Adhyaya 29
Veṇu-gīta-āhvāna and the Gopīs’ Appeal: The Opening of Rāsa-līlā
शरद्-पूर्णिमेच्या चंद्रप्रकाशात वृंदावनात श्रीकृष्ण, आत्माराम व पूर्ण ऐश्वर्यसंपन्न असूनही मधुर-रसाकडे वळून योगमायेने बासरी वाजवून गोपींना बोलावतात. गोपी लोकलज्जा व गृहकर्तव्ये सोडून धावतात; ज्या जाऊ शकत नाहीत त्या विरह-ध्यानात तल्लीन होऊन पाप जाळतात व पुण्य क्षीण करतात. परीक्षित विचारतो—कृष्णाला प्रियकर मानणाऱ्या गोपींना सिद्धी कशी? शुकदेव सांगतो—हरितील तीव्र आसक्ती काम, भय, क्रोध किंवा प्रेम कोणत्याही रूपात असो, शेवटी त्याच्याकडे नेते; भक्तांना परम पद मिळते. कृष्ण गोपींची परीक्षा घेऊन धर्म—कुलधर्म व पतिव्रता—पाळून परत जाण्यास सांगतो आणि भक्ति श्रवण, कीर्तन, दर्शन व स्मरणाने होते, केवळ सान्निध्याने नाही असे शिकवतो. गोपी एकांत शरणागतीचा सिद्धांत मांडतात—कृष्णच सर्वांचा खरा पती, आत्मा व बंधू; त्याच्या चरणसेवेची याचना करतात. प्रसन्न होऊन कृष्ण यमुना-तटी प्रेमलीला आरंभतो; पण अभिमान उगवताच अंतर्धान होतो—पुढील अध्यायातील शोध व विरह-भक्तीची गहनता यासाठी.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच भगवानपि ता रात्री: शारदोत्फुल्लमल्लिका: । वीक्ष्य रन्तुं मनश्चक्रे योगमायामुपाश्रित: ॥ १ ॥
श्रीबादरायणि म्हणाले—शरदातील त्या रात्रींमध्ये उमललेल्या मल्लिका फुलांचा सुगंध पाहून, योगमायेचा आश्रय घेऊन भगवानांनी प्रेमक्रीडेसाठी मन केले।
Verse 2
तदोडुराज: ककुभ: करैर्मुखंप्राच्या विलिम्पन्नरुणेन शन्तमै: । स चर्षणीनामुदगाच्छुचो मृजन्प्रिय: प्रियाया इव दीर्घदर्शन: ॥ २ ॥
मग चंद्रमा उदयास आला; आपल्या शांत, शीतल किरणांच्या अरुण छटांनी पूर्व दिशेचे मुख रंगवून पाहणाऱ्यांचे दुःख दूर करू लागला. तो चंद्र जणू दीर्घ विरहानंतर परतलेला प्रिय पती, प्रियेच्या मुखावर कुंकुम लावून शोभा वाढवीत आहे असा भासला।
Verse 3
दृष्ट्वा कुमुद्वन्तमखण्डमण्डलंरमाननाभं नवकुङ्कुमारुणम् । वनं च तत्कोमलगोभी रञ्जितंजगौ कलं वामदृशां मनोहरम् ॥ ३ ॥
अखंड पूर्णचंद्र नवकुंकुमाच्या अरुण तेजाने उजळला होता, जणू लक्ष्मीदेवीचे मुखच. कुमुदिनी फुलल्या आणि वन कोमल चांदण्याने रंजित झाले. हे पाहून भगवान श्रीकृष्णांनी वामदृष्टी गोपींचे मन मोहून टाकणारे मधुर वेणुगान छेडले।
Verse 4
निशम्य गीतं तदनङ्गवर्धनंव्रजस्त्रिय: कृष्णगृहीतमानसा: । आजग्मुरन्योन्यमलक्षितोद्यमा:स यत्र कान्तो जवलोलकुण्डला: ॥ ४ ॥
कृष्णाच्या वेणूचे ते अनंगवर्धक गीत ऐकून व्रजातील स्त्रियांची मने श्रीकृष्णाने जिंकली. त्या एकमेकींना न कळता, अतिशय वेगाने निघाल्या; धावताना त्यांच्या कुंडल्या डोलत होत्या. जिथे त्यांचा कान्त उभा होता तिथे त्या पोहोचल्या।
Verse 5
दुहन्त्योऽभिययु: काश्चिद् दोहं हित्वा समुत्सुका: । पयोऽधिश्रित्य संयावमनुद्वास्यापरा ययु: ॥ ५ ॥
काही गोपी गायीचे दूध काढत होत्या; कृष्णाची वेणू ऐकताच त्या उत्सुक होऊन दोह सोडून धावल्या. काहींनी चुलीवर दूध आटवायला/जमवायला ठेवले होते, तर काहींनी भाकरी-घावन/पक्वान भाजत ठेवले होते; तेही तसेच टाकून त्या कृष्णाकडे निघाल्या।
Verse 6
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥
काही गोपी वाढत होत्या, काही बाळांना दूध पाजत होत्या, काही पतींची सेवा करत होत्या, तर काही जेवत होत्या—पण सर्वांनी ती कामे सोडून कृष्णाकडे धाव घेतली. इतर गोपी अंगाला उटणे लावत, अंग पुसत, डोळ्यांत काजळ घालत होत्या; वस्त्रे-आभूषणे विस्कटली तरी त्या कृष्णाच्या सान्निध्याकडे धावल्या।
Verse 7
परिवेषयन्त्यस्तद्धित्वा पाययन्त्य: शिशून् पय: । शुश्रूषन्त्य: पतीन् काश्चिदश्नन्त्योऽपास्य भोजनम् ॥ ६ ॥ लिम्पन्त्य: प्रमृजन्त्योऽन्या अञ्जन्त्य: काश्च लोचने । व्यत्यस्तवस्त्राभरणा: काश्चित् कृष्णान्तिकं ययु: ॥ ७ ॥
काही गोपी वस्त्रे परिधान करीत होत्या, काही बाळांना दूध पाजत होत्या, काही पतींची सेवा करीत होत्या, तर काही भोजन करीत होत्या; पण सर्वांनी ते कार्य सोडून श्रीकृष्णाला भेटायला धाव घेतली. इतर गोपी स्नान, अंगाला लेप-प्रमार्जन, शृंगार व डोळ्यांत काजळ लावत होत्या; तरीही सर्व काही थांबवून, अस्ताव्यस्त वस्त्राभरणांसह, कृष्णाजवळ धावून गेल्या।
Verse 8
ता वार्यमाणा: पतिभि: पितृभिर्भ्रातृबन्धुभि: । गोविन्दापहृतात्मानो न न्यवर्तन्त मोहिता: ॥ ८ ॥
पती, पिता, भाऊ व इतर नातेवाईकांनी त्यांना अडवले; पण गोविंदाने त्यांची अंतःकरणे हरली होती, म्हणून त्या मोहित होऊन परतल्या नाहीत। बासरीच्या नादाने मंत्रमुग्ध होऊन त्या मागे वळल्या नाहीत।
Verse 9
अन्तर्गृहगता: काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमा: । कृष्णं तद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचना: ॥ ९ ॥
काही गोपी घरातच राहिल्या; त्यांना बाहेर पडता आले नाही। त्यांनी डोळे मिटून, प्रेमभावाने युक्त होऊन, श्रीकृष्णाचे ध्यान केले।
Verse 10
दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥
ज्या गोपी कृष्णाकडे जाऊ शकल्या नाहीत, त्यांना प्रियतम-विरहाची असह्य तीव्र ज्वाला भोगावी लागली; त्या तापाने सर्व अशुभ कर्म धुतले गेले. ध्यानात त्यांना अच्युताचा आलिंगन-सुख अनुभवास आले; त्या परमानंदाने त्यांचे लौकिक पुण्यही क्षीण झाले. तो परमात्मा असला तरी त्यांनी त्याला प्रिय पुरुष मानून त्या अंतरंग भावाने संग केला; त्यामुळे बंधने नष्ट होऊन त्यांनी तत्क्षणी गुणमय स्थूल देहाचा त्याग केला।
Verse 11
दु:सहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभा: । ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिर्वृत्या क्षीणमङ्गला: ॥ १० ॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्ध्यापि सङ्गता: । जहुर्गुणमयं देहं सद्य: प्रक्षीणबन्धना: ॥ ११ ॥
ज्या गोपी कृष्णाकडे जाऊ शकल्या नाहीत, त्यांना प्रियतम-विरहाची असह्य तीव्र ज्वाला भोगावी लागली; त्या तापाने सर्व अशुभ कर्म धुतले गेले. ध्यानात त्यांना अच्युताचा आलिंगन-सुख अनुभवास आले; त्या परमानंदाने त्यांचे लौकिक पुण्यही क्षीण झाले. तो परमात्मा असला तरी त्यांनी त्याला प्रिय पुरुष मानून त्या अंतरंग भावाने संग केला; त्यामुळे बंधने नष्ट होऊन त्यांनी तत्क्षणी गुणमय स्थूल देहाचा त्याग केला।
Verse 12
श्रीपरीक्षिदुवाच कृष्णं विदु: परं कान्तं न तु ब्रह्मतया मुने । गुणप्रवाहोपरमस्तासां गुणधियां कथम् ॥ १२ ॥
श्री परीक्षित म्हणाले—हे मुने, गोपींनी कृष्णाला केवळ परम प्रिय कान्त म्हणूनच ओळखले, ब्रह्मरूप परम सत्य म्हणून नाही. मग गुणांच्या प्रवाहात गुंतलेल्या त्यांच्या बुद्धीने भौतिक आसक्ती कशी सोडली?
Verse 13
श्रीशुक उवाच उक्तं पुरस्तादेतत्ते चैद्य: सिद्धिं यथा गत: । द्विषन्नपि हृषीकेशं किमुताधोक्षजप्रिया: ॥ १३ ॥
श्री शुकदेव म्हणाले—हे मी तुला पूर्वीच सांगितले आहे की चैद्य शिशुपाल कसा सिद्धीला पोहोचला. जो हृषीकेशाचा द्वेष करूनही परिपूर्णता पावला, तर अधोक्षजाच्या प्रिय भक्तांचे काय सांगावे!
Verse 14
नृणां नि:श्रेयसार्थाय व्यक्तिर्भगवतो नृप । अव्ययस्याप्रमेयस्य निर्गुणस्य गुणात्मन: ॥ १४ ॥
हे राजन्, मनुष्यांच्या परम कल्याणासाठी भगवंतांचा अवतार होतो. ते अव्यय व अप्रमेय आहेत; गुणातीत असूनही गुणांचे अधिपती आहेत.
Verse 15
कामं क्रोधं भयं स्नेहमैक्यं सौहृदमेव च । नित्यं हरौ विदधतो यान्ति तन्मयतां हि ते ॥ १५ ॥
जे लोक काम, क्रोध, भय, स्नेह, एकत्वभाव किंवा मैत्री—हे सर्व नित्य हरित अर्पित करतात, ते नक्कीच त्याच्यात तन्मय होतात.
Verse 16
न चैवं विस्मय: कार्यो भवता भगवत्यजे । योगेश्वरेश्वरे कृष्णे यत एतद् विमुच्यते ॥ १६ ॥
अजे भगवंत, योगेश्वरांचा ईश्वर कृष्ण याबद्दल तुला इतका विस्मय वाटू नये; कारण ह्याच प्रभूमुळे हे जग मुक्त होते.
Verse 17
ता दृष्ट्वान्तिकमायाता भगवान् व्रजयोषित: । अवदद् वदतां श्रेष्ठो वाच: पेशैर्विमोहयन् ॥ १७ ॥
व्रजातील गोपी जवळ आल्या हे पाहून, वाणीमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या भगवान श्रीकृष्णांनी मधुर वचने बोलून त्यांचे मन मोहित केले।
Verse 18
श्रीभगवानुवाच स्वागतं वो महाभागा: प्रियं किं करवाणि व: । व्रजस्यानामयं कच्चिद् ब्रूतागमनकारणम् ॥ १८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: हे महाभाग्यवतींनो, तुमचे स्वागत आहे. तुम्हाला प्रिय होईल असे मी काय करू? व्रजात सर्व कुशल आहे ना? येण्याचे कारण सांगा।
Verse 19
रजन्येषा घोररूपा घोरसत्त्वनिषेविता । प्रतियात व्रजं नेह स्थेयं स्त्रीभि: सुमध्यमा: ॥ १९ ॥
ही रात्रि फार भयावह आहे आणि येथे भयंकर प्राणी वावरतात. हे सुमध्यमा, व्रजाला परत जा; स्त्रियांनी येथे थांबू नये।
Verse 20
मातर: पितर: पुत्रा भ्रातर: पतयश्च व: । विचिन्वन्ति ह्यपश्यन्तो मा कृढ्वं बन्धुसाध्वसम् ॥ २० ॥
तुम्ही घरी दिसत नाही म्हणून तुमच्या माता, पिता, पुत्र, भाऊ आणि पती नक्कीच शोधत आहेत. नातलगांना व्याकुळ करू नका।
Verse 21
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
तुम्ही हे फुलांनी बहरलेले वन पाहिले आहे, जे पौर्णिमेच्या चंद्रकिरणांनी उजळलेले आहे आणि यमुनेच्या मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या पल्लवांनी शोभणाऱ्या वृक्षांनी रम्य झाले आहे। आता उशीर नको; गोठ्याकडे परत जा। हे सती स्त्रियांनो, पतींची सेवा करा; रडणाऱ्या वासरांना व बाळांना दूध पाजून, दूध काढून त्यांना तृप्त करा।
Verse 22
दृष्टं वनं कुसुमितं राकेशकररञ्जितम् । यमुनानिललीलैजत्तरुपल्लवशोभितम् ॥ २१ ॥ तद् यात मा चिरं गोष्ठं शुश्रूषध्वं पतीन् सती: । क्रन्दन्ति वत्सा बालाश्च तान् पाययत दुह्यत ॥ २२ ॥
तुम्ही हे वृंदावनाचे वन पाहिले—फुलांनी बहरलेले आणि पौर्णिमेच्या चंद्रप्रकाशाने उजळलेले. यमुनेच्या मंद वाऱ्याने हलणाऱ्या पानांनी शोभलेली झाडांची रम्यता देखिली. आता उशीर न करता गोठ्याकडे परत जा. हे पतिव्रता स्त्रिया, पतींची सेवा करा आणि रडणाऱ्या बाळांना व वासरांना दूध पाजा; गायीही दुहा।
Verse 23
अथ वा मदभिस्नेहाद् भवत्यो यन्त्रिताशया: । आगता ह्युपपन्नं व: प्रीयन्ते मयि जन्तव: ॥ २३ ॥
किंवा माझ्यावरील अतिशय स्नेहामुळे तुमची अंतःकरणे वश झाली आणि म्हणून तुम्ही येथे आला आहात. हे तुमच्यासाठी योग्यच आहे, कारण सर्व जीवांना माझ्याविषयी स्वाभाविक प्रेम असते।
Verse 24
भर्तु: शुश्रूषणं स्त्रीणां परो धर्मो ह्यमायया । तद्बन्धूनां च कल्याण: प्रजानां चानुपोषणम् ॥ २४ ॥
स्त्रीचा परम धर्म हा आहे की तिने निष्कपटपणे पतीची सेवा करावी, पतीच्या कुटुंबीयांचे कल्याण व सद्वर्तन जपावे आणि संततीचे योग्य पालन-पोषण करावे।
Verse 25
दु:शीलो दुर्भगो वृद्धो जडो रोग्यधनोऽपि वा । पति: स्त्रीभिर्न हातव्यो लोकेप्सुभिरपातकी ॥ २५ ॥
परलोकात शुभ गती इच्छिणाऱ्या स्त्रियांनी धर्मच्युत नसलेल्या पतीचा कधीही त्याग करू नये—तो दुर्वर्तनी, दुर्भाग्यवान, वृद्ध, मंदबुद्धी, रोगी किंवा निर्धन असला तरीही।
Verse 26
अस्वर्ग्यमयशस्यं च फल्गु कृच्छ्रं भयावहम् । जुगुप्सितं च सर्वत्र ह्यौपपत्यं कुलस्त्रिय: ॥ २६ ॥
कुलीन स्त्रीसाठी क्षुल्लक परपुरुष-संबंध सर्वत्र निंद्य आहेत. ते स्वर्गापासून वंचित करतात, कीर्ती नष्ट करतात, कष्टदायक व भयकारक ठरतात।
Verse 27
श्रवणाद् दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ २७ ॥
माझ्याविषयी प्रेम श्रवण, दर्शन, ध्यान व कीर्तनाने उत्पन्न होते; केवळ शारीरिक जवळीकाने तसा फल होत नाही. म्हणून घरी परत जा.
Verse 28
श्रीशुक उवाच इति विप्रियमाकर्ण्य गोप्यो गोविन्दभाषितम् । विषण्णा भग्नसङ्कल्पाश्चिन्तामापुर्दुरत्ययाम् ॥ २८ ॥
श्रीशुक म्हणाले—गोविंदाचे अप्रिय वचन ऐकून गोपी विषण्ण झाल्या. त्यांच्या मोठ्या आशा भंगल्या आणि त्या दुर्धर चिंतेत पडल्या.
Verse 29
कृत्वा मुखान्यव शुच: श्वसनेन शुष्यद्- बिम्बाधराणि चरणेन भुव: लिखन्त्य: । अस्रैरुपात्तमसिभि: कुचकुङ्कुमानि तस्थुर्मृजन्त्य उरुदु:खभरा: स्म तूष्णीम् ॥ २९ ॥
त्या मान खाली घालून, मुख वाकडे करून उभ्या राहिल्या. दुःखाने भरलेल्या जड श्वासांनी त्यांच्या लाल ओठांचा कोरडेपणा झाला. पायाच्या बोटांनी त्या जमिनीवर रेघा काढू लागल्या. डोळ्यांतील अश्रूंनी काजळ वाहून गेले व उरावरील कुंकू पुसले गेले. अशा रीतीने त्या मौनात, मोठ्या दुःखाचा भार सहन करत उभ्या राहिल्या.
Verse 30
प्रेष्ठं प्रियेतरमिव प्रतिभाषमाणं कृष्णं तदर्थविनिवर्तितसर्वकामा: । नेत्रे विमृज्य रुदितोपहते स्म किञ्चित्- संरम्भगद्गदगिरोऽब्रुवतानुरक्ता: ॥ ३० ॥
कृष्ण त्यांचा अत्यंत प्रिय असूनही, आणि त्यांच्यासाठीच त्यांनी सर्व इच्छा सोडल्या होत्या, तरी तो जणू अप्रियासारखा बोलत होता. तरीही त्यांची आसक्ती ढळली नाही. त्यांनी रडणे थांबवून डोळे पुसले आणि थोड्या आवेशाने गद्गद आवाजात बोलू लागल्या.
Verse 31
गोप्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥ ३१ ॥
गोपी म्हणाल्या—हे विभो! असे क्रूर बोलू नका. आम्ही सर्व विषयभोग सोडून तुमच्या चरणकमळांच्या आश्रयाला आलो आहोत. हे हट्टी! आम्हाला सोडू नका; आम्ही तुमचे भक्त आहोत. जसा आदिपुरुष श्रीनारायण मोक्ष इच्छिणाऱ्या भक्तांना स्वीकारतो, तसाच तूही आम्हाला स्वीकार.
Verse 32
यत्पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥ ३२ ॥
प्रिय कृष्णा, धर्म जाणणाऱ्या तुम्ही सांगितले की स्त्रियांचा स्वधर्म पती, पुत्र व आप्तांची निष्ठेने सेवा करणे हा आहे. हे मान्य; पण ती सेवा खरे तर तुम्हालाच अर्पण व्हावी, कारण तुम्हीच सर्व देहधाऱ्यांचे परमप्रिय सखा, निकटचे बंधू आणि स्वयं आत्मा आहात।
Verse 33
कुर्वन्ति हि त्वयि रतिं कुशला: स्व आत्मन् नित्यप्रिये पतिसुतादिभिरार्तिदै: किम् । तन्न: प्रसीद परमेश्वर मा स्म छिन्द्या आशां धृतां त्वयि चिरादरविन्दनेत्र ॥ ३३ ॥
हे स्वात्मन्, नित्यप्रिय! कुशल साधक तुम्हालाच खरा आत्मा व शाश्वत प्रिय मानून तुमच्यातच रती ठेवतात. आमचे पती, पुत्र इत्यादी तर क्लेश देणारे; त्यांचा आम्हाला काय उपयोग? म्हणून हे परमेश्वरा, कृपा करा; हे कमलनेत्रा, तुमच्याविषयीची चिरकालची आशा छेदू नका।
Verse 34
चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यन्निर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये । पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद् याम: कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥ ३४ ॥
आजवर आमचे चित्त घरकामात गुंतले होते; पण तुम्ही सहजपणे आमचे मन आणि हात—दोन्ही घरगुती कामांपासून हिरावून घेतले. आता तुमच्या चरणकमलांच्या मुळापासून आमचे पाय एक पाऊलही हलत नाहीत. आम्ही व्रजात कसे जाऊ? तिथे जाऊन काय करू?
Verse 35
सिञ्चाङ्ग नस्त्वदधरामृतपूरकेण हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् । नो चेद्वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा ध्यानेन याम पदयो: पदवीं सखे ते ॥ ३५ ॥
हे सखे कृष्णा, तुझ्या अधरामृताच्या धारांनी आमच्या हृदयातील ती कामाग्नी शमव, जी तुझ्या हास्य, कटाक्ष आणि मधुर वंशीगीताने पेटवली आहे. नाहीतर आम्ही तुझ्या विरहाग्नीत देह अर्पण करू आणि योगींप्रमाणे ध्यानाने तुझ्या चरणकमलांची पदवी प्राप्त करू.
Verse 36
यर्ह्यम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य । अस्प्राक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमञ्ज: स्थातुं स्त्वयाभिरमिता बत पारयाम: ॥ ३६ ॥
हे कमलनेत्रा, लक्ष्मीदेवी तुझ्या चरणतळांचा स्पर्श मिळाला की तो उत्सव मानते. तू अरण्यवासियांनाही अतिशय प्रिय आहेस; म्हणून आम्हीही तुझे चरणकमल स्पर्श करू. त्यानंतर, तुझ्याने पूर्ण तृप्त झाल्यामुळे आम्हाला दुसऱ्या कोणत्याही पुरुषासमोर उभेही राहता येणार नाही.
Verse 37
श्रीर्यत्पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्ध्वापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्या: स्ववीक्षण उतान्यसुरप्रयास- स्तद्वद् वयं च तव पादरज: प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥
ज्यांची कृपादृष्टी देवताही मोठ्या प्रयत्नाने मागतात, त्या लक्ष्मीदेवींना नारायणाच्या वक्षस्थळी नित्य स्थान मिळूनही, तुलसीदेवी व इतर सेवकांसह वाटून घ्यावे लागले तरी प्रभूच्या चरणकमलांची रज हवीशी वाटते. तसेच आम्हीही तुमच्या चरणरजास शरण आलो आहोत।
Verse 38
तन्न: प्रसीद वृजिनार्दन तेऽङ्घ्रिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्त्वदुपासनाशा: । त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीव्रकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥ ३८ ॥
म्हणून, हे दुःखनाशक, आमच्यावर प्रसन्न व्हा। तुमच्या चरणकमलांच्या आश्रयासाठी आम्ही घरदार व आप्तजन सोडले; तुमची उपासना व सेवा हाच आमचा एकमेव हेतू आहे। तुमच्या सुंदर हास्ययुक्त नजरेतून उठलेल्या तीव्र इच्छेने आमची अंतःकरणे जळत आहेत; हे पुरुषभूषण, आम्हाला दासीपद दे।
Verse 39
वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री- गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयं च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्ष: श्रियैकरमणं च भवाम दास्य: ॥ ३९ ॥
तुमचे वळणदार केसांनी वेढलेले मुख, कुंडलांच्या शोभेने उजळलेले गाल, अमृतमय ओठ आणि हास्ययुक्त नजर पाहून; तसेच भय हरून टाकणाऱ्या तुमच्या दोन भुजा आणि लक्ष्मीला एकमेव रमणीय असलेले तुमचे वक्ष पाहून—आम्ही नक्कीच तुमच्या दासी होऊ।
Verse 40
का स्त्र्यङ्ग ते कलपदायतवेणुगीत- सम्मोहितार्यचरितान्न चलेत्त्रिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदं च निरीक्ष्य रूपं यद् गोद्विजद्रुममृगा: पुलकान्यबिभ्रन् ॥ ४० ॥
हे कृष्ण, तीन लोकांत कोणती स्त्री तुमच्या मधुर, लांबट वेणुनादाने मोहित होऊन धर्ममर्यादेतून ढळणार नाही? तुमचे हे रूप त्रैलोक्याला सौभाग्य देणारे आहे. खरे तर तुमचे सौंदर्य पाहून गायी, पक्षी, वृक्ष आणि हरिणेही अंगावर रोमांच धारण करतात।
Verse 41
व्यक्तं भवान् व्रजभयार्तिहरोऽभिजातो देवो यथादिपुरुष: सुरलोकगोप्ता । तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिर:सु च किङ्करीणाम् ॥ ४१ ॥
स्पष्टच तुम्ही व्रजवासियांचे भय व दुःख दूर करण्यासाठी अवतरला आहात, जसा आदिपुरुष भगवान देवलोकाचे रक्षण करतो. म्हणून, हे आर्तबांधव, कृपा करून तुमचा कमलहस्त आम्हा दासींच्या मस्तकावर आणि तापलेल्या स्तनांवर ठेव।
Verse 42
श्रीशुक उवाच इति विक्लवितं तासां श्रुत्वा योगेश्वरेश्वर: । प्रहस्य सदयं गोपीरात्मारामोऽप्यरीरमत् ॥ ४२ ॥
श्रीशुक म्हणाले—गोपिकांची ही व्याकुळ वचने ऐकून योगेश्वरांचाही ईश्वर श्रीकृष्ण हसले आणि दयाळूपणे, आत्माराम असूनही, त्यांच्यासह रमले।
Verse 43
ताभि: समेताभिरुदारचेष्टित: प्रियेक्षणोत्फुल्लमुखीभिरच्युत: । उदारहासद्विजकुन्ददीधति- र्व्यरोचतैणाङ्क इवोडुभिर्वृत: ॥ ४३ ॥
एकत्र जमलेल्या, प्रिय नजरेने मुख फुललेल्या गोपिकांमध्ये उदार लीला करणारे अच्युत श्रीकृष्ण ताऱ्यांनी वेढलेल्या चंद्रासारखे शोभले; त्यांच्या व्यापक हास्यात कुंदकळीप्रमाणे दात उजळले।
Verse 44
उपगीयमान उद्गायन् वनिताशतयूथप: । मालां बिभ्रद्वैजयन्तीं व्यचरन्मण्डयन् वनम् ॥ ४४ ॥
गोपिका जेव्हा त्यांचे गुणगान करीत, तेव्हा शेकडो वनितांचा नायक श्रीकृष्णही मोठ्याने प्रत्युत्तर गात. वैजयन्ती माळ धारण करून ते त्यांच्या मध्ये फिरत वृन्दावन वन शोभवू लागले।
Verse 45
नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥
श्रीकृष्ण गोपिकांसह यमुनेच्या तीरावर गेले; तेथील वाळू शीतल होती आणि लहरींनी प्रफुल्लित झालेल्या वाऱ्यात कुमुदांचा सुगंध होता. तेथे त्यांनी बाहू पसरून गोपिकांना आलिंगन दिले; हात, केस, मांड्या, कंबरपट्टा व स्तनांचा स्पर्श, नखांनी हलकी खोडकर खरचट, खेळकर विनोद, कटाक्ष व हास्य यांद्वारे व्रजसुंदरींमध्ये कामदेव जागवून प्रभूंनी रासरमण केले।
Verse 46
नद्या: पुलिनमाविश्य गोपीभिर्हिमवालुकम् । जुष्टं तत्तरलानन्दिकुमुदामोदवायुना ॥ ४५ ॥ बाहुप्रसारपरिरम्भकरालकोरु- नीवीस्तनालभननर्मनखाग्रपातै: । क्ष्वेल्यावलोकहसितैर्व्रजसुन्दरीणा- मुत्तम्भयन् रतिपतिं रमयां चकार ॥ ४६ ॥
श्रीकृष्ण गोपिकांसह यमुनेच्या तीरावर गेले; तेथील वाळू शीतल होती आणि लहरींनी प्रफुल्लित झालेल्या वाऱ्यात कुमुदांचा सुगंध होता. तेथे त्यांनी बाहू पसरून गोपिकांना आलिंगन दिले; हात, केस, मांड्या, कंबरपट्टा व स्तनांचा स्पर्श, नखांनी हलकी खोडकर खरचट, खेळकर विनोद, कटाक्ष व हास्य यांद्वारे व्रजसुंदरींमध्ये कामदेव जागवून प्रभूंनी रासरमण केले।
Verse 47
एवं भगवत: कृष्णाल्लब्धमाना महात्मन: । आत्मानं मेनिरे स्त्रीणां मानिन्यो ह्यधिकं भुवि ॥ ४७ ॥
भगवान श्रीकृष्णांकडून विशेष कृपा मिळाल्याने गोपी आपल्या सौभाग्यावर गर्व करू लागल्या. प्रत्येक जण स्वतःला पृथ्वीवरील सर्वोत्तम स्त्री मानू लागली.
Verse 48
तासां तत् सौभगमदं वीक्ष्य मानं च केशव: । प्रशमाय प्रसादाय तत्रैवान्तरधीयत ॥ ४८ ॥
गोप्यांच्या सौभाग्यजन्य गर्व व मान पाहून केशव तो अहंकार शांत करण्यासाठी आणि अधिक कृपा दाखवण्यासाठी तेथेच तत्काळ अंतर्धान पावले.
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa’s “send them back” speech functions as a līlā of testing and instruction: it exposes the gopīs’ exclusive śaraṇāgati (single-point refuge) and removes any trace of mixed motivation. It also clarifies siddhānta that bhakti is not reducible to physical proximity; true union is absorption in the Lord through devotion. In traditional commentarial reading, this is anugraha—mercy in the form of intensifying prema.
Śukadeva explains that Kṛṣṇa is nirguṇa and the controller of the guṇas; absorption in Him transforms the heart. Even hostile absorption (as with Śiśupāla) grants liberation; therefore, the gopīs’ loving absorption—though expressed in madhura-bhāva—purifies more completely. Their intense viraha burns pāpa and even exhausts attachment to puṇya, nullifying karmic bondage through single-minded fixation on Hari.
They are Vraja’s cowherd women prevented by external obstacles (family restraint, circumstance). The text presents their inward meeting through smaraṇa: meditation so intense that separation itself becomes a direct spiritual experience, demonstrating that bhakti’s efficacy is rooted in consciousness and surrender, not merely location.
Kṛṣṇa disappears to remove the gopīs’ emerging māna/pride from receiving His attention and to deepen their dependence on Him alone. This pivot inaugurates the next narrative movement—searching for Kṛṣṇa and the intensification of viraha—which is portrayed as a higher refinement of prema.