Adhyaya 65
Balarāma Visits Vraja: Consoling the Gopīs and Dragging the Yamunā
द्वारका-केंद्रित दशम स्कंधाच्या उत्तरार्धात हा अध्याय व्रजातील विरहभाव आणि राजकीय कृष्णलीला यांचा सेतू घालतो. बलराम नंदगोकुळात जाऊन कृष्णाच्या हितचिंतकांना धीर देतात. नंद-यशोदा पुत्रस्नेहाने त्यांचे स्वागत करून रक्षणासाठी प्रार्थना करतात; गोप-गवळी नातेवाइकांची कुशलता व कृष्णस्मरण विचारतात. विरहाने व्याकुळ तरुण गोपी कृष्णाच्या वचनांवर टोचून शंका व्यक्त करतात आणि त्याच्या आलिंगन-हावभावांच्या स्मरणाने रडून कोसळतात. सामनीतीत निपुण बलराम कृष्णाचे गुप्त संदेश सांगून त्यांना सांत्वन देतात. मधु-माधव महिन्यांत व्रजातील वसंत-रात्रींचा आनंद घेत तेथे राहतात. चंद्रप्रकाशात यमुनेच्या उपवनात वरुणाच्या योजनेने वारुणी प्रकट होते; बलराम पिऊन स्त्रियांबरोबर क्रीडा करतात. यमुना हाक न मानल्यावर ते नांगराने तिला ओढून कालवे पाडतात; नदीदेवी शरण येताच मुक्त होते. यमुनेचा बदललेला प्रवाह साक्षी मानला जातो आणि कथा पुढे यदुवंशाच्या व्यापक प्रवाहाकडे वळते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बलभद्र: कुरुश्रेष्ठ भगवान् रथमास्थित: । सुहृद्दिदृक्षुरुत्कण्ठ: प्रययौ नन्दगोकुलम् ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले—हे कुरुश्रेष्ठ! भगवान बलभद्र सुहृदांचे दर्शन घ्यावे या उत्कंठेने रथावर आरूढ होऊन नंदगोकुळाकडे निघाले.
Verse 2
परिष्वक्तश्चिरोत्कण्ठैर्गोपैर्गोपीभिरेव च । रामोऽभिवाद्य पितरावाशीर्भिरभिनन्दित: ॥ २ ॥
दीर्घ विरहाने व्याकुळ झालेल्या गोप-गोपिकांनी रामाला आलिंगन दिले. मग त्यांनी माता-पित्यांना वंदन केले आणि त्यांनी आशीर्वादरूपी प्रार्थनांनी आनंदाने त्यांचे अभिनंदन केले.
Verse 3
चिरं न: पाहि दाशार्ह सानुजो जगदीश्वर: । इत्यारोप्याङ्कमालिङ्ग्य नेत्रै: सिषिचतुर्जलै: ॥ ३ ॥
[नंद-यशोदा प्रार्थना करू लागले—] “हे दाशार्हकुलभूषण! हे जगदीश्वर! आपण व आपले अनुज श्रीकृष्ण आम्हांला चिरकाल रक्षण करा।” असे म्हणत त्यांनी श्रीबलरामांना मांडीवर उचलून मिठी मारली व अश्रूंनी भिजविले।
Verse 4
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
भगवान बलरामांनी गोपवृद्धांना विधिपूर्वक नमस्कार केला आणि कनिष्ठांनीही आदराने वंदन केले. वय, सख्य व नातेसंबंध याप्रमाणे ते हसत, हस्तग्रहण इत्यादींनी प्रत्येकाशी आपुलकीने भेटले. मग विश्रांती घेऊन प्रभू सुखासनावर बसले; सभोवती जमलेले गोप प्रेमाने गद्गद वाणीने द्वारकेतील आप्तांचे कुशल विचारू लागले, आणि बलरामांनीही गोपांचे कल्याण विचारले—कारण ते कमलनयन श्रीकृष्णात सर्वस्व अर्पून होते।
Verse 5
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
भगवान बलरामांनी गोपवृद्धांना विधिपूर्वक नमस्कार केला आणि कनिष्ठांनीही आदराने वंदन केले. वय, सख्य व नातेसंबंध याप्रमाणे ते हसत, हस्तग्रहण इत्यादींनी प्रत्येकाशी आपुलकीने भेटले. मग विश्रांती घेऊन प्रभू सुखासनावर बसले; सभोवती जमलेले गोप प्रेमाने गद्गद वाणीने द्वारकेतील आप्तांचे कुशल विचारू लागले, आणि बलरामांनीही गोपांचे कल्याण विचारले—कारण ते कमलनयन श्रीकृष्णात सर्वस्व अर्पून होते।
Verse 6
गोपवृद्धांश्च विधिवद् यविष्ठैरभिवन्दित: । यथावयो यथासख्यं यथासम्बन्धमात्मन: ॥ ४ ॥ समुपेत्याथ गोपालान् हास्यहस्तग्रहादिभि: । विश्रान्तं सुखमासीनं पप्रच्छु: पर्युपागता: ॥ ५ ॥ पृष्टाश्चानामयं स्वेषु प्रेमगद्गदया गिरा । कृष्णे कमलपत्राक्षे सन्न्यस्ताखिलराधस: ॥ ६ ॥
भगवान बलरामांनी गोपवृद्धांना विधिपूर्वक नमस्कार केला आणि कनिष्ठांनीही आदराने वंदन केले. वय, सख्य व नातेसंबंध याप्रमाणे ते हसत, हस्तग्रहण इत्यादींनी प्रत्येकाशी आपुलकीने भेटले. मग विश्रांती घेऊन प्रभू सुखासनावर बसले; सभोवती जमलेले गोप प्रेमाने गद्गद वाणीने द्वारकेतील आप्तांचे कुशल विचारू लागले, आणि बलरामांनीही गोपांचे कल्याण विचारले—कारण ते कमलनयन श्रीकृष्णात सर्वस्व अर्पून होते।
Verse 7
कच्चिन्नो बान्धवा राम सर्वे कुशलमासते । कच्चित् स्मरथ नो राम यूयं दारसुतान्विता: ॥ ७ ॥
[गोप म्हणाले—] “हे राम! आमचे सर्व बांधव कुशल आहेत ना? आणि हे राम! तुम्ही पत्नी-पुत्रांसह अजूनही आम्हांला स्मरता ना?”
Verse 8
दिष्ट्या कंसो हत: पापो दिष्ट्या मुक्ता: सुहृज्जना: । निहत्य निर्जित्य रिपून् दिष्ट्या दुर्गं समाश्रिता: ॥ ८ ॥
आपले परम भाग्य की पापी कंस मारला गेला आणि आपले प्रिय स्वजन मुक्त झाले. तसेच त्यांनी शत्रूंना ठार करून जिंकले व महान दुर्गात पूर्ण सुरक्षित आश्रय मिळवला, हेही भाग्यच.
Verse 9
गोप्यो हसन्त्य: पप्रच्छू रामसन्दर्शनादृता: । कच्चिदास्ते सुखं कृष्ण: पुरस्त्रीजनवल्लभ: ॥ ९ ॥
भगवान बलरामांचे दर्शन लाभून सन्मानित झालेल्या तरुण गोपी हसत हसत विचारू लागल्या—“नगरातील स्त्रियांचा लाडका कृष्ण सुखाने आहे ना?”
Verse 10
कच्चित् स्मरति वा बन्धून् पितरं मातरं च स: । अप्यसौ मातरं द्रष्टुं सकृदप्यागमिष्यति । अपि वा स्मरतेऽस्माकमनुसेवां महाभुज: ॥ १० ॥
“तो आपल्या बंधूंना—विशेषतः वडील आणि आईला—आठवतो का? तो कधी तरी एकदातरी आईला पाहायला येईल का? आणि महाबाहू कृष्ण आमची अखंड सेवा स्मरतो का?”
Verse 11
मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥ ता न: सद्य: परित्यज्य गत: सञ्छिन्नसौहृद: । कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥
“हे दाशार्हवंशी प्रभो! कृष्णासाठी आम्ही आई-वडील, भाऊ, पती, पुत्र आणि बहिणी—त्यागणे कठीण असे स्वजनही सोडले. पण आता तोच कृष्ण आम्हाला ताबडतोब टाकून निघून गेला, स्नेहबंध तोडून. तरी कोणती स्त्री त्याच्या अशा वचनांवर विश्वास ठेवणार नाही?”
Verse 12
मातरं पितरं भ्रातृन् पतीन् पुत्रान् स्वसृनपि । यदर्थे जहिम दाशार्ह दुस्त्यजान् स्वजनान् प्रभो ॥ ११ ॥ ता न: सद्य: परित्यज्य गत: सञ्छिन्नसौहृद: । कथं नु तादृशं स्त्रीभिर्न श्रद्धीयेत भाषितम् ॥ १२ ॥
“हे दाशार्हवंशी प्रभो! कृष्णासाठी आम्ही आई-वडील, भाऊ, पती, पुत्र आणि बहिणी—त्यागणे कठीण असे स्वजनही सोडले. पण आता तोच कृष्ण आम्हाला ताबडतोब टाकून निघून गेला, स्नेहबंध तोडून. तरी कोणती स्त्री त्याच्या अशा वचनांवर विश्वास ठेवणार नाही?”
Verse 13
कथं नु गृह्णन्त्यनवस्थितात्मनो वच: कृतघ्नस्य बुधा: पुरस्त्रिय: । गृह्णन्ति वै चित्रकथस्य सुन्दर- स्मितावलोकोच्छ्वसितस्मरातुरा: ॥ १३ ॥
नगरातील बुद्धिमान स्त्रिया त्या कृतघ्न व चंचल-चित्ताच्या वचनांवर कसा विश्वास ठेवतील? पण त्याच्या विलक्षण मधुर कथांनी आणि सुंदर हास्ययुक्त कटाक्षांनी त्यांच्या अंतःकरणात कामव्याकुळता जागते, म्हणून त्या मान्य करतात।
Verse 14
किं नस्तत्कथया गोप्य: कथा: कथयतापरा: । यात्यस्माभिर्विना कालो यदि तस्य तथैव न: ॥ १४ ॥
हे गोपी, त्याची कथा करून आपल्याला काय? दुसऱ्या गोष्टी बोला। तो जर आपल्याविना काळ घालवतो, तर आपणही तसंच त्याच्याविना काळ घालवू।
Verse 15
इति प्रहसितं शौरेर्जल्पितं चारु वीक्षितम् । गतिं प्रेमपरिष्वङ्गं स्मरन्त्यो रुरुदु: स्त्रिय: ॥ १५ ॥
असे बोलताना त्या स्त्रिया शौरीचे हास्य, मधुर संभाषण, मनोहर कटाक्ष, त्याची चाल आणि प्रेमळ आलिंगन आठवून रडू लागल्या।
Verse 16
सङ्कर्षणस्ता: कृष्णस्य सन्देशैर्हृदयंगमै: । सान्त्वयामास भगवान् नानानुनयकोविद: ॥ १६ ॥
नाना प्रकारे समजूत काढण्यात निपुण असलेल्या भगवान् संकर्षणांनी श्रीकृष्णाचे हृदयस्पर्शी गुप्त संदेश सांगून त्या गोपींना सांत्वन केले।
Verse 17
द्वौ मासौ तत्र चावात्सीन्मधुं माधवमेव च । राम: क्षपासु भगवान् गोपीनां रतिमावहन् ॥ १७ ॥
भगवान् राम (बलराम) तेथे मधु आणि माधव असे दोन महिने राहिले, आणि रात्री गोपींना दाम्पत्यसुख प्रदान करीत राहिले।
Verse 18
पूर्णचन्द्रकलामृष्टे कौमुदीगन्धवायुना । यमुनोपवने रेमे सेविते स्त्रीगणैर्वृत: ॥ १८ ॥
यमुनेच्या काठीच्या उपवनात, पौर्णिमेच्या चांदण्यांनी न्हालेल्या व कुमुदिनीच्या सुगंधी वाऱ्याने अलगद स्पर्शिलेल्या, अनेक स्त्रियांनी वेढलेल्या भगवान बलरामांनी रमण केले।
Verse 19
वरुणप्रेषिता देवी वारुणी वृक्षकोटरात् । पतन्ती तद् वनं सर्वं स्वगन्धेनाध्यवासयत् ॥ १९ ॥
वरुणदेवाने पाठवलेली दिव्य वारुणी मदिरा वृक्षाच्या कोटरातून वाहू लागली आणि आपल्या मधुर सुगंधाने सारे वन सुवासित झाले।
Verse 20
तं गन्धं मधुधाराया वायुनोपहृतं बल: । आघ्रायोपगतस्तत्र ललनाभि: समं पपौ ॥ २० ॥
त्या मधुधारेचा सुगंध वाऱ्याने बलरामांपर्यंत आला. तो घ्राण करून ते तिथे गेले आणि ललनांसह ते पेय पिले।
Verse 21
उपगीयमानो गन्धर्वैर्वनिताशोभिमण्डले । रेमे करेणुयूथेशो माहेन्द्र इव वारण: ॥ २१ ॥
गंधर्व त्यांच्या कीर्तीचे गान करीत होते. तरुणींच्या तेजस्वी वर्तुळात भगवान बलराम असे रमले, जसे इंद्राचा गजराज ऐरावत हत्तीणींच्या कळपात क्रीडा करतो।
Verse 22
नेदुर्दुन्दुभयो व्योम्नि ववृषु: कुसुमैर्मुदा । गन्धर्वा मुनयो रामं तद्वीर्यैरीडिरे तदा ॥ २२ ॥
तेव्हा आकाशात दुंदुभी निनादल्या, गंधर्वांनी आनंदाने पुष्पवृष्टी केली, आणि मुनिंनी भगवान राम (बलराम) यांच्या पराक्रमाचे स्तवन केले।
Verse 23
उपगीयमानचरितो वनिताभिर्हलायुध: । वनेषु व्यचरत् क्षीवो मदविह्वललोचन: ॥ २३ ॥
ज्यांच्या लीलांचे गान वनितांनी केले, ते हलायुध भगवान बलराम जणू मदिरामत्त होऊन विविध वनांत फिरत होते; मदाने त्यांचे नेत्र चंचल झाले होते।
Verse 24
स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वर: ॥ २४ ॥ निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बल: । अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ २५ ॥
आनंदमत्त भगवान बलराम फुलांच्या माळा—विशेषतः वैजयन्ती—घालून, एकच कुंडल धारण करून, घामाच्या थेंबांनी हिमकणांसारखी शोभा पावलेला हसरा कमलमुख घेऊन होते. जलक्रीडेसाठी त्यांनी यमुनेला बोलावले।
Verse 25
स्रग्व्येककुण्डलो मत्तो वैजयन्त्या च मालया । बिभ्रत् स्मितमुखाम्भोजं स्वेदप्रालेयभूषितम् । स आजुहाव यमुनां जलक्रीडार्थमीश्वर: ॥ २४ ॥ निजं वाक्यमनादृत्य मत्त इत्यापगां बल: । अनागतां हलाग्रेण कुपितो विचकर्ष ह ॥ २५ ॥
यमुनेने त्यांना ‘मत्त’ समजून त्यांच्या आज्ञेचा अवमान केला व ती आली नाही. तेव्हा क्रुद्ध झालेल्या बलरामांनी न येणाऱ्या यमुनेला नांगराच्या अग्रभागाने ओढू लागले।
Verse 26
पापे त्वं मामवज्ञाय यन्नायासि मयाहुता । नेष्ये त्वां लाङ्गलाग्रेण शतधा कामचारिणीम् ॥ २६ ॥
अरे पापिणी! मला अवमान करून, मी बोलावले तरी तू येत नाहीस; स्वेच्छाचारी होऊन आपल्या मनानेच फिरतेस. म्हणून माझ्या नांगराच्या अग्रभागाने तुला शंभर धारांत येथे आणीन!
Verse 27
एवं निर्भर्त्सिता भीता यमुना यदुनन्दनम् । उवाच चकिता वाचं पतिता पादयोर्नृप ॥ २७ ॥
हे राजन्! अशा रीतीने ताडना मिळाल्याने भयभीत झालेली यमुना-देवी यदुनंदन श्री बलरामांकडे आली, त्यांच्या चरणांवर पडली आणि थरथरत्या वाणीने बोलू लागली।
Verse 28
राम राम महाबाहो न जाने तव विक्रमम् । यस्यैकांशेन विधृता जगती जगत: पते ॥ २८ ॥
[यमुना म्हणाली:] राम, राम, हे महाबाहो! मला तुझा पराक्रम माहीत नाही. हे जगत्पते, तुझ्या एका अंशानेच ही पृथ्वी धारण झाली आहे.
Verse 29
परं भावं भगवतो भगवन् मामजानतीम् । मोक्तुमर्हसि विश्वात्मन् प्रपन्नां भक्तवत्सल ॥ २९ ॥
हे भगवन्! मी तुमचा परम भाव ओळखत नव्हते. हे विश्वात्मन्, भक्तवत्सल! शरण आलेल्या मला कृपया मुक्त करा.
Verse 30
ततो व्यमुञ्चद् यमुनां याचितो भगवान् बल: । विजगाह जलं स्त्रीभि: करेणुभिरिवेभराट् ॥ ३० ॥
मग विनवणी झाल्यावर भगवान बलरामांनी यमुनाला सोडले आणि, जसा हत्तींच्या कळपासह गजराज, तसे स्त्री-सहचारिणींनीसह नदीच्या जलात उतरले.
Verse 31
कामं विहृत्य सलिलादुत्तीर्णायासीताम्बरे । भूषणानि महार्हाणि ददौ कान्ति: शुभां स्रजम् ॥ ३१ ॥
प्रभूंनी पाण्यात मनसोक्त विहार केला; बाहेर आल्यावर देवी कान्तीने त्यांना निळे वस्त्र, अमूल्य भूषणे आणि तेजस्वी हार अर्पण केला.
Verse 32
वसित्वा वाससी नीले मालामामुच्य काञ्चनीम् । रेये स्वलङ्कृतो लिप्तो माहेन्द्र इव वारण: ॥ ३२ ॥
निळे वस्त्र परिधान करून व सुवर्ण हार घालून, सुगंधांनी लिप्त व सुंदर अलंकृत झालेले भगवान बलराम इंद्राच्या ऐरावतासारखे तेजस्वी दिसले.
Verse 33
अद्यापि दृश्यते राजन् यमुनाकृष्टवर्त्मना । बलस्यानन्तवीर्यस्य वीर्यं सूचयतीव हि ॥ ३३ ॥
हे राजन्, आजही यमुनाकृष्टवर्त्माने निर्माण झालेल्या अनेक प्रवाहमार्गांतून यमुना वाहताना दिसते; जणू अनंतवीर्य बलरामांचे पराक्रम ती सूचित करते।
Verse 34
एवं सर्वा निशा याता एकेव रमतो व्रजे । रामस्याक्षिप्तचित्तस्य माधुर्यैर्व्रजयोषिताम् ॥ ३४ ॥
अशा रीतीने व्रजात रमण करणाऱ्या भगवान् बलरामांसाठी सर्व रात्री जणू एकाच रात्रीसारख्या गेल्या; कारण व्रजयोषितांच्या माधुर्याने त्यांचे चित्त हरपले होते।
Frequently Asked Questions
Their speech is the hallmark of viraha-bhakti: intense love expresses itself as complaint, irony, and apparent reproach, yet the mind cannot leave Kṛṣṇa for even a moment. In Bhāgavata theology, such “contrary” emotions are not mundane fault-finding but deepen remembrance (smaraṇa) and reveal the gopīs’ exclusive dependence (ananya-śaraṇatā).
It shows poṣaṇa and divine reciprocity: Kṛṣṇa does not abandon His devotees’ hearts, and He arranges consolation through His elder brother. Balarāma functions as the stabilizing, supportive principle (Saṅkarṣaṇa)—protecting the devotional community and sustaining Vraja’s emotional continuity within the broader narrative of Dvārakā.
On the līlā level, Yamunā disregards His summons, and the Lord asserts His authority playfully yet decisively. Theologically, Halāyudha’s act reveals His divine potency over nature and sacred geography: the river’s channels become a visible, enduring marker of līlā. Yamunā’s surrender underscores the Purāṇic theme that even deities honor Bhagavān when His true position is recognized.
In this narration, Kānti appears as a divine personification associated with splendor/beauty who offers royal adornments after Balarāma’s water-sport. The episode highlights the Lord’s aiśvarya (divine opulence) even within pastoral play, and it frames His enjoyment as sanctioned and celebrated by higher cosmic beings.