Adhyaya 67
Balarāma Slays the Ape Dvivida (Dvivida-vadha)
परीक्षिताच्या विनंतीवरून शुकदेवांनी नरकासुराचा मित्र द्विविद वानराची कथा सांगितली. तो वानर ऋषींना आणि नगरांना त्रास देत होता. रैवतक पर्वतावर बलराम स्त्रियांसह क्रीडा करत असताना द्विविदाने त्यांचा अपमान केला. बलरामाने रागावून त्या वानराचा वध केला. त्यानंतर देवांनी बलरामाची स्तुति केली.
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच भुयोऽहं श्रोतुमिच्छामि रामस्याद्भुतकर्मण: । अनन्तस्याप्रमेयस्य यदन्यत् कृतवान् प्रभु: ॥ १ ॥
श्रीराजा परीक्षित म्हणाले—श्रीबलरामांच्या अद्भुत कर्मांविषयी मला आणखी ऐकायचे आहे. ते अनंत व अप्रमेय परम प्रभू आहेत; त्यांनी आणखी काय केले?
Verse 2
श्रीशुक उवाच नरकस्य सखा कश्चिद् द्विविदो नाम वानर: । सुग्रीवसचिव: सोऽथ भ्राता मैन्दस्य वीर्यवान् ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—नरकासुराचा द्विविद नावाचा एक वानर मित्र होता. तो पराक्रमी होता, मैन्दाचा भाऊ आणि सुग्रीवाचा सहकारी-सचिव होता.
Verse 3
सख्यु: सोऽपचितिं कुर्वन् वानरो राष्ट्रविप्लवम् । पुरग्रामाकरान् घोषानदहद् वह्निमुत्सृजन् ॥ ३ ॥
मित्राच्या मृत्यूचा सूड घेण्यासाठी त्या वानराने राज्यात हाहाकार माजवला. तो आग लावून नगरे, गावे, खाणी आणि गोपवस्त्या जाळून टाकीत असे.
Verse 4
क्वचित्स शैलानुत्पाट्य तैर्देशान् समचूर्णयत् । आनर्तान् सुतरामेव यत्रास्ते मित्रहा हरि: ॥ ४ ॥
कधी तो पर्वत उपटून त्यांच्याने प्रदेश चिरडून टाकीत असे. विशेषतः आनर्त देशावर तो अधिक आघात करी, कारण तेथे त्याच्या मित्रहंता भगवान् हरि निवास करीत होते.
Verse 5
क्वचित् समुद्रमध्यस्थो दोर्भ्यामुत्क्षिप्य तज्जलम् । देशान् नागायुतप्राणो वेलाकूले न्यमज्जयत् ॥ ५ ॥
कधी तो समुद्राच्या मध्यभागी जाऊन दोन्ही भुजांनी पाणी उचलून उधळीत असे. दहा हजार हत्तींच्या बळासमान शक्तीने तो किनारपट्टीचे प्रदेश पाण्यात बुडवीत असे.
Verse 6
आश्रमानृषिमुख्यानां कृत्वा भग्नवनस्पतीन् । अदूषयच्छकृन्मूत्रैरग्नीन् वैतानिकान् खल: ॥ ६ ॥
त्या दुष्ट वानराने श्रेष्ठ ऋषींच्या आश्रमांतील वृक्ष तोडले आणि वैतानिक यज्ञाग्नींना विष्ठा-मूत्राने अपवित्र केले।
Verse 7
पुरुषान् योषितो दृप्त: क्ष्माभृद्द्रोणीगुहासु स: । निक्षिप्य चाप्यधाच्छैलै: पेशष्कारीव कीटकम् ॥ ७ ॥
तो दर्पाने पुरुष व स्त्रियांना पर्वतदरीतील गुहांत टाकून देई आणि मोठ्या शिळांनी तोंड बंद करी—जसा भुंगा लहान कीटकाला कोंडतो।
Verse 8
एवं देशान् विप्रकुर्वन् दूषयंश्च कुलस्त्रिय: । श्रुत्वा सुललितं गीतं गिरिं रैवतकं ययौ ॥ ८ ॥
अशा रीतीने शेजारच्या देशांना त्रास देत व कुलीन स्त्रियांना कलुषित करत असताना, रैवतक पर्वतावरून आलेले अतिमधुर गीत ऐकून तो तिकडे गेला।
Verse 9
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
तेथे त्याने यदूंचे स्वामी श्रीबलराम पाहिले—कमळांच्या माळेने विभूषित, सर्वांगाने अतिशय मनोहर, तरुणींच्या समूहात. ते वारुणी पिऊन गात होते; मदाने चंचल नेत्रांचे, आणि देहाने तेजस्वी जणू मस्त हत्ती।
Verse 10
तत्रापश्यद् यदुपतिं रामं पुष्करमालिनम् । सुदर्शनीयसर्वाङ्गं ललनायूथमध्यगम् ॥ ९ ॥ गायन्तं वारुणीं पीत्वा मदविह्वललोचनम् । विभ्राजमानं वपुषा प्रभिन्नमिव वारणम् ॥ १० ॥
तेथे त्याने यदूंचे स्वामी श्रीबलराम पाहिले—कमळांच्या माळेने विभूषित, सर्वांगाने अतिशय मनोहर, तरुणींच्या समूहात. ते वारुणी पिऊन गात होते; मदाने चंचल नेत्रांचे, आणि देहाने तेजस्वी जणू मस्त हत्ती।
Verse 11
दुष्ट: शाखामृग: शाखामारूढ: कम्पयन् द्रुमान् । चक्रे किलकिलाशब्दमात्मानं सम्प्रदर्शयन् ॥ ११ ॥
तो दुष्ट वानर झाडाच्या फांदीवर चढला आणि झाडे हलवून व 'किलकिला' असा आवाज करून स्वतःचे अस्तित्व दाखवू लागला.
Verse 12
तस्य धार्ष्ट्यं कपेर्वीक्ष्य तरुण्यो जातिचापला: । हास्यप्रिया विजहसुर्बलदेवपरिग्रहा: ॥ १२ ॥
भगवान बलरामांच्या पत्नींनी जेव्हा त्या वानराची उर्मटता पाहिली, तेव्हा त्या हसू लागल्या. त्या स्वभावानेच चंचल आणि विनोदप्रिय तरुणी होत्या.
Verse 13
ता हेलयामास कपिर्भ्रूक्षेपैर्सम्मुखादिभि: । दर्शयन् स्वगुदं तासां रामस्य च निरीक्षित: ॥ १३ ॥
भगवान बलराम पाहत असतानाच, द्विविदाने भुवया उंचावून, त्यांच्या अगदी समोर येऊन आणि आपले गुदद्वार दाखवून त्या तरुणींचा अपमान केला.
Verse 14
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
संतापलेल्या, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवान बलरामांनी त्याच्यावर एक दगड भिरकावला, पण त्या लबाड वानराने तो दगड चुकवला आणि मदिरेचा कलश पळवला. हसून आणि त्यांची चेष्टा करून भगवान बलरामांना अधिकच चिडवत, त्या दुष्टाने तो कलश फोडला आणि तरुणींची वस्त्रे ओढून भगवंतांचा अधिकच अपमान केला. अशा प्रकारे, खोट्या गर्वाने फुगलेला तो शक्तिशाली वानर श्री बलरामांचा अपमान करतच राहिला.
Verse 15
तं ग्राव्णा प्राहरत् क्रुद्धो बल: प्रहरतां वर: । स वञ्चयित्वा ग्रावाणं मदिराकलशं कपि: ॥ १४ ॥ गृहीत्वा हेलयामास धूर्तस्तं कोपयन् हसन् । निर्भिद्य कलशं दुष्टो वासांस्यास्फालयद् बलम् । कदर्थीकृत्य बलवान् विप्रचक्रे मदोद्धत: ॥ १५ ॥
संतापलेल्या, योद्ध्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवान बलरामांनी त्याच्यावर एक दगड भिरकावला, पण त्या लबाड वानराने तो दगड चुकवला आणि मदिरेचा कलश पळवला. हसून आणि त्यांची चेष्टा करून भगवान बलरामांना अधिकच चिडवत, त्या दुष्टाने तो कलश फोडला आणि तरुणींची वस्त्रे ओढून भगवंतांचा अधिकच अपमान केला. अशा प्रकारे, खोट्या गर्वाने फुगलेला तो शक्तिशाली वानर श्री बलरामांचा अपमान करतच राहिला.
Verse 16
तं तस्याविनयं दृष्ट्वा देशांश्च तदुपद्रुतान् । क्रुद्धो मुषलमादत्त हलं चारिजिघांसया ॥ १६ ॥
त्या वानराच्या उद्धटपणास व आसपासच्या देशांत केलेल्या उपद्रवांस पाहून भगवान बलराम क्रुद्ध झाले; शत्रूचा वध करण्याच्या निश्चयाने त्यांनी मूसळ व नांगरायुध धारण केले।
Verse 17
द्विविदोऽपि महावीर्य: शालमुद्यम्य पाणिना । अभ्येत्य तरसा तेन बलं मूर्धन्यताडयत् ॥ १७ ॥
महापराक्रमी द्विविदही लढाईस पुढे आला. एका हाताने शालवृक्ष उपटून तो वेगाने बलरामांकडे धावला आणि त्या खोडाने त्यांच्या मस्तकावर प्रहार केला।
Verse 18
तं तु सङ्कर्षणो मूर्ध्नि पतन्तमचलो यथा । प्रतिजग्राह बलवान् सुनन्देनाहनच्च तम् ॥ १८ ॥
पण भगवान संकर्षण पर्वतासारखे अचल राहिले. डोक्यावर पडणारा तो ओंडका त्यांनी पकडला आणि मग ‘सुनंद’ नावाच्या मूसळाने द्विविदावर प्रहार केला।
Verse 19
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
प्रभूच्या मूसळाच्या घावाने द्विविदाचे मस्तक फाटले आणि रक्तधारेने तो जणू गेरू लावलेल्या पर्वतासारखा शोभू लागला. जखमेची पर्वा न करता त्याने दुसरे झाड उपटले, बळाने पाने झडवून प्रभूवर प्रहार केला. तेव्हा अतिशय क्रुद्ध बलरामांनी ते झाड शेकडो तुकड्यांत फोडले. मग त्याने आणखी एक झाड उचलून रागाने मारले; तेही प्रभूंनी शतधा चुरडले।
Verse 20
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
प्रभूच्या मूसळाच्या घावाने द्विविदाचे मस्तक फाटले आणि रक्तधारेने तो जणू गेरू लावलेल्या पर्वतासारखा शोभू लागला. जखमेची पर्वा न करता त्याने दुसरे झाड उपटले, बळाने पाने झडवून प्रभूवर प्रहार केला. तेव्हा अतिशय क्रुद्ध बलरामांनी ते झाड शेकडो तुकड्यांत फोडले. मग त्याने आणखी एक झाड उचलून रागाने मारले; तेही प्रभूंनी शतधा चुरडले।
Verse 21
मूषलाहतमस्तिष्को विरेजे रक्तधारया । गिरिर्यथा गैरिकया प्रहारं नानुचिन्तयन् ॥ १९ ॥ पुनरन्यं समुत्क्षिप्य कृत्वा निष्पत्रमोजसा । तेनाहनत् सुसङ्क्रुद्धस्तं बल: शतधाच्छिनत् ॥ २० ॥ ततोऽन्येन रुषा जघ्ने तं चापि शतधाच्छिनत् ॥ २१ ॥
भगवानांच्या मुसळाने कवटीवर घाव बसताच द्विविद रक्तधारेने असा शोभून दिसला, जणू गेरूने रंगलेला पर्वत। जखमेची पर्वा न करता त्याने दुसरे झाड उपटून पानं झाडली व बलरामांवर घाव घातला; अत्यंत क्रुद्ध बलरामांनी ते झाड शेकडो तुकड्यांत फोडले. मग त्याने आणखी झाड घेऊन रोषाने प्रहार केला; तेही प्रभूंनी शतधा चिरडले.
Verse 22
एवं युध्यन् भगवता भग्ने भग्ने पुन: पुन: । आकृष्य सर्वतो वृक्षान् निर्वृक्षमकरोद् वनम् ॥ २२ ॥
अशा रीतीने भगवानांशी लढताना, तो ज्या झाडांनी वार करी ती प्रभू पुन्हा पुन्हा फोडीत; मग द्विविदाने सर्व बाजूंनी झाडे उपटून अख्खे वन वृक्षहीन केले.
Verse 23
ततोऽमुञ्चच्छिलावर्षं बलस्योपर्यमर्षित: । तत्सर्वं चूर्णयामास लीलया मुषलायुध: ॥ २३ ॥
मग संतप्त झालेल्या त्या वानराने बलरामांवर दगडांचा वर्षाव केला; पण मुसळधारी भगवानांनी ते सर्व लीलया चुरडून टाकले.
Verse 24
स बाहू तालसङ्काशौ मुष्टीकृत्य कपीश्वर: । आसाद्य रोहिणीपुत्रं ताभ्यां वक्षस्यरूरुजत् ॥ २४ ॥
मग कपिश्रेष्ठ द्विविदाने ताडासारख्या भुजा मुठीत आवळून रोहिणीपुत्र बलरामांसमोर येऊन मुठींनी त्यांच्या वक्षस्थळी प्रहार केला.
Verse 25
यादवेन्द्रोऽपि तं दोर्भ्यां त्यक्त्वा मुषललाङ्गले । जत्रावभ्यर्दयत्क्रुद्ध: सोऽपतद् रुधिरं वमन् ॥ २५ ॥
मग क्रुद्ध यादवेंद्र बलरामांनी मुसळ व नांगर बाजूला ठेवून उघड्या हातांनी द्विविदाच्या हंसलीवर प्रचंड घाव घातला. तो वानर रक्त ओकून जमिनीवर कोसळला.
Verse 26
चकम्पे तेन पतता सटङ्क: सवनस्पति: । पर्वत: कुरुशार्दूल वायुना नौरिवाम्भसि ॥ २६ ॥
हे कुरुशार्दूल! तो पडताच रैवतक पर्वत कड्या व वृक्षांसह थरथरला, जसा समुद्रात वाऱ्याने हेलकावणारा होडा।
Verse 27
जयशब्दो नम:शब्द: साधु साध्विति चाम्बरे । सुरसिद्धमुनीन्द्राणामासीत् कुसुमवर्षिणाम् ॥ २७ ॥
आकाशात देव, सिद्ध व महर्षी ‘जय! नमः! साधु, साधु!’ असा जयघोष करू लागले आणि प्रभूवर पुष्पवृष्टी करू लागले।
Verse 28
एवं निहत्य द्विविदं जगद्व्यतिकरावहम् । संस्तूयमानो भगवान् जनै: स्वपुरमाविशत् ॥ २८ ॥
अशा रीतीने जगात उपद्रव माजविणाऱ्या द्विविदाचा वध करून, लोकांच्या स्तुतिगानात गौरविला जात भगवान आपल्या राजधानीत प्रविष्ट झाला।
Frequently Asked Questions
Dvivida is a powerful ape associated with Narakāsura’s circle; after Naraka’s death he seeks revenge and expresses that enmity by terrorizing kingdoms. His acts—burning towns, flooding coasts, defiling hermitages and sacrificial fires, and abducting or imprisoning people—mark him as an agent of adharma whose violence targets both civic order and sacred culture (yajña and sages).
The episode frames Dvivida’s downfall as rooted in escalating aparādha: he violates social dharma by humiliating respectable women and commits direct offense to Bhagavān by mocking and provoking Balarāma. The broken pot is not merely a prop; it dramatizes contempt for the Lord and the sanctity of His pastime setting. In Purāṇic ethics, such deliberate, public irreverence toward the divine and toward protected members of society invites swift retribution.
Bhāgavata narration often uses familiar human imagery to describe divine līlā, but the Lord is not conditioned by the guṇas. Balarāma’s sporting mood (vilāsa) and rolling eyes are part of līlā-rasa, while His subsequent decisive protection of dharma shows full sovereignty and clarity. Traditional bhakti hermeneutics reads such passages as illustrating the Lord’s freedom (svātantrya) to engage the world without being bound by it.
The progression—from plow and club to bare-handed strike—intensifies the revelation of divine strength and mastery. It also underscores that victory does not depend on external implements: the Lord’s body itself is the source of power. The final hand-blow functions as a narrative seal on āśraya-tattva: the Supreme personally removes the burden of adharma.
Cosmic signs (the mountain trembling) and celestial acclamation (devas, siddhas, and sages praising and showering flowers) serve as Purāṇic validation that the event is not a local skirmish but a dharmic restoration with universal significance. It confirms Balarāma’s identity as the Supreme Lord (Saṅkarṣaṇa) acting for the welfare of the world.