Adhyaya 64
The Deliverance of King Nṛga and the Warning Against Taking Brāhmaṇa Property
द्वारकेत धर्मरक्षण करणाऱ्या श्रीकृष्णाच्या शासनकथांनंतर हा अध्याय उपदेशात्मक अद्भुत प्रसंग सांगतो. साम्ब व इतर यादव तरुण वनात खेळताना कोरड्या विहिरीत अडकलेला एक प्रचंड गोह (सरडा) पाहतात. त्याला सोडवता न आल्याने ते श्रीकृष्णाला आणतात; भगवान डाव्या हाताने सहज त्याला वर काढतात. प्रभूच्या स्पर्शाने तो गोह तेजस्वी दिव्यपुरुष होतो—राजा नृग. नृग सांगतो की अपार दान असूनही ब्राह्मणाच्या गायीबाबत अनवधानाने झालेल्या अपराधामुळे तो पतित झाला: एका ब्राह्मणाची गाय दुसऱ्या ब्राह्मणाला दान झाली; दोघांनीही भरपाई नाकारली. यमराजाने पुण्य आधी भोगावे की पाप आधी—असा पर्याय दिल्यावर नृगाने पाप आधी भोगले व गोह-योनीत पडला; कृष्णकृपेने मुक्त झाला. त्याला स्वर्गारोहणाची परवानगी देऊन श्रीकृष्ण राजवर्गाला सावध करतात—ब्राह्मणस्व ‘अजीर्ण’ आहे; त्याचे हरण/दुरुपयोग पिढ्यान्पिढ्यांचा नाश व नरकफळ देतो, आणि पापी ब्राह्मणालाही कठोर वागणूक देऊ नये।
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच एकदोपवनं राजन् जग्मुर्यदुकुमारका: । विहर्तुं साम्बप्रद्युम्नचारुभानुगदादय: ॥ १ ॥
श्रीबादरायणि म्हणाले—हे राजन्, एकदा यदुवंशातील कुमार—साम्ब, प्रद्युम्न, चारु, भानु, गद इत्यादी—क्रीडा करण्यासाठी एका उपवनात गेले.
Verse 2
क्रीडित्वा सुचिरं तत्र विचिन्वन्त: पिपासिता: । जलं निरुदके कूपे ददृशु: सत्त्वमद्भुतम् ॥ २ ॥
तेथे फार वेळ खेळून ते तहानले. पाणी शोधत असताना त्यांनी कोरड्या विहिरीत डोकावून एक अद्भुत सत्त्व पाहिले.
Verse 3
कृकलासं गिरिनिभं वीक्ष्य विस्मितमानसा: । तस्य चोद्धरणे यत्नं चक्रुस्ते कृपयान्विता: ॥ ३ ॥
डोंगरासारखी ती पाल पाहून ते थक्क झाले. दयेने प्रेरित होऊन त्यांनी तिला विहिरीतून वर काढण्याचा प्रयत्न केला.
Verse 4
चर्मजैस्तान्तवै: पाशैर्बद्ध्वा पतितमर्भका: । नाशक्नुरन् समुद्धर्तुं कृष्णायाचख्युरुत्सुका: ॥ ४ ॥
त्या पडलेल्या पालीला त्यांनी चामड्याच्या पट्ट्यांनी व विणलेल्या दोऱ्यांनी बांधून ओढले; तरीही ती वर काढू शकले नाहीत. मग उत्सुकतेने ते श्रीकृष्णांकडे जाऊन सर्व सांगू लागले.
Verse 5
तत्रागत्यारविन्दाक्षो भगवान् विश्वभावन: । वीक्ष्योज्जहार वामेन तं करेण स लीलया ॥ ५ ॥
मग कमळनयन, विश्वभावन भगवान तेथे आले. ती पाल पाहून त्यांनी डाव्या हाताने सहज लीलया तिला वर उचलून काढले.
Verse 6
स उत्तम:श्लोककराभिमृष्टो विहाय सद्य: कृकलासरूपम् । सन्तप्तचामीकरचारुवर्ण: स्वर्ग्यद्भुतालङ्करणाम्बरस्रक् ॥ ६ ॥
उत्तमश्लोक भगवानांच्या हाताच्या स्पर्शाने तो प्राणी तत्क्षणी पालरूप सोडून स्वर्गीय रूप धारण करू लागला. त्याचा वर्ण तापलेल्या सुवर्णासारखा सुंदर होता आणि तो अद्भुत अलंकार, वस्त्रे व हारांनी शोभून दिसत होता.
Verse 7
पप्रच्छ विद्वानपि तन्निदानं जनेषु विख्यापयितुं मुकुन्द: । कस्त्वं महाभाग वरेण्यरूपो देवोत्तमं त्वां गणयामि नूनम् ॥ ७ ॥
मुकुंद श्रीकृष्ण सर्व जाणूनही लोकांना कळावे म्हणून विचारू लागले— “हे महाभाग्यवान, तू कोण आहेस? तुझे वरेण्य रूप पाहून तू नक्कीच श्रेष्ठ देव आहेस असे मला वाटते।”
Verse 8
सम्प्रापितोऽस्यतदर्ह: सुभद्र । आत्मानमाख्याहि विवित्सतां नो यन्मन्यसे न: क्षममत्र वक्तुम् ॥ ८ ॥
“कोणत्या कर्मामुळे तू या अवस्थेला पोहोचलास? हे सुभद्र, अशी गती तुला शोभत नाही. आम्हाला तुझ्याविषयी जाणून घ्यायचे आहे; तुला येथे बोलणे योग्य वाटल्यास स्वतःचा वृत्तांत सांग।”
Verse 9
श्रीशुक उवाच इति स्म राजा सम्पृष्ट: कृष्णेनानन्तमूर्तिना । माधवं प्रणिपत्याह किरीटेनार्कवर्चसा ॥ ९ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले— अनंतमूर्ती कृष्णाने असे विचारल्यावर राजा, सूर्यकिरणांसारखा तेजस्वी किरीट धारण करून, माधवाला प्रणाम करून असे बोलला।
Verse 10
नृग उवाच नृगो नाम नरेन्द्रोऽहमिक्ष्वाकुतनय: प्रभो । दानिष्वाख्यायमानेषु यदि ते कर्णमस्पृशम् ॥ १० ॥
नृग म्हणाला— हे प्रभो, मी नृग नावाचा राजा, इक्ष्वाकूचा पुत्र आहे. दानशूरांची नावे वाचली जात असता कदाचित माझे नाव तुमच्या कानांवर पडले असेल।
Verse 11
किं नु तेऽविदितं नाथ सर्वभूतात्मसाक्षिण: । कालेनाव्याहतदृशो वक्ष्येऽथापि तवाज्ञया ॥ ११ ॥
“हे नाथ, तुम्हाला काय अज्ञात असू शकेल? तुम्ही सर्व प्राण्यांच्या अंतःकरणाचे साक्षी आहात, आणि काळाने न ढळणारी तुमची दृष्टी आहे. तरीही तुमच्या आज्ञेने मी सांगतो।”
Verse 12
यावत्य: सिकता भूमेर्यावत्यो दिवि तारका: । यावत्यो वर्षधाराश्च तावतीरददं स्म गा: ॥ १२ ॥
पृथ्वीवरील वाळूचे कण, आकाशातील तारे आणि पावसाचे थेंब जितके, तितक्या गायी मी दान दिल्या।
Verse 13
पयस्विनीस्तरुणी: शीलरूप- गुणोपपन्ना: कपिला हेमशृङ्गी: । न्यायार्जिता रूप्यखुरा: सवत्सा दुकूलमालाभरणा ददावहम् ॥ १३ ॥
दूधाने भरलेल्या, तरुण, कपिला, सुशील, सुंदर व गुणसंपन्न, न्यायाने मिळवलेल्या, सोन्याचे शिंग व चांदीचे खुर असलेल्या, वासरांसह, उत्तम वस्त्रे-हार-आभूषणांनी सजलेल्या गायी मी दान दिल्या।
Verse 14
स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्भ्य: सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्य: । तप:श्रुतब्रह्मवदान्यसद्भ्य: प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्य: ॥ १४ ॥ गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिन: कन्या: सदासीस्तिलरूप्यशय्या: । वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथा- निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम् ॥ १५ ॥
मी प्रथम दान घेणाऱ्या ब्राह्मणांना उत्तम अलंकारांनी सन्मानित केले. ते श्रेष्ठ द्विज, तरुण, कुटुंब अडचणीत असलेले, गुणशील, सत्यव्रती, तपस्वी, वेदशास्त्रात प्रख्यात व साधुस्वभावी होते. मी त्यांना गायी, भूमी, सुवर्ण, घरे, घोडे, हत्ती, दासींसह विवाहयोग्य कन्या, तीळ, चांदी, उत्तम शय्या, वस्त्रे, रत्ने, गृहसामग्री व रथ दिले; तसेच यज्ञ केले आणि लोककल्याणाची पूर्तकर्मेही केली।
Verse 15
स्वलङ्कृतेभ्यो गुणशीलवद्भ्य: सीदत्कुटुम्बेभ्य ऋतव्रतेभ्य: । तप:श्रुतब्रह्मवदान्यसद्भ्य: प्रादां युवभ्यो द्विजपुङ्गवेभ्य: ॥ १४ ॥ गोभूहिरण्यायतनाश्वहस्तिन: कन्या: सदासीस्तिलरूप्यशय्या: । वासांसि रत्नानि परिच्छदान् रथा- निष्टं च यज्ञैश्चरितं च पूर्तम् ॥ १५ ॥
मी प्रथम दान घेणाऱ्या ब्राह्मणांना उत्तम अलंकारांनी सन्मानित केले. ते श्रेष्ठ द्विज, तरुण, कुटुंब अडचणीत असलेले, गुणशील, सत्यव्रती, तपस्वी, वेदशास्त्रात प्रख्यात व साधुस्वभावी होते. मी त्यांना गायी, भूमी, सुवर्ण, घरे, घोडे, हत्ती, दासींसह विवाहयोग्य कन्या, तीळ, चांदी, उत्तम शय्या, वस्त्रे, रत्ने, गृहसामग्री व रथ दिले; तसेच यज्ञ केले आणि लोककल्याणाची पूर्तकर्मेही केली।
Verse 16
कस्यचिद् द्विजमुख्यस्य भ्रष्टा गौर्मम गोधने । सम्पृक्ताविदुषा सा च मया दत्ता द्विजातये ॥ १६ ॥
एका श्रेष्ठ ब्राह्मणाची गाय भरकटून माझ्या कळपात आली. हे न कळता मी ती गाय दुसऱ्या ब्राह्मणाला दान दिली।
Verse 17
तां नीयमानां तत्स्वामी दृष्ट्वोवाच ममेति तम् । ममेति परिग्राह्याह नृगो मे दत्तवानिति ॥ १७ ॥
गाय नेत असता तिचा पहिला मालक म्हणाला, “ही माझी!” दान म्हणून स्वीकारलेल्या दुसऱ्या ब्राह्मणाने उत्तर दिले, “नाही, ही माझी; नृगाने मला दिली आहे।”
Verse 18
विप्रौ विवदमानौ मामूचतु: स्वार्थसाधकौ । भवान् दातापहर्तेति तच्छ्रुत्वा मेऽभवद् भ्रम: ॥ १८ ॥
दोघे ब्राह्मण आपापला हेतू साधण्यासाठी वाद घालत माझ्याकडे आले. एक म्हणाला, “आपण मला ही गाय दिली,” दुसरा म्हणाला, “पण आपण ती माझ्याकडून चोरली.” हे ऐकून मी गोंधळलो।
Verse 19
अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै । गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानत: । समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥ २० ॥
धर्माच्या बाबतीत भयंकर कोंडीत सापडून मी नम्रतेने दोन्ही ब्राह्मणांना विनवले: “या एका गायीच्या बदल्यात मी उत्तम गायींचा एक लाख देईन; कृपा करून ही मला परत द्या. मी अज्ञान सेवक आहे; मला दया करा आणि या संकटातून वाचवा, नाहीतर मी अशुचि नरकात पडेन।”
Verse 20
अनुनीतावुभौ विप्रौ धर्मकृच्छ्रगतेन वै । गवां लक्षं प्रकृष्टानां दास्याम्येषा प्रदीयताम् ॥ १९ ॥ भवन्तावनुगृह्णीतां किङ्करस्याविजानत: । समुद्धरतं मां कृच्छ्रात् पतन्तं निरयेऽशुचौ ॥ २० ॥
धर्माच्या बाबतीत भयंकर कोंडीत सापडून मी नम्रतेने दोन्ही ब्राह्मणांना विनवले: “या एका गायीच्या बदल्यात मी उत्तम गायींचा एक लाख देईन; कृपा करून ही मला परत द्या. मी अज्ञान सेवक आहे; मला दया करा आणि या संकटातून वाचवा, नाहीतर मी अशुचि नरकात पडेन।”
Verse 21
नाहं प्रतीच्छे वै राजन्नित्युक्त्वा स्वाम्यपाक्रमत् । नान्यद् गवामप्ययुतमिच्छामीत्यपरो ययौ ॥ २१ ॥
हे राजन्, सध्याच्या मालकाने म्हटले, “मला याच्या बदल्यात काहीही नको,” आणि तो निघून गेला. दुसऱ्या ब्राह्मणाने म्हटले, “तुम्ही देत असलेल्या दहा हजार गायीही मला नकोत,” आणि तोही निघून गेला.
Verse 22
एतस्मिन्नन्तरे यामैर्दूतैर्नीतो यमक्षयम् । यमेन पृष्टस्तत्राहं देवदेव जगत्पते ॥ २२ ॥
याच दरम्यान यमराजांचे दूत संधी साधून मला यमलोकात घेऊन गेले. तेथे स्वतः यमराजांनी मला विचारले, हे देवदेव, हे जगत्पते।
Verse 23
पूर्वं त्वमशुभं भुङ्क्ष उताहो नृपते शुभम् । नान्तं दानस्य धर्मस्य पश्ये लोकस्य भास्वत: ॥ २३ ॥
[यमराज म्हणाले:] हे राजन्, आधी तू पापाचे फळ भोगू इच्छितोस की पुण्याचे? तुझ्या दान-धर्माचा अंत मला दिसत नाही; म्हणून तेजस्वी स्वर्गलोकातील तुझे भोगही अपार आहेत।
Verse 24
पूर्वं देवाशुभं भुञ्ज इति प्राह पतेति स: । तावदद्राक्षमात्मानं कृकलासं पतन् प्रभो ॥ २४ ॥
मी म्हणालो, “हे प्रभु, आधी मी पापाचे फळ भोगीन.” यमराज म्हणाले, “मग पड!” तत्क्षणी मी पडलो आणि पडताना मी स्वतःला पाल बनताना पाहिले, हे स्वामी।
Verse 25
ब्रह्मण्यस्य वदान्यस्य तव दासस्य केशव । स्मृतिर्नाद्यापि विध्वस्ता भवत्सन्दर्शनार्थिन: ॥ २५ ॥
हे केशवा, मी तुझा दास ब्राह्मणांचा सेवक व त्यांच्याप्रती उदार होतो, आणि सदैव तुझ्या दर्शनाची आस धरत होतो. म्हणून आजपर्यंत माझी स्मृती नष्ट झालेली नाही।
Verse 26
स त्वं कथं मम विभोऽक्षिपथ: परात्मा योगेश्वरै: श्रुतिदृशामलहृद्विभाव्य: । साक्षादधोक्षज उरुव्यसनान्धबुद्धे: स्यान्मेऽनुदृश्य इह यस्य भवापवर्ग: ॥ २६ ॥
हे विभो, परात्मा, माझे डोळे तुला येथे कसे पाहत आहेत? तू तर योगेश्वरांनाही वेददृष्टीनेच शुद्ध हृदयात ध्यानास गोचर होतो. मग घोर क्लेशांनी अंध झालेल्या माझ्या बुद्धीसमोर तू साक्षात् अधोक्षज कसा प्रकट झालास? या जगात ज्याचे भवबंधन तुटले आहे तोच तुला पाहू शकतो.
Verse 27
देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम । नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥ अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो । यत्र क्वापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥
हे देवदेव, जगन्नाथ, गोविंद, पुरुषोत्तम, नारायण, हृषीकेश, पुण्यश्लोक, अच्युत, अव्यय!
Verse 28
देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम । नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥ २७ ॥ अनुजानीहि मां कृष्ण यान्तं देवगतिं प्रभो । यत्र क्वापि सतश्चेतो भूयान्मे त्वत्पदास्पदम् ॥ २८ ॥
हे प्रभो कृष्ण, मला देवगतीकडे जाण्याची आज्ञा द्या; मी जिथेही असो, माझे चित्त सदैव तुमच्या चरणांचा आश्रय करो।
Verse 29
नमस्ते सर्वभावाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । कृष्णाय वासुदेवाय योगानां पतये नम: ॥ २९ ॥
हे सर्वभावस्वरूप परब्रह्म, अनंतशक्तिधर, तुला नमस्कार; वासुदेवपुत्र कृष्णा, योगांचा स्वामी, तुला पुनःपुन्हा प्रणाम।
Verse 30
इत्युक्त्वा तं परिक्रम्य पादौ स्पृष्ट्वा स्वमौलिना । अनुज्ञातो विमानाग्र्यमारुहत् पश्यतां नृणाम् ॥ ३० ॥
असे बोलून महाराज नृगांनी श्रीकृष्णांची प्रदक्षिणा घातली व आपल्या मुकुटाने त्यांच्या चरणांना स्पर्श केला. परवानगी मिळताच, सर्वांच्या पाहता पाहता ते दिव्य श्रेष्ठ विमानात आरूढ झाले.
Verse 31
कृष्ण: परिजनं प्राह भगवान् देवकीसुत: । ब्रह्मण्यदेवो धर्मात्मा राजन्याननुशिक्षयन् ॥ ३१ ॥
तेव्हा देवकीनंदन भगवान श्रीकृष्ण—जे ब्राह्मणांचे परम हितचिंतक व धर्मस्वरूप आहेत—आपल्या परिजनांना बोलले आणि सर्वसाधारणपणे राजवर्गाला उपदेश केला.
Verse 32
दुर्जरं बत ब्रह्मस्वं भुक्तमग्नेर्मनागपि । तेजीयसोऽपि किमुत राज्ञां ईश्वरमानिनाम् ॥ ३२ ॥
ब्राह्मणाचे धन अत्यंत दुर्जर आहे; अग्नीपेक्षाही अधिक तेजस्वीने थोडेसे जरी भोगले तरी ते पचत नाही. मग स्वतःला ईश्वर मानणाऱ्या राजांनी ते भोगावे तर काय सांगावे!
Verse 33
नाहं हालाहलं मन्ये विषं यस्य प्रतिक्रिया । ब्रह्मस्वं हि विषं प्रोक्तं नास्य प्रतिविधिर्भुवि ॥ ३३ ॥
मी हालाहलाला खरे विष मानत नाही, कारण त्याचा प्रतिकार आहे. पण ब्राह्मणाचे धन चोरून भोगणे हेच खरे विष; कारण या जगात त्यावर कोणताही उपाय नाही.
Verse 34
हिनस्ति विषमत्तारं वह्निरद्भि: प्रशाम्यति । कुलं समूलं दहति ब्रह्मस्वारणिपावक: ॥ ३४ ॥
विष ते पिणाऱ्यालाच मारते आणि साधी आग पाण्याने विझते. पण ब्राह्मण-धनाच्या अरणीतून उठलेला अग्नी चोराचे कुल मुळासकट जाळून टाकतो.
Verse 35
ब्रह्मस्वं दुरनुज्ञातं भुक्तं हन्ति त्रिपूरुषम् । प्रसह्य तु बलाद् भुक्तं दश पूर्वान् दशापरान् ॥ ३५ ॥
योग्य परवानगी न घेता ब्राह्मणाचे धन भोगले तर ते तीन पिढ्यांचा नाश करते. आणि बळजबरीने किंवा राजसत्तेच्या मदतीने हडप करून भोगले तर दहा पूर्वज व दहा वंशज—सर्व नष्ट होतात.
Verse 36
राजानो राजलक्ष्म्यान्धा नात्मपातं विचक्षते । निरयं येऽभिमन्यन्ते ब्रह्मस्वं साधु बालिशा: ॥ ३६ ॥
राजलक्ष्मीने आंधळे झालेले राजे स्वतःचा पतन ओळखत नाहीत. जे बालिशपणे ब्राह्मण-धन भोगू इच्छितात, ते प्रत्यक्षात नरकाचीच इच्छा करीत असतात.
Verse 37
गृह्णन्ति यावत: पांशून् क्रन्दतामश्रुबिन्दव: । विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम् ॥ ३७ ॥ राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशा: । कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिण: ॥ ३८ ॥
उदार, कुटुंबधारी ब्राह्मणांच्या अश्रूंनी स्पर्शलेल्या धुळीच्या कणांइतकी वर्षे, ब्राह्मण-धन हडप करणारे निरंकुश राजे व त्यांचे राजकुळ कुम्भीपाक नरकात भाजले जातात।
Verse 38
गृह्णन्ति यावत: पांशून् क्रन्दतामश्रुबिन्दव: । विप्राणां हृतवृत्तीनां वदान्यानां कुटुम्बिनाम् ॥ ३७ ॥ राजानो राजकुल्याश्च तावतोऽब्दान्निरङ्कुशा: । कुम्भीपाकेषु पच्यन्ते ब्रह्मदायापहारिण: ॥ ३८ ॥
उदार, कुटुंबधारी ब्राह्मणांच्या अश्रूंनी स्पर्शलेल्या धुळीच्या कणांइतकी वर्षे, ब्राह्मण-धन हडप करणारे निरंकुश राजे व त्यांचे राजकुळ कुम्भीपाक नरकात भाजले जातात।
Verse 39
स्वदत्तां परदत्तां वा ब्रह्मवृत्तिं हरेच्च य: । षष्टिवर्षसहस्राणि विष्ठायां जायते कृमि: ॥ ३९ ॥
स्वतः दिलेले असो वा दुसऱ्याने दिलेले—जो ब्राह्मणाची वृत्ती/धन चोरतो, तो साठ हजार वर्षे विष्ठेत कृमी होऊन जन्म घेतो।
Verse 40
न मे ब्रह्मधनं भूयाद् यद् गृध्वाल्पायुषो नरा: । पराजिताश्च्युता राज्याद् भवन्त्युद्वेजिनोऽहय: ॥ ४० ॥
मला ब्राह्मणांचे धन नको. जे त्यावर लोभ करतात ते अल्पायुषी होतात, पराभूत होतात, राज्यातून च्युत होतात आणि इतरांना त्रास देणारे साप बनतात।
Verse 41
विप्रं कृतागसमपि नैव द्रुह्यत मामका: । घ्नन्तं बहु शपन्तं वा नमस्कुरुत नित्यश: ॥ ४१ ॥
हे माझ्या भक्तांनो, अपराध केला असला तरी विद्वान ब्राह्मणाशी कधीही द्रोह करू नका. तो मारत असेल किंवा वारंवार शाप देत असेल तरीही नेहमी त्याला नमस्कार करा।
Verse 42
यथाहं प्रणमे विप्राननुकालं समाहित: । तथा नमत यूयं च योऽन्यथा मे स दण्डभाक् ॥ ४२ ॥
जसा मी सदैव सावध व एकाग्र होऊन ब्राह्मणांना प्रणाम करतो, तसाच तुम्हीही त्यांना नमस्कार करा. जो याच्या विरुद्ध वागेल तो माझ्या दंडास पात्र होईल.
Verse 43
ब्राह्मणार्थो ह्यपहृतो हर्तारं पातयत्यध: । अजानन्तमपि ह्येनं नृगं ब्राह्मणगौरिव ॥ ४३ ॥
ब्राह्मणाची वस्तू अपहरण झाली तर, अज्ञानातही का होईना, ती घेणारा निश्चयच अधःपाताला जातो—जसे ब्राह्मणाच्या गायीने नृगाला पाडले.
Verse 44
एवं विश्राव्य भगवान् मुकुन्दो द्वारकौकस: । पावन: सर्वलोकानां विवेश निजमन्दिरम् ॥ ४४ ॥
अशा रीतीने द्वारकेतील लोकांना उपदेश करून, सर्व लोकांना पावन करणारे भगवान मुकुंद आपल्या राजमंदिरात प्रवेशले.
Frequently Asked Questions
The act dramatizes Bhagavān’s role as āśraya: karma can bind a jīva to degradation, but the Lord’s direct intervention can release him instantly. The “well” functions as a narrative emblem of saṁsāra, while Kṛṣṇa’s effortless rescue shows that liberation is ultimately granted by divine grace, not merely by accumulated piety.
Nṛga, son of Ikṣvāku, was famed for extraordinary charity, especially cow-gifts to qualified brāhmaṇas. He became a lizard due to an inadvertent but unresolved offense: a brāhmaṇa’s cow wandered into his herd and was donated to another brāhmaṇa. Because neither claimant accepted restitution, the karmic fault matured, and upon choosing to suffer sinful reactions first before enjoying his piety, Nṛga fell to a lizard body until delivered by Kṛṣṇa.
Kṛṣṇa frames brāhmaṇa-dhana as spiritually “indigestible” because it is tied to sacred trust and dharma. Ordinary poison may have an antidote and harms mainly the consumer, but misappropriating brāhmaṇa property generates severe, far-reaching consequences—socially and karmically—affecting family lines and leading to hellish suffering, especially for rulers who abuse power.
The chapter implies that rulers must act with extreme caution in dāna (charity), verify rightful ownership, and seek dharmic resolution with humility. When a mistake occurs, sincere restitution should be offered, but the narrative warns that some harms cannot be “priced away” if sacred parties refuse settlement—therefore prevention, reverence, and restraint are essential in rāja-dharma.
Because the brāhmaṇa represents the social embodiment of śāstra, yajña, and spiritual learning; disrespect destabilizes dharma itself. Kṛṣṇa’s instruction is not a blanket endorsement of wrongdoing, but a mandate for kings and citizens to maintain reverence and non-violence toward sacred authority, addressing faults through proper dharmic mechanisms rather than retaliation.