Adhyaya 6
Pūtanā-mokṣa — The Witch Pūtanā’s Attempt and Kṛṣṇa’s Deliverance
नंद महाराज गोकुळात परतले आणि वसुदेवांच्या सावधगिरीचे स्मरण करू लागले. पूतना राक्षसीने सुंदर स्त्रीचे रूप धारण करून बाळ कृष्णाला मारण्यासाठी स्तनांना विष लावून दूध पाजण्याचा प्रयत्न केला. कृष्णाने विषासह तिचे प्राणही शोषून घेतले आणि ती आपल्या मूळ राक्षसी रूपात मृत होऊन पडली. गोपींनी कृष्णाच्या रक्षणासाठी न्यास आणि विष्णु-कवच मंत्रांचे पठण केले. पूतनेचे शरीर जाळताना त्यातून सुगंध दरवळला, कारण भगवंताच्या स्पर्शाने ती पवित्र झाली होती. वैराने का होईना, तिला मातेची गती प्राप्त झाली, हाच या अध्यायाचा सिद्धांत आहे.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच नन्द: पथि वच: शौरेर्न मृषेति विचिन्तयन् । हरिं जगाम शरणमुत्पातागमशङ्कित: ॥ १ ॥
श्री शुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजा, वाटेत नंद महाराजांनी विचार केला की वसुदेवाचे बोलणे खोटे असू शकत नाही. गोकुळात नक्कीच काहीतरी संकट येणार आहे. या विचाराने घाबरून त्यांनी श्री हरींच्या चरणी आश्रय घेतला.
Verse 2
कंसेन प्रहिता घोरा पूतना बालघातिनी । शिशूंश्चचार निघ्नन्ती पुरग्रामव्रजादिषु ॥ २ ॥
नंद महाराज गोकुळात परतत असताना, कंसाने पाठवलेली भयानक पूतना, जी बालकांची हत्या करत असे, ती शहरे आणि गावांमध्ये फिरून आपले दुष्ट कार्य करत होती.
Verse 3
न यत्र श्रवणादीनि रक्षोघ्नानि स्वकर्मसु । कुर्वन्ति सात्वतां भर्तुर्यातुधान्यश्च तत्र हि ॥ ३ ॥
हे राजा, जिथे भक्त भगवंताच्या कथांचे श्रवण आणि कीर्तन करतात, तिथे राक्षसांचा काहीही प्रभाव पडत नाही. म्हणून जेव्हा साक्षात भगवंत तिथे उपस्थित होते, तेव्हा गोकुळाबद्दल काळजी करण्याचे काहीच कारण नव्हते.
Verse 4
सा खेचर्येकदोत्पत्य पूतना नन्दगोकुलम् । योषित्वा माययात्मानं प्राविशत् कामचारिणी ॥ ४ ॥
एकदा, आकाशातून प्रवास करणाऱ्या पूतना राक्षसीने आपल्या मायेने एका अत्यंत सुंदर स्त्रीचे रूप धारण केले आणि नंद महाराजांच्या गोकुळात प्रवेश केला.
Verse 5
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
तिचे नितंब मोठे होते, कंबर बारीक होती आणि ती मल्लिका फुलांनी सजली होती. तिचे हास्य मोहक होते. तिला पाहून गोपींना वाटले की साक्षात लक्ष्मी देवी आपल्या पतीला, श्रीकृष्णाला भेटायला आली आहे.
Verse 6
तां केशबन्धव्यतिषक्तमल्लिकां बृहन्नितम्बस्तनकृच्छ्रमध्यमाम् । सुवाससं कल्पितकर्णभूषण- त्विषोल्लसत्कुन्तलमण्डिताननाम् ॥ ५ ॥ वल्गुस्मितापाङ्गविसर्गवीक्षितै- र्मनो हरन्तीं वनितां व्रजौकसाम् । अमंसताम्भोजकरेण रूपिणीं गोप्य: श्रियं द्रष्टुमिवागतां पतिम् ॥ ६ ॥
तिचे नितंब विशाल होते, स्तन पुष्ट होते आणि कंबर बारीक होती. तिने सुंदर वस्त्रे परिधान केली होती आणि केसांत मल्लिका फुलांची माळ होती. तिचे कर्णभूषणे चमकत होती आणि तिच्या सुंदर हास्याने तिने सर्वांचे मन मोहून घेतले होते. गोपींना वाटले की साक्षात लक्ष्मी देवी हातात कमळ घेऊन आपल्या पतीला, श्रीकृष्णाला भेटायला आली आहे.
Verse 7
बालग्रहस्तत्र विचिन्वती शिशून् यदृच्छया नन्दगृहेऽसदन्तकम् । बालं प्रतिच्छन्ननिजोरुतेजसं ददर्श तल्पेऽग्निमिवाहितं भसि ॥ ७ ॥
लहान मुलांना मारणारी पूतना नंद महाराजांच्या घरात शिरली. तिथे तिने पलंगावर झोपलेल्या बाळ कृष्णाला पाहिले, ज्याचे तेज राखेने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे गुप्त होते. तिला समजले की हे बाळ सामान्य नसून असुरांचा नाश करणारे आहे.
Verse 8
विबुध्य तां बालकमारिकाग्रहं चराचरात्मा स निमीलितेक्षण: । अनन्तमारोपयदङ्कमन्तकं यथोरगं सुप्तमबुद्धिरज्जुधी: ॥ ८ ॥
सर्वव्यापी परमात्मा श्रीकृष्णाने ओळखले की ही बालघातिनी पूतना आहे. म्हणून त्यांनी आपले डोळे मिटून घेतले. पूतनेने साक्षात आपल्या मृत्यूलाच मांडीवर घेतले, जसे एखादा अज्ञानी माणूस झोपलेल्या सापाला दोरी समजून उचलतो.
Verse 9
तां तीक्ष्णचित्तामतिवामचेष्टितां वीक्ष्यान्तरा कोषपरिच्छदासिवत् । वरस्त्रियं तत्प्रभया च धर्षिते निरीक्ष्यमाणे जननी ह्यतिष्ठताम् ॥ ९ ॥
पूतनेचे हृदय कठोर होते, पण ती प्रेमळ मातेसारखी दिसत होती, जशी म्यानात लपलेली तीक्ष्ण तलवार. यशोदा आणि रोहिणी तिच्या तेजाने भारावून गेल्या होत्या, म्हणून त्यांनी तिला अडवले नाही. ती बाळाशी आईसारखी वागत असल्याने त्या शांत राहिल्या.
Verse 10
तस्मिन् स्तनं दुर्जरवीर्यमुल्बणं घोराङ्कमादाय शिशोर्ददावथ । गाढं कराभ्यां भगवान् प्रपीड्य तत्- प्राणै: समं रोषसमन्वितोऽपिबत् ॥ १० ॥
त्या भयंकर राक्षसीने बाळाला मांडीवर घेतले आणि आपले स्तन त्याच्या मुखात दिले. तिच्या स्तनाला कालकूट विष लावले होते. भगवान श्रीकृष्णाने रागाने दोन्ही हातांनी तिचे स्तन जोरात दाबले आणि विषासोबत तिचे प्राणही शोषून घेतले.
Verse 11
सा मुञ्च मुञ्चालमिति प्रभाषिणी निष्पीड्यमानाखिलजीवमर्मणि । विवृत्य नेत्रे चरणौ भुजौ मुहु: प्रस्विन्नगात्रा क्षिपती रुरोद ह ॥ ११ ॥
सर्व जीवमर्मांवर असह्य दाब पडल्याने पूतना ओरडली—“सोडा, सोडा, थांबा! माझे स्तनपान करू नका!” घामाने भिजलेली, डोळे विस्फारून, हातपाय झटकत ती पुन्हा पुन्हा मोठ्याने रडू लागली.
Verse 12
तस्या: स्वनेनातिगभीररंहसा साद्रिर्मही द्यौश्च चचाल सग्रहा । रसा दिशश्च प्रतिनेदिरे जना: पेतु: क्षितौ वज्रनिपातशङ्कया ॥ १२ ॥
पूतनाच्या अतिगंभीर व वेगवान किंकाळीने पर्वतांसह पृथ्वी आणि ग्रहांसह आकाश थरथरले. पाताळलोक व दिशाही प्रतिध्वनित झाल्या, आणि वज्रपात होईल या भीतीने लोक जमिनीवर कोसळले.
Verse 13
निशाचरीत्थं व्यथितस्तना व्यसु- र्व्यादाय केशांश्चरणौ भुजावपि । प्रसार्य गोष्ठे निजरूपमास्थिता वज्राहतो वृत्र इवापतन्नृप ॥ १३ ॥
अशा रीतीने कृष्णाने स्तनावर केलेल्या आघाताने अत्यंत व्यथित झालेली राक्षसी पूतना प्राण सोडून गेली. हे राजा परीक्षित! तोंड मोठे उघडून, केस तसेच हातपाय पसरून ती गोठ्यात आपल्या मूळ राक्षसी रूपात कोसळली—जशी इंद्राच्या वज्राने मारलेला वृत्रासुर पडला होता.
Verse 14
पतमानोऽपि तद्देहस्त्रिगव्यूत्यन्तरद्रुमान् । चूर्णयामास राजेन्द्र महदासीत्तदद्भुतम् ॥ १४ ॥
हे राजेंद्र परीक्षित! पडतानाही पूतनाचे ते प्रचंड शरीर बारा मैलांच्या मर्यादेतले सर्व वृक्ष चुरडून टाकू लागले. तिचे ते विराट रूप खरोखरच अद्भुत होते.
Verse 15
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
त्या राक्षसीचे तोंड नांगराच्या फाळासारख्या दातांनी भरलेले होते, नाकपुड्या डोंगरगुहांसारख्या खोल होत्या, आणि तिचे स्तन डोंगरावरून कोसळलेल्या मोठ्या शिळांसारखे दिसत होते. विस्कटलेले केस तांबूस लाल होते. तिच्या डोळ्यांच्या खोबण्या अंधाऱ्या विहिरीसारख्या खोल, भयानक मांड्या नदीकाठासारख्या, आणि हात, पाय व पाऊले मोठ्या पुलांसारखी भासत होती; तिचे पोट कोरड्या सरोवरासारखे दिसत होते. तिच्या किंकाळीने आधीच गोप-गोप्यांचे हृदय, कान व डोके हादरले होते; आणि तिचे हे उग्र, अद्भुत कलेवर पाहून ते अधिकच घाबरले.
Verse 16
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
त्या राक्षसीचे तोंड नांगराच्या फाळासारख्या उग्र दातांनी भरलेले होते, नाकपुड्या डोंगराच्या गुहेसारख्या खोल होत्या आणि स्तन कड्यावरून कोसळलेल्या मोठया शिळांसारखे होते. तिचे विखुरलेले केस तांब्यासारख्या रंगाचे होते. तिचे डोळे खोल अंधाऱ्या विहिरींसारखे, मांड्या नदीच्या काठासारख्या, हात-पाय मोठया पुलांसारखे आणि पोट कोरड्या तळ्यासारखे दिसत होते.
Verse 17
ईषामात्रोग्रदंष्ट्रास्यं गिरिकन्दरनासिकम् । गण्डशैलस्तनं रौद्रं प्रकीर्णारुणमूर्धजम् ॥ १५ ॥ अन्धकूपगभीराक्षं पुलिनारोहभीषणम् । बद्धसेतुभुजोर्वङ्घ्रि शून्यतोयह्रदोदरम् ॥ १६ ॥ सन्तत्रसु: स्म तद्वीक्ष्य गोपा गोप्य: कलेवरम् । पूर्वं तु तन्नि:स्वनितभिन्नहृत्कर्णमस्तका: ॥ १७ ॥
त्या राक्षसीचे तोंड नांगराच्या फाळासारख्या उग्र दातांनी भरलेले होते, नाकपुड्या डोंगराच्या गुहेसारख्या खोल होत्या आणि स्तन कड्यावरून कोसळलेल्या मोठया शिळांसारखे होते. तिचे विखुरलेले केस तांब्यासारख्या रंगाचे होते. तिचे डोळे खोल अंधाऱ्या विहिरींसारखे, मांड्या नदीच्या काठासारख्या, हात-पाय मोठया पुलांसारखे आणि पोट कोरड्या तळ्यासारखे दिसत होते.
Verse 18
बालं च तस्या उरसि क्रीडन्तमकुतोभयम् । गोप्यस्तूर्णं समभ्येत्य जगृहुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
बाळ कृष्ण कोणत्याही भीतीशिवाय पूतना राक्षसीच्या छातीवर खेळत होते. जेव्हा गोपींनी बाळाच्या या अद्भुत लीला पाहिल्या, तेव्हा त्यांनी त्वरित आनंदाने आणि घाईने पुढे येऊन त्याला उचलून घेतले.
Verse 19
यशोदारोहिणीभ्यां ता: समं बालस्य सर्वत: । रक्षां विदधिरे सम्यग्गोपुच्छभ्रमणादिभि: ॥ १९ ॥
त्यानंतर, माता यशोदा आणि रोहिणी यांनी इतर वृद्ध गोपींसह, बाळ श्रीकृष्णाच्या पूर्ण संरक्षणासाठी गाईची शेपटी त्याच्याभोवती फिरवून दृष्ट काढली.
Verse 20
गोमूत्रेण स्नापयित्वा पुनर्गोरजसार्भकम् । रक्षां चक्रुश्च शकृता द्वादशाङ्गेषु नामभि: ॥ २० ॥
बाळाला गोमूत्राने आंघोळ घालण्यात आली आणि नंतर गाईंच्या खुरांमुळे उडालेली धूळ (गोरज) लावली गेली. त्यानंतर, देवाच्या विविध नावांचा उच्चार करत, शरीराच्या बारा अवयवांवर शेणाने टिळा लावून त्याचे रक्षण करण्यात आले.
Verse 21
गोप्य: संस्पृष्टसलिला अङ्गेषु करयो: पृथक् । न्यस्यात्मन्यथ बालस्य बीजन्यासमकुर्वत ॥ २१ ॥
गोपिकांनी प्रथम उजव्या हाताने जल घेऊन आचमन केले. नंतर न्यास-मंत्राने देह व हात शुद्ध करून तोच मंत्र बालकाच्या अंगांवर न्यास करून बीज-न्यास केला.
Verse 22
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोऽच्युत: कटितटं जठरं हयास्य: । हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वर: कम् ॥ २२ ॥ चक्रयग्रत: सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र- स्तार्क्ष्य: क्षितौ हलधर: पुरुष: समन्तात् ॥ २३ ॥
तुमचे चरण अज रक्षो, गुडघे मणिमान रक्षो, मांड्या यज्ञ रक्षो, कटिप्रदेश अच्युत रक्षो आणि उदर हयग्रीव रक्षो. हृदय केशव, वक्ष ईश, कंठ सूर्यदेव, भुजा विष्णु, मुख उरुक्रम आणि मस्तक ईश्वर रक्षो.
Verse 23
अव्यादजोऽङ्घ्रि मणिमांस्तव जान्वथोरू यज्ञोऽच्युत: कटितटं जठरं हयास्य: । हृत्केशवस्त्वदुर ईश इनस्तु कण्ठं विष्णुर्भुजं मुखमुरुक्रम ईश्वर: कम् ॥ २२ ॥ चक्रयग्रत: सहगदो हरिरस्तु पश्चात् त्वत्पार्श्वयोर्धनुरसी मधुहाजनश्च । कोणेषु शङ्ख उरुगाय उपर्युपेन्द्र- स्तार्क्ष्य: क्षितौ हलधर: पुरुष: समन्तात् ॥ २३ ॥
समोरून चक्रधारी रक्षो, मागून गदासहित श्रीहरि रक्षो. दोन्ही बाजूंनी धनुर्धारी मधुहंता व खड्गधारी अजना रक्षो. सर्व कोनांत शंखधारी उरुगाय रक्षो; वरून उपेंद्र, भूमीवर गरुड, आणि सर्व बाजूंनी हलधर परमपुरुष रक्षो.
Verse 24
इन्द्रियाणि हृषीकेश: प्राणान् नारायणोऽवतु । श्वेतद्वीपपतिश्चित्तं मनो योगेश्वरोऽवतु ॥ २४ ॥
हृषीकेश तुमच्या इंद्रियांचे रक्षण करो आणि नारायण प्राणांचे रक्षण करो. श्वेतद्वीपपति चित्ताचे रक्षण करो आणि योगेश्वर मनाचे रक्षण करो.
Verse 25
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् पर: । क्रीडन्तं पातु गोविन्द: शयानं पातु माधव: ॥ २५ ॥ व्रजन्तमव्याद्वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रिय: पति: । भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्कर: ॥ २६ ॥
तुमची बुद्धी पृश्निगर्भ रक्षो आणि आत्मा परम भगवान रक्षो. तुम्ही खेळत असता गोविंद रक्षो, झोपेत असता माधव रक्षो. चालताना वैकुंठ रक्षो, बसताना श्रीपती रक्षो; आणि भोग/भोजन करताना यज्ञभुक्—जो सर्व अशुभ ग्रहांचा भय आहे—सदा रक्षो.
Verse 26
पृश्निगर्भस्तु ते बुद्धिमात्मानं भगवान् पर: । क्रीडन्तं पातु गोविन्द: शयानं पातु माधव: ॥ २५ ॥ व्रजन्तमव्याद्वैकुण्ठ आसीनं त्वां श्रिय: पति: । भुञ्जानं यज्ञभुक् पातु सर्वग्रहभयङ्कर: ॥ २६ ॥
पृश्निगर्भ भगवान् तुझ्या बुद्धीचे रक्षण करो आणि परम भगवान् तुझ्या आत्म्याचे. खेळताना गोविंद तुझे रक्षण करो, झोपताना माधव. चालताना वैकुंठ तुझे रक्षण करो, बसताना लक्ष्मीपति नारायण. भोग घेताना यज्ञभुक्—सर्व दुष्ट ग्रहांचा भय—सदा तुझे रक्षण करो.
Verse 27
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
डाकिणी, यातुधानी व कुष्मांड—जे बालग्रह आहेत—तसेच भूत, प्रेत, पिशाच, यक्ष, राक्षस व विनायक; आणि कोटरा, रेवती, ज्येष्ठा, पूतना, मातृका इत्यादी—हे सर्व देह, प्राण व इंद्रियांना त्रास देणारे, उन्माद, अपस्मार, स्मृतिभ्रंश व दुःस्वप्न घडविणारे आहेत. स्वप्नात दिसणारे, मोठे उत्पात करणारे, वृद्ध-ग्रह व बाल-ग्रह—हे सर्व विष्णूच्या नामोच्चाराने भयभीत होऊन नष्ट होवोत.
Verse 28
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
कोटरा, रेवती, ज्येष्ठा, पूतना, मातृका इत्यादी—हे उन्माद व अपस्मार देणारे, देह-प्राण-इंद्रियांचे द्रोही आहेत.
Verse 29
डाकिन्यो यातुधान्यश्च कुष्माण्डा येऽर्भकग्रहा: । भूतप्रेतपिशाचाश्च यक्षरक्षोविनायका: ॥ २७ ॥ कोटरा रेवती ज्येष्ठा पूतना मातृकादय: । उन्मादा ये ह्यपस्मारा देहप्राणेन्द्रियद्रुह: ॥ २८ ॥ स्वप्नदृष्टा महोत्पाता वृद्धा बालग्रहाश्च ये । सर्वे नश्यन्तु ते विष्णोर्नामग्रहणभीरव: ॥ २९ ॥
स्वप्नात दिसणारे महोत्पात, वृद्ध-ग्रह व बाल-ग्रह—हे सर्व विष्णूच्या नामोच्चाराने भयभीत होऊन नष्ट होवोत.
Verse 30
श्रीशुक उवाच इति प्रणयबद्धाभिर्गोपीभि: कृतरक्षणम् । पाययित्वा स्तनं माता सन्न्यवेशयदात्मजम् ॥ ३० ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—अशा रीतीने मायेच्या स्नेहाने बांधलेल्या गोपींनी बालकाचे रक्षण करण्यासाठी मंत्रोच्चार केला. मग माता यशोदेनं त्याला स्तनपान करवून आपल्या पुत्राला शय्येवर झोपवलं.
Verse 31
तावन्नन्दादयो गोपा मथुराया व्रजं गता: । विलोक्य पूतनादेहं बभूवुरतिविस्मिता: ॥ ३१ ॥
इतक्यात नंद महाराज आणि इतर गोप मथुरेहून व्रजात परतले. वाटेत पूतनेचे विशाल शरीर पाहून ते अत्यंत आश्चर्यचकित झाले.
Verse 32
नूनं बतर्षि: सञ्जातो योगेशो वा समास स: । स एव दृष्टो ह्युत्पातो यदाहानकदुन्दुभि: ॥ ३२ ॥
नंद महाराज आणि इतर गोप म्हणाले: वसुदेव नक्कीच कोणी महान ऋषी किंवा योगेश्वर झाले आहेत, नाहीतर त्यांनी या संकटाचे भाकीत कसे केले असते?
Verse 33
कलेवरं परशुभिश्छित्त्वा तत्ते व्रजौकस: । दूरे क्षिप्त्वावयवशो न्यदहन् काष्ठवेष्टितम् ॥ ३३ ॥
व्रजवासींनी कुऱ्हाडीने पूतनेच्या शरीराचे तुकडे केले. नंतर ते तुकडे दूर नेऊन लाकडांनी झाकून जाळून टाकले.
Verse 34
दह्यमानस्य देहस्य धूमश्चागुरुसौरभ: । उत्थित: कृष्णनिर्भुक्तसपद्याहतपाप्मन: ॥ ३४ ॥
कृष्णाने तिचे स्तनपान केल्यामुळे तिचे सर्व पाप नष्ट झाले होते. त्यामुळे तिचे शरीर जळताना त्यातून अगरूच्या धूपासारखा सुगंध येऊ लागला.
Verse 35
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
पूतना बालघाती राक्षसी असूनही कृष्णाला दूध पाजल्यामुळे तिला सद्गती मिळाली. मग जे प्रेमाने आणि भक्तीने कृष्णाची सेवा करतात, त्यांच्याबद्दल काय सांगावे?
Verse 36
पूतना लोकबालघ्नी राक्षसी रुधिराशना । जिघांसयापि हरये स्तनं दत्त्वाप सद्गतिम् ॥ ३५ ॥ किं पुन: श्रद्धया भक्त्या कृष्णाय परमात्मने । यच्छन् प्रियतमं किं नु रक्तास्तन्मातरो यथा ॥ ३६ ॥
पूतना ही बालहंता, रक्तभक्षी राक्षसी; कृष्णाला मारण्याच्या हेतूने आली, तरी प्रभूला स्तन दिल्यामुळे तिला परम सद्गती मिळाली. मग जे श्रद्धा-भक्तीने परमात्मा कृष्णाला मातृभावाने स्तन वा अत्यंत प्रिय वस्तू अर्पित करतात, त्यांची महिमा किती अधिक!
Verse 37
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितै: । अङ्गं यस्या: समाक्रम्य भगवानपितत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा: किमु गावोऽनुमातर: ॥ ३८ ॥
भगवान कृष्ण शुद्ध भक्तांच्या हृदयात वास करतात आणि ब्रह्मा-शिवादी लोकवंद्य त्यांची स्तुती करतात. त्या भगवानांनी पूतनाच्या देहावर पाय ठेवून तिचे स्तनपान केले; ती यातुधानीही स्वर्गात मातृगतीला पोहोचली. मग ज्यांच्या स्तनदुधाचा कृष्णाने आनंदाने आस्वाद घेतला त्या मातृतुल्य गायी किती धन्य!
Verse 38
पद्भ्यां भक्तहृदिस्थाभ्यां वन्द्याभ्यां लोकवन्दितै: । अङ्गं यस्या: समाक्रम्य भगवानपितत् स्तनम् ॥ ३७ ॥ यातुधान्यपि सा स्वर्गमवाप जननीगतिम् । कृष्णभुक्तस्तनक्षीरा: किमु गावोऽनुमातर: ॥ ३८ ॥
भगवान कृष्ण शुद्ध भक्तांच्या हृदयात वास करतात आणि ब्रह्मा-शिवादी लोकवंद्य त्यांची स्तुती करतात. त्या भगवानांनी पूतनाच्या देहावर पाय ठेवून तिचे स्तनपान केले; ती यातुधानीही स्वर्गात मातृगतीला पोहोचली. मग ज्यांच्या स्तनदुधाचा कृष्णाने आनंदाने आस्वाद घेतला त्या मातृतुल्य गायी किती धन्य!
Verse 39
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्र: कैवल्याद्यखिलप्रद: ॥ ३९ ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुन: कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भव: ॥ ४० ॥
देवकीपुत्र भगवान कृष्ण कैवल्यादी सर्व वरांचे दाते आहेत; ज्यांचे दूध पुत्रस्नेहाने आपोआप झरत असे ते त्यांनी तृप्तीने पिले. हे राजन्, त्या गोपी गृहकर्मात गुंतल्या तरी अखंड कृष्णाकडे पुत्रदृष्टीने पाहत; म्हणून अज्ञानजन्य संसारात त्यांचे पुनरागमन संभवत नाही.
Verse 40
पयांसि यासामपिबत् पुत्रस्नेहस्नुतान्यलम् । भगवान् देवकीपुत्र: कैवल्याद्यखिलप्रद: ॥ ३९ ॥ तासामविरतं कृष्णे कुर्वतीनां सुतेक्षणम् । न पुन: कल्पते राजन् संसारोऽज्ञानसम्भव: ॥ ४० ॥
देवकीपुत्र भगवान कृष्ण कैवल्यादी सर्व वरांचे दाते आहेत; ज्यांचे दूध पुत्रस्नेहाने आपोआप झरत असे ते त्यांनी तृप्तीने पिले. हे राजन्, त्या गोपी गृहकर्मात गुंतल्या तरी अखंड कृष्णाकडे पुत्रदृष्टीने पाहत; म्हणून अज्ञानजन्य संसारात त्यांचे पुनरागमन संभवत नाही.
Verse 41
कटधूमस्य सौरभ्यमवघ्राय व्रजौकस: । किमिदं कुत एवेति वदन्तो व्रजमाययु: ॥ ४१ ॥
पूतनेच्या जळत्या देहातून उठणाऱ्या धुराचा सुगंध दूरवरच्या व्रजवासीयांनी घेतला आणि ते विस्मित झाले. “हा सुगंध कुठून?” असे म्हणत ते जिथे पूतना जाळली जात होती तिथे आले.
Verse 42
ते तत्र वर्णितं गोपै: पूतनागमनादिकम् । श्रुत्वा तन्निधनं स्वस्ति शिशोश्चासन् सुविस्मिता: ॥ ४२ ॥
दूरवरून आलेल्या व्रजवासीयांनी गोपांकडून पूतनेच्या आगमनापासूनची सारी हकीकत ऐकली. बालक कृष्णाने तिचा वध केला आणि शिशूचे कल्याण झाले हे ऐकून ते फारच विस्मित झाले व बालकाला मंगलाशीर्वाद दिले.
Verse 43
नन्द: स्वपुत्रमादाय प्रेत्यागतमुदारधी: । मूर्ध्न्युपाघ्राय परमां मुदं लेभे कुरूद्वह ॥ ४३ ॥
हे कुरुवर परिक्षित! उदार व सरळ बुद्धीचे नंद महाराजांनी जणू मृत्यूपासून परत आलेला असा आपल्या पुत्राला कुशीत घेतले. मग पुत्राच्या मस्तकाचा स्नेहाने घ्राण करून त्यांनी परम आनंद अनुभवला.
Verse 44
य एतत् पूतनामोक्षं कृष्णस्यार्भकमद्भुतम् । शृणुयाच्छ्रद्धया मर्त्यो गोविन्दे लभते रतिम् ॥ ४४ ॥
जो मनुष्य श्रद्धेने कृष्णाच्या या अद्भुत बाललीलेतील—पूतनेच्या मोक्ष (वध) प्रसंगाचे—श्रवण करतो, तो निश्चयाने गोविंदावर प्रेमयुक्त आसक्ती प्राप्त करतो.
Frequently Asked Questions
Bhāgavata logic emphasizes the Lord’s absolute purity and transformative touch: Pūtanā’s breast-offering, though motivated by violence, still became a form of contact-service to Bhagavān. Kṛṣṇa accepted the external act (dāna of milk/breast) and removed the internal poison (sin), granting an elevated result—demonstrating His bhakta-vātsalya and the supremacy of His grace over karma.
The metaphor indicates concealed aiśvarya: the infant appears ordinary to human eyes, yet His unlimited potency remains fully present. Yogamāyā covers His majesty to facilitate intimate Vraja relationships, while the līlā simultaneously reveals that the same child effortlessly destroys a rākṣasī.
The passage integrates Vraja’s maternal care with Vaiṣṇava siddhānta: mantras, nyāsa, and protective naming are subordinate supports, but the text explicitly concludes that uttering Viṣṇu’s name alone terrifies and disperses harmful beings. It teaches that the highest protection is nāma-āśraya (taking shelter of the Lord’s name), with rituals functioning as expressions of loving concern.
On the surface, Kaṁsa deputes Pūtanā to kill infants; at the deeper theological level, the chapter states she entered ‘having been sent by the superior potency of the Lord,’ meaning Bhagavān’s arrangement turns demonic aggression into līlā that protects Vraja, reveals Kṛṣṇa’s divinity, and delivers the demon—without compromising human moral agency.
The fragrance symbolizes purification (pāpa-kṣaya) resulting from Kṛṣṇa’s direct contact. The Bhāgavata uses sensory imagery—aguru-like aroma—to externalize an inner metaphysical change: contamination is burned away, leaving a sign of sanctity recognizable even to distant villagers.