Adhyaya 56
The Syamantaka Jewel: Accusation, Recovery, and Kṛṣṇa’s Marriage to Satyabhāmā
द्वारकेच्या लीलामध्ये स्यामंतक मणीचा दिव्य उगम, त्याची सामाजिक सत्ता आणि त्यातून निर्माण झालेला नैतिक संकटप्रसंग वर्णिला आहे. सूर्यदेवांकडून मणी मिळाल्यावर सत्राजित समृद्धीच्या मदात श्रीकृष्णांची—मणी राजा उग्रसेनांच्या अभिरक्षेत ठेवावा—ही विनंती लोभाने नाकारून अपराध करतो. प्रसेनाचा मृत्यू व मणी हरवल्यावर सत्राजिताचा संशय आणि नगरातील अफवा श्रीकृष्णांच्या कीर्तीवर खोटा कलंक लावतात. सत्य व धर्म रक्षणासाठी श्रीकृष्ण शोध घेत जांबवानाच्या गुहेपर्यंत पोहोचून एकटेच आत प्रवेश करतात; दीर्घ युद्धानंतर जांबवान त्यांना विष्णुरूप मानून रामलीलेचे स्मरण करतो आणि मणी व कन्या जांबवती अर्पण करतो. श्रीकृष्ण परत येऊन सभेत आरोप दूर करतात व मणी सत्राजिताला परत देतात. सत्राजित प्रायश्चित्त म्हणून सत्यभामा व मणी अर्पण करतो; श्रीकृष्ण सत्यभामेशी विवाह करतात, पण मणी स्वीकारत नाहीत व तो सत्राजिताकडेच राहू देतात—याने कलह शमत असून सामाजिक सलोखा पुनःस्थापित होतो आणि पुढील द्वारका-राजकारणात सत्यभामा व मणीच्या परिणामांची पार्श्वभूमी तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच सत्राजित: स्वतनयां कृष्णाय कृतकिल्बिष: । स्यमन्तकेन मणिना स्वयमुद्यम्य दत्तवान् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—श्रीकृष्णाचा अपराध केल्यामुळे सत्राजिताने प्रायश्चित्त म्हणून यथाशक्ती स्वतःच्या कन्येसह स्यमंतक मणी स्वतः उचलून कृष्णाला अर्पण केला।
Verse 2
श्रीराजोवाच सत्राजित: किमकरोद् ब्रह्मन् कृष्णस्य किल्बिष: । स्यमन्तक: कुतस्तस्य कस्माद् दत्ता सुता हरे: ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—हे ब्राह्मण! सत्राजिताने श्रीकृष्णाचा कोणता अपराध केला? स्यमंतक मणी त्याला कुठून मिळाली, आणि त्याने आपली कन्या भगवान् हरिला का दिली?
Verse 3
श्रीशुक उवाच आसीत् सत्राजित: सूर्यो भक्तस्य परम: सखा । प्रीतस्तस्मै मणिं प्रादात् स च तुष्ट: स्यमन्तकम् ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—सूर्यदेव आपल्या भक्त सत्राजितावर अत्यंत प्रेम करीत आणि त्याला परम मित्र मानत. प्रसन्न होऊन त्यांनी समाधानचिन्ह म्हणून स्यमंतक मणी त्याला दिली.
Verse 4
स तं बिभ्रन् मणिं कण्ठे भ्राजमानो यथा रवि: । प्रविष्टो द्वारकां राजन् तेजसा नोपलक्षित: ॥ ४ ॥
कंठात मणी धारण करून सत्राजित सूर्याप्रमाणे तेजस्वी दिसत द्वारकेत प्रवेशला. हे राजन्, त्या मणीच्या प्रभेमुळे तो ओळखला गेला नाही.
Verse 5
तं विलोक्य जना दूरात्तेजसा मुष्टदृष्टय: । दीव्यतेऽक्षैर्भगवते शशंसु: सूर्यशङ्किता: ॥ ५ ॥
दूरून त्याला पाहून लोकांचे डोळे त्याच्या तेजाने दिपले. त्यांनी त्याला सूर्यदेव समजून, त्या वेळी पासे खेळत असलेल्या भगवान् श्रीकृष्णाला जाऊन सांगितले.
Verse 6
नारायण नमस्तेऽस्तु शङ्खचक्रगदाधर । दामोदरारविन्दाक्ष गोविन्द यदुनन्दन ॥ ६ ॥
हे नारायण, तुला नमस्कार असो। हे शंख-चक्र-गदा धारण करणाऱ्या! हे दामोदर, कमलनेत्रा! हे गोविंद, यदुनंदना—तुला प्रणाम।
Verse 7
एष आयाति सविता त्वां दिदृक्षुर्जगत्पते । मुष्णन् गभस्तिचक्रेण नृणां चक्षूंषि तिग्मगु: ॥ ७ ॥
हे जगत्पते! सविता देव तुम्हां दर्शनास आला आहे; आपल्या तीव्र तेजस्वी किरणांच्या चक्राने तो जणू लोकांचे डोळे दिपवून टाकीत आहे।
Verse 8
नन्वन्विच्छन्ति ते मार्गं त्रिलोक्यां विबुधर्षभा: । ज्ञात्वाद्य गूढं यदुषु द्रष्टुं त्वां यात्यज: प्रभो ॥ ८ ॥
हे प्रभो! त्रिलोकीतील श्रेष्ठ देवगण नक्कीच तुमचा मार्ग शोधत आहेत. आज तुम्ही यादवांमध्ये गुप्त आहात हे कळताच अज (अजन्मा) सूर्यदेव तुम्हां दर्शनास येथे आला आहे।
Verse 9
श्रीशुक उवाच निशम्य बालवचनं प्रहस्याम्बुजलोचन: । प्राह नासौ रविर्देव: सत्राजिन्मणिना ज्वलन् ॥ ९ ॥
श्रीशुक म्हणाले—बालकाचे शब्द ऐकून कमलनयन भगवान हसले आणि म्हणाले, “हा रवि-सूर्यदेव नाही; हा सत्राजित आहे, जो आपल्या मण्याच्या तेजाने उजळून निघाला आहे.”
Verse 10
सत्राजित् स्वगृहं श्रीमत् कृतकौतुकमङ्गलम् । प्रविश्य देवसदने मणिं विप्रैर्न्यवेशयत् ॥ १० ॥
सत्राजित आपल्या वैभवशाली घरात प्रवेश करून उत्सवपूर्वक मंगलकर्मे केली. मग योग्य ब्राह्मणांकडून गृहदेवालयात श्यमंतक मणीची स्थापना करविली।
Verse 11
दिने दिने स्वर्णभारानष्टौ स सृजति प्रभो । दुर्भिक्षमार्यरिष्टानि सर्पाधिव्याधयोऽशुभा: । न सन्ति मायिनस्तत्र यत्रास्तेऽभ्यर्चितो मणि: ॥ ११ ॥
हे प्रभो! तो मणी दररोज आठ भार सोने उत्पन्न करी. जिथे तो मणी विधिपूर्वक पूजिला जाई, तिथे दुष्काळ, अकाली मृत्यू इत्यादी अनिष्ट, सर्पदंश, मानसिक-शारीरिक व्याधी आणि कपटी लोक—हे काहीच नसत।
Verse 12
स याचितो मणिं क्वापि यदुराजाय शौरिणा । नैवार्थकामुक: प्रादाद् याच्ञाभङ्गमतर्कयन् ॥ १२ ॥
एकदा शौरी श्रीकृष्णांनी यदुराज उग्रसेनासाठी मणी मागितली; पण लोभी सत्राजिताने ती दिली नाही आणि प्रभूची याचना मोडण्याचा मोठा अपराधही न विचारला।
Verse 13
तमेकदा मणिं कण्ठे प्रतिमुच्य महाप्रभम् । प्रसेनो हयमारुह्य मृगायां व्यचरद् वने ॥ १३ ॥
एकदा सत्राजिताचा भाऊ प्रसेन तेजस्वी मणी गळ्यात घालून घोड्यावर बसला आणि वनात शिकारीस फिरू लागला।
Verse 14
प्रसेनं सहयं हत्वा मणिमाच्छिद्य केशरी । गिरिं विशन् जाम्बवता निहतो मणिमिच्छता ॥ १४ ॥
एका सिंहाने प्रसेन व त्याचा घोडा मारून मणी हिसकावली. पण तो सिंह पर्वतगुहेत शिरताच मणी इच्छिणाऱ्या जांबवानाने त्याला ठार केले।
Verse 15
सोऽपि चक्रे कुमारस्य मणिं क्रीडनकं बिले । अपश्यन् भ्रातरं भ्राता सत्राजित् पर्यतप्यत ॥ १५ ॥
गुहेत जांबवानाने ती मणी आपल्या लहान मुलाला खेळण्यास दिली. इकडे भाऊ परत न आल्याने सत्राजित फारच व्याकुळ झाला।
Verse 16
प्राय: कृष्णेन निहतो मणिग्रीवो वनं गत: । भ्राता ममेति तच्छ्रुत्वा कर्णे कर्णेऽजपन् जना: ॥ १६ ॥
तो म्हणाला, “गळ्यात मणी घालून वनात गेलेला माझा भाऊ बहुधा कृष्णानेच मारला.” हे ऐकून लोक कानोकानी कुजबुजू लागले।
Verse 17
भगवांस्तदुपश्रुत्य दुर्यशो लिप्तमात्मनि । मार्ष्टुं प्रसेनपदवीमन्वपद्यत नागरै: ॥ १७ ॥
भगवान श्रीकृष्णांनी ती अफवा ऐकून आपल्या कीर्तीवरील कलंक पुसण्यासाठी द्वारकेतील नागरिकांना सोबत घेऊन प्रसेनाच्या पावलांवर मार्गक्रमण केले।
Verse 18
हतं प्रसेनं अश्वं च वीक्ष्य केशरिणा वने । तं चाद्रिपृष्ठे निहतमृक्षेण ददृशुर्जना: ॥ १८ ॥
वनात त्यांनी सिंहाने मारलेला प्रसेन व त्याचा घोडा पाहिला; पुढे डोंगराच्या उतारावर तोच सिंहही मृत दिसला—ऋक्ष (जांबवान) यांनी त्याला ठार केले होते।
Verse 19
ऋक्षराजबिलं भीममन्धेन तमसावृतम् । एको विवेश भगवानवस्थाप्य बहि: प्रजा: ॥ १९ ॥
अस्वलराजाच्या त्या भयानक, घन अंधाराने व्यापलेल्या गुहेबाहेर प्रजेला थांबवून भगवान एकटेच आत प्रवेशले।
Verse 20
तत्र दृष्ट्वा मणिप्रेष्ठं बालक्रीडनकं कृतम् । हर्तुं कृतमतिस्तस्मिन्नवतस्थेऽर्भकान्तिके ॥ २० ॥
तेथे भगवान श्रीकृष्णांनी पाहिले की श्रेष्ठ मणी बालकाच्या खेळण्यासारखी केली आहे. ती घेण्याचा निश्चय करून ते त्या बालकाजवळ गेले।
Verse 21
तमपूर्वं नरं दृष्ट्वा धात्री चुक्रोश भीतवत् । तच्छ्रुत्वाभ्यद्रवत् क्रुद्धो जाम्बवान् बलिनां वर: ॥ २१ ॥
तो अद्भुत पुरुष पाहताच धात्री भीतीने किंचाळली. तिचा आवाज ऐकून बलवानांतील श्रेष्ठ जांबवान क्रोधाने धावून भगवानांकडे आला।
Verse 22
स वै भगवता तेन युयुधे स्वामिनात्मन: । पुरुषं प्राकृतं मत्वा कुपितो नानुभाववित् ॥ २२ ॥
आपल्या स्वामींचा प्रभाव न जाणता आणि त्यांना एक सामान्य मनुष्य समजून, जाम्बवानाने रागाने भगवान श्रीकृष्णांशी युद्ध करण्यास सुरुवात केली.
Verse 23
द्वन्द्वयुद्धं सुतुमुलमुभयोर्विजिगीषतो: । आयुधाश्मद्रुमैर्दोर्भि: क्रव्यार्थे श्येनयोरिव ॥ २३ ॥
दोघांमध्ये विजयाच्या ईर्षेने तुंबळ युद्ध झाले. मांसाच्या तुकड्यासाठी दोन ससाणे जसे लढतात, तसे ते शस्त्रास्त्रे, दगड, झाडे आणि बाहूंच्या साहाय्याने लढले.
Verse 24
आसीत्तदष्टाविंशाहमितरेतरमुष्टिभि: । वज्रनिष्पेषपरुषैरविश्रममहर्निशम् ॥ २४ ॥
ते युद्ध अठ्ठावीस दिवस अहोरात्र विश्रांतीविना चालले. ते एकमेकांवर वज्राप्रमाणे कठोर मुक्क्यांनी प्रहार करत राहिले.
Verse 25
कृष्णमुष्टिविनिष्पातनिष्पिष्टाङ्गोरुबन्धन: । क्षीणसत्त्व: स्विन्नगात्रस्तमाहातीव विस्मित: ॥ २५ ॥
भगवान श्रीकृष्णांच्या मुक्क्यांच्या प्रहाराने जाम्बवानाचे अवयव खिळखिळे झाले, शक्ती क्षीण झाली आणि शरीर घामाने थबथबले. तेव्हा अत्यंत आश्चर्यचकित होऊन तो भगवंतांना म्हणाला.
Verse 26
जाने त्वां सर्वभूतानां प्राण ओज: सहो बलम् । विष्णुं पुराणपुरुषं प्रभविष्णुमधीश्वरम् ॥ २६ ॥
मला समजले आहे की आपण सर्व प्राणिमात्रांचे प्राण, ओज, मानसिक आणि शारीरिक बळ आहात. आपणच पुराण पुरुष भगवान विष्णू आणि सर्वशक्तिमान ईश्वर आहात.
Verse 27
त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा सृष्टानामपि यच्च सत् । काल: कलयतामीश: पर आत्मा तथात्मनाम् ॥ २७ ॥
आपणच विश्वनिर्मात्यांचेही परम स्रष्टा आहात, आणि निर्माण झालेल्या सर्वांचे अंतर्निहित सत्य तत्त्व आहात। आपण दमन करणाऱ्यांचाही दमनकर्ता काळ, परमेश्वर आणि सर्व आत्म्यांचा परमात्मा आहात।
Verse 28
यस्येषदुत्कलितरोषकटाक्षमोक्षै- र्वर्त्मादिशत् क्षुभितनक्रतिमिङ्गलोऽब्धि: । सेतु: कृत: स्वयश उज्ज्वलिता च लङ्का रक्ष:शिरांसि भुवि पेतुरिषुक्षतानि ॥ २८ ॥
ज्यांच्या किंचित् प्रकट झालेल्या क्रोधयुक्त तिरप्या कटाक्षाने समुद्रातील मगरी व तिमिंगिल मासे क्षुब्ध झाले आणि समुद्राने मार्ग दिला—ते आपणच. आपण कीर्तीस्थापनेसाठी सेतू बांधला, लंकेला जाळले, आणि आपल्या बाणांनी छिन्न झालेले रावणाचे शिर पृथ्वीवर पडले।
Verse 29
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युत: । व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुत: ॥ २९ ॥ अभिमृश्यारविन्दाक्ष: पाणिना शंकरेण तम् । कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥
[शुकदेव गोस्वामी म्हणाले:] हे राजन्, सत्य जाणलेल्या अस्वलराजाशी तेव्हा अच्युत भगवान देवकीसुत बोलले. कमलनयन प्रभूंनी कल्याणकारी हाताने जांबवानाला स्पर्श केला आणि परम करुणेने भक्ताशी मेघगंभीर वाणीने बोलले।
Verse 30
इति विज्ञातविज्ञानमृक्षराजानमच्युत: । व्याजहार महाराज भगवान् देवकीसुत: ॥ २९ ॥ अभिमृश्यारविन्दाक्ष: पाणिना शंकरेण तम् । कृपया परया भक्तं मेघगम्भीरया गिरा ॥ ३० ॥
[शुकदेव गोस्वामी म्हणाले:] हे राजन्, सत्य जाणलेल्या अस्वलराजाशी तेव्हा अच्युत भगवान देवकीसुत बोलले. कमलनयन प्रभूंनी कल्याणकारी हाताने जांबवानाला स्पर्श केला आणि परम करुणेने भक्ताशी मेघगंभीर वाणीने बोलले।
Verse 31
मणिहेतोरिह प्राप्ता वयमृक्षपते बिलम् । मिथ्याभिशापं प्रमृजन्नात्मनो मणिनामुना ॥ ३१ ॥
[भगवान श्रीकृष्ण म्हणाले:] हे अस्वलपते, या मण्याकरिता आम्ही तुमच्या गुहेत आलो आहोत. या मण्याने माझ्यावर लावलेला खोटा आरोप मी दूर करणार आहे।
Verse 32
इत्युक्त: स्वां दुहितरं कन्यां जाम्बवतीं मुदा । अर्हणार्थं स मणिना कृष्णायोपजहार ह ॥ ३२ ॥
असे सांगितल्यावर जांबवान आनंदित झाला आणि अर्हणार्थ, मणीसह आपली कन्या जांबवती श्रीकृष्णांना अर्पण केली।
Verse 33
अदृष्ट्वा निर्गमं शौरे: प्रविष्टस्य बिलं जना: । प्रतीक्ष्य द्वादशाहानि दु:खिता: स्वपुरं ययु: ॥ ३३ ॥
शौरी भगवान गुहेत शिरल्यावर त्यांचा निर्गम न दिसल्याने लोकांनी बारा दिवस वाट पाहिली; शेवटी दुःखी होऊन आपल्या नगरास परतले।
Verse 34
निशम्य देवकी देवी रक्मिण्यानकदुन्दुभि: । सुहृदो ज्ञातयोऽशोचन् बिलात् कृष्णमनिर्गतम् ॥ ३४ ॥
देवकी देवी, रुक्मिणी, आनकदुन्दुभि वसुदेव तसेच सुहृद् व नातेवाईकांनी कृष्ण गुहेतून न निघाल्याचे ऐकून शोक केला।
Verse 35
सत्राजितं शपन्तस्ते दु:खिता द्वारकौकस: । उपतस्थुश्चन्द्रभागां दुर्गां कृष्णोपलब्धये ॥ ३५ ॥
दुःखी द्वारकावासी सत्राजिताला शाप देत, कृष्णाच्या प्राप्तीसाठी चंद्रभागा नावाच्या दुर्गादेवीकडे जाऊन उपासना करू लागले।
Verse 36
तेषां तु देव्युपस्थानात् प्रत्यादिष्टाशिषा स च । प्रादुर्बभूव सिद्धार्थ: सदारो हर्षयन् हरि: ॥ ३६ ॥
देवीची उपासना झाल्यावर देवीने त्यांना आश्वासन दिले; तेवढ्यात सिद्धकार्य हरि श्रीकृष्ण नववधूसह प्रकट होऊन सर्वांना आनंदित केले।
Verse 37
उपलभ्य हृषीकेशं मृतं पुनरिवागतम् । सह पत्न्या मणिग्रीवं सर्वे जातमहोत्सवा: ॥ ३७ ॥
हृषीकेश प्रभू जणू मृत्यूपासून परत आला असे पाहून, नववधूसह गळ्यात स्यमंतक मणी धारण केलेला पाहताच, सर्व लोक आनंदोत्सवाने हर्षित झाले।
Verse 38
सत्राजितं समाहूय सभायां राजसन्निधौ । प्राप्तिं चाख्याय भगवान् मणिं तस्मै न्यवेदयत् ॥ ३८ ॥
भगवान श्रीकृष्णांनी सत्राजिताला राजसभेत, राजा उग्रसेनांच्या सान्निध्यात बोलावले. तेथे मणी मिळाल्याचे सांगून त्यांनी तो मणी विधिपूर्वक सत्राजिताला अर्पण केला।
Verse 39
स चातिव्रीडितो रत्नं गृहीत्वावाङ्मुखस्तत: । अनुतप्यमानो भवनमगमत् स्वेन पाप्मना ॥ ३९ ॥
अत्यंत लज्जित होऊन सत्राजिताने मान खाली घालून तो रत्न घेतला आणि आपल्या पापी वर्तनाचा पश्चात्ताप करत घरी परतला।
Verse 40
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥
त्या भयंकर अपराधाचा विचार करत आणि प्रभूच्या बलवान भक्तांशी संघर्ष होईल या भीतीने व्याकुळ होऊन सत्राजित मनात म्हणाला—“मी माझी अंतःकरणातील मळिनता कशी धुवू? अच्युत प्रभू माझ्यावर कसे प्रसन्न होतील? मी काय करू की माझे कल्याण होईल आणि लोक मला अल्पदृष्टी, क्षुद्र, मूर्ख व धनलोभी म्हणून शाप देणार नाहीत? मी प्रभूंना माझी कन्या—स्त्रियांतील रत्न—आणि स्यमंतक मणीही देईन; हाच योग्य उपाय आहे, याशिवाय त्यांची शांती नाही।”
Verse 41
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥
त्या भयंकर अपराधाचा विचार करत आणि प्रभूच्या बलवान भक्तांशी संघर्ष होईल या भीतीने व्याकुळ होऊन सत्राजित मनात म्हणाला—“मी माझी अंतःकरणातील मळिनता कशी धुवू? अच्युत प्रभू माझ्यावर कसे प्रसन्न होतील? मी काय करू की माझे कल्याण होईल आणि लोक मला अल्पदृष्टी, क्षुद्र, मूर्ख व धनलोभी म्हणून शाप देणार नाहीत? मी प्रभूंना माझी कन्या—स्त्रियांतील रत्न—आणि स्यमंतक मणीही देईन; हाच योग्य उपाय आहे, याशिवाय त्यांची शांती नाही।”
Verse 42
सोऽनुध्यायंस्तदेवाघं बलवद्विग्रहाकुल: । कथं मृजाम्यात्मरज: प्रसीदेद् वाच्युत: कथम् ॥ ४० ॥ किं कृत्वा साधु मह्यं स्यान्न शपेद् वा जनो यथा । अदीर्घदर्शनं क्षुद्रं मूढं द्रविणलोलुपम् ॥ ४१ ॥ दास्ये दुहितरं तस्मै स्त्रीरत्नं रत्नमेव च । उपायोऽयं समीचीनस्तस्य शान्तिर्न चान्यथा ॥ ४२ ॥
आपल्या घोर अपराधाचा विचार करून आणि प्रभूच्या बलवान भक्तांशी संघर्ष होईल या भीतीने व्याकुळ झालेला राजा सत्राजित मनात म्हणाला—“माझ्या अंतःकरणातील मलिनता मी कशी धुवू, आणि अच्युत भगवान कसे प्रसन्न होतील? मी काय केले तर माझे कल्याण होईल आणि लोक मला अल्पदृष्टी, कंजूष, मूर्ख व धनलोभी म्हणून शाप देणार नाहीत? मी माझी कन्या—स्त्रीरत्न—आणि स्यामंतक मणीही प्रभूला अर्पण करीन; हाच योग्य उपाय आहे, याशिवाय त्यांची शांती नाही.”
Verse 43
एवं व्यवसितो बुद्ध्या सत्राजित् स्वसुतां शुभाम् । मणिं च स्वयमुद्यम्य कृष्णायोपजहार ह ॥ ४३ ॥
अशा प्रकारे बुद्धीने निश्चय करून राजा सत्राजिताने आपली शुभ कन्या आणि स्यामंतक मणी स्वतः सज्ज करून श्रीकृष्णाला अर्पण केला।
Verse 44
तां सत्यभामां भगवानुपयेमे यथाविधि । बहुभिर्याचितां शीलरूपौदार्यगुणान्विताम् ॥ ४४ ॥
भगवानांनी विधिपूर्वक सत्यभामेशी विवाह केला. शील, रूप, उदारता व इतर सद्गुणांनी युक्त असल्यामुळे तिला अनेकांनी मागणी घातली होती.
Verse 45
भगवानाह न मणिं प्रतीच्छामो वयं नृप । तवास्तां देवभक्तस्य वयं च फलभागिन: ॥ ४५ ॥
भगवान म्हणाले—“हे नृपा, आम्ही हा मणी परत घेणार नाही. तू सूर्यदेवाचा भक्त आहेस; म्हणून तो तुझ्याजवळच राहू दे, आणि आम्हीही त्याच्या फळाचे भागीदार होऊ.”
Frequently Asked Questions
Satrājit’s offense is rooted in lobha (greed) and disregard for dharmic kingship: when Kṛṣṇa requested the Syamantaka jewel be given to King Ugrasena (the rightful Yadu ruler) for public benefit and proper custodianship, Satrājit refused. This denial, coupled with later suspicion cast upon Kṛṣṇa, becomes aparādha because it prioritizes private gain and ego over righteous order and trust in the Lord.
Kṛṣṇa undertook a fact-finding journey with citizens, locating Prasena and the horse killed by a lion, then finding the lion slain by Jāmbavān. By entering the cave, recovering the jewel, and returning with it to the royal assembly before Ugrasena and Satrājit, Kṛṣṇa established a public, verifiable chain of evidence—removing the ‘stain’ of rumor and restoring social confidence in dharma.
Jāmbavān is the famed Ṛkṣa-king (bear-king), a great devotee associated with Rāma-līlā. After battling Kṛṣṇa for twenty-eight days, his strength collapses and realization dawns: the opponent is not an ordinary man but Viṣṇu Himself—the source of all strength and the Supreme Controller. His recognition is expressed through explicit theological praise and by offering the jewel and his daughter, indicating surrender and devotion.
Satrājit, remorseful and fearing further offense and social backlash, chooses a dharmic form of atonement: offering his daughter Satyabhāmā to Kṛṣṇa along with the Syamantaka jewel. The marriage resolves the conflict relationally and politically, while the jewel functions as the catalyst that reveals greed, rumor, and the need for righteous stewardship. Notably, Kṛṣṇa declines to keep the jewel, underscoring that His aim is dharma and reputation-restoration, not wealth.