्, या जगात त्यांनी जी अद्वितीय, अनुकरण-अशक्य कर्मे केली, ती जो गातो, ऐकतो किंवा मनापासून अनुमोदित करतो, त्याच्या हृदयात मोक्षमार्गदाते भगवंताविषयी निश्चयाने भक्ती उत्पन्न होते.
Frequently Asked Questions
Nārada heard that Kṛṣṇa had married many queens after killing Narakāsura and wanted to witness how the Lord could simultaneously live with each queen in a separate palace. His purpose is theological: to observe and then affirm the Lord’s Yoga-māyā—Bhagavān’s capacity to manifest many concurrent personal engagements while remaining one nondual Supreme Person.
The chapter presents this as Yoga-māyā, not a material duplication. Kṛṣṇa remains the single Supreme Person (āśraya-tattva) and, by His own potency, manifests concurrent personal presence and activities in multiple locations. The narrative emphasizes that this is “difficult to comprehend even for great mystics” and is perceived through devotion (service to His feet), not merely through logic.
It demonstrates Brahmaṇya-deva—Kṛṣṇa’s special favor toward brāhmaṇas and His role as the teacher of dharma through personal example. Although the water bathing Kṛṣṇa’s feet becomes Gaṅgā, He still honors His devotee and a brāhmaṇa sage, showing that divine supremacy does not negate humility and proper social-religious conduct.
Nārada witnesses Kṛṣṇa performing a complete spectrum of ideal royal and household duties—yajña, charity, sandhyā worship, scriptural listening, family affection, governance, diplomacy, welfare works, and recreation. The import is that household life becomes purifying when centered on Bhagavān, and that the Lord models integrated dharma (religion, prosperity, regulated enjoyment) while remaining transcendent.
Uddhava appears as Kṛṣṇa’s intimate friend and ministerial confidant (seen with Kṛṣṇa during leisure like dice and in counsel elsewhere). His presence signals that Kṛṣṇa’s līlā includes both affectionate intimacy and serious statecraft, and that the Lord’s associates participate in revealing His qualities to observers like Nārada.
That Bhagavān’s personal form and daily human-like conduct can simultaneously reveal unlimited divine potency. Hearing, chanting, or even appreciating these “impossible to imitate” activities fosters devotion and leads toward liberation because it anchors the mind in the āśraya—Śrī Hari—as the ultimate cause and refuge.