Adhyaya 27

Verse 1

श्रीशुक उवाच गोवर्धने धृते शैले आसाराद् रक्षिते व्रजे । गोलोकादाव्रजत्कृष्णं सुरभि: शक्र एव च ॥ १ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—कृष्णाने गोवर्धन पर्वत धारण करून भयंकर पावसापासून व्रजाचे रक्षण केल्यानंतर, गोलोकातून गायींची माता सुरभी कृष्णाच्या दर्शनास आली; तिच्यासोबत इंद्रही आला।

Verse 2

विविक्त उपसङ्गम्य व्रीडीत: कृतहेलन: । पस्पर्श पादयोरेनं किरीटेनार्कवर्चसा ॥ २ ॥

भगवंताचा अपराध केल्याने इंद्र अत्यंत लज्जित झाला. तो एकांतस्थानी जाऊन दंडवत पडला आणि सूर्यसमान तेजस्वी मुकुटाने प्रभूंच्या कमलचरणांना स्पर्श केला।

Verse 3

द‍ृष्टश्रुतानुभावोऽस्य कृष्णस्यामिततेजस: । नष्टत्रिलोकेशमद इदमाह कृताञ्जलि: ॥ ३ ॥

अमित तेजस्वी श्रीकृष्णांचे दिव्य सामर्थ्य इंद्राने पाहिले व ऐकले; त्यामुळे त्रिलोकेश असल्याचा त्याचा खोटा गर्व नष्ट झाला. हात जोडून त्याने प्रभूंना असे विनविले.

Verse 4

इन्द्र उवाच विशुद्धसत्त्वं तव धाम शान्तंतपोमयं ध्वस्तरजस्तमस्कम् । मायामयोऽयं गुणसम्प्रवाहोन विद्यते तेऽग्रहणानुबन्ध: ॥ ४ ॥

इंद्र म्हणाला—हे प्रभो, तुमचे धाम/स्वरूप विशुद्ध सत्त्वमय, शांत व तपोमय आहे; त्यात रज-तमाचा अंशही नाही. तुमच्यात मायाजन्य गुणांचा प्रवाह नाही, तसेच अज्ञानजन्य बंधनाचाही संबंध नाही.

Verse 5

कुतो नु तद्धेतव ईश तत्कृतालोभादयो येऽबुधलिङ्गभावा: । तथापि दण्डं भगवान् बिभर्तिधर्मस्य गुप्‍त्यै लनिग्रहाय ॥ ५ ॥

हे ईश्वरा! मग लोभ, काम, क्रोध, मत्सर इत्यादी अज्ञानीपणाची लक्षणे तुमच्यात कशी असतील? ती तर पूर्वसंसार-संसर्गातून उत्पन्न होऊन जीवाला पुन्हा संसारात गुंतवतात. तरीही धर्मरक्षणासाठी व दुष्टनिग्रहासाठी भगवान दंड धारण करतात.

Verse 6

पिता गुरुस्त्वं जगतामधीशोदुरत्यय: काल उपात्तदण्ड: । हिताय चेच्छातनुभि: समीहसेमानं विधुन्वन् जगदीशमानिनाम् ॥ ६ ॥

तुम्ही सर्व जगाचे पिता, गुरु आणि परम अधीश्वर आहात. तुम्ही दुर्जेय काळ आहात, दंड धारण करणारे; पाप्यांच्या हितासाठीच त्यांना शिक्षा देता. स्वेच्छेने अवतार घेऊन जगाचे स्वामी असल्याचा मान धारण करणाऱ्यांचा खोटा गर्व तुम्ही दूर करता.

Verse 7

ये मद्विधाज्ञा जगदीशमानिन-स्त्वां वीक्ष्य कालेऽभयमाशु तन्मदम् । हित्वार्यमार्गं प्रभजन्त्यपस्मयाईहा खलानामपि तेऽनुशासनम् ॥ ७ ॥

माझ्यासारखे मूढ, जे स्वतःला जगदीश्वर मानून गर्व करतात, तुम्हाला काळासमोरही निर्भय पाहून तत्काळ तो मद सोडतात व आर्य-मार्गाचा आश्रय घेतात. येथे खलांना दिलेला दंडही तुमचे अनुशासन, म्हणजेच शिक्षणच आहे.

Verse 8

स त्वं ममैश्वर्यमदप्लुतस्यकृतागसस्तेऽविदुष: प्रभावम् । क्षन्तुं प्रभोऽथार्हसि मूढचेतसोमैवं पुनर्भून्मतिरीश मेऽसती ॥ ८ ॥

मी माझ्या ऐश्वर्याच्या मदात बुडालो होतो; तुमची महिमा न जाणता मी तुमच्याविरुद्ध अपराध केला. हे प्रभो, कृपा करून मला क्षमा करा. माझे चित्त मोहग्रस्त झाले होते; हे ईशा, माझी मती पुन्हा कधीही अशी असत्य-अशुद्ध होऊ नये.

Verse 9

तवावतारोऽयमधोक्षजेहभुवो भराणामुरुभारजन्मनाम् । चमूपतीनामभवाय देवभवाय युष्मच्चरणानुवर्तिनाम् ॥ ९ ॥

हे अधोक्षज! पृथ्वीवर भार झालेले युद्धोन्मत्त राजे-सेनापती यांचा नाश करण्यासाठी तुम्ही या जगात अवतार घेता. हे देव, आणि जे तुमच्या चरणकमलांचे निष्ठेने अनुसरण करतात, त्यांच्या कल्याणासाठीही तुम्ही कार्य करता.

Verse 10

नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । वासुदेवाय कृष्णाय सात्वतां पतये नम: ॥ १० ॥

भगवान महात्मा पुरुष, वासुदेव श्रीकृष्ण—सात्वतांचे (यदुवंशाचे) स्वामी—आपांस माझा नमस्कार असो.

Verse 11

स्वच्छन्दोपात्तदेहाय विशुद्धज्ञानमूर्तये । सर्वस्मै सर्वबीजाय सर्वभूतात्मने नम: ॥ ११ ॥

जो भक्तांच्या इच्छेनुसार स्वेच्छेने दिव्य देह धारण करतात, ज्यांची मूर्तीच शुद्ध ज्ञान आहे, जे सर्वस्व आहेत, सर्वांचे बीज आहेत आणि सर्व भूतांचे आत्मा आहेत—त्यांना माझा नमस्कार असो.

Verse 12

मयेदं भगवन् गोष्ठनाशायासारवायुभि: । चेष्टितं विहते यज्ञे मानिना तीव्रमन्युना ॥ १२ ॥

हे भगवन्! माझा यज्ञ भंग झाल्यावर मी खोट्या अभिमानाने तीव्र क्रोधात पेटलो; म्हणून प्रचंड पाऊस व वादळ उठवून तुमच्या गोपसमुदायाचा नाश करण्याचा प्रयत्न केला।

Verse 13

त्वयेशानुगृहीतोऽस्मि ध्वस्तस्तम्भो वृथोद्यम: । ईश्वरं गुरुमात्मानं त्वामहं शरणं गत: ॥ १३ ॥

हे ईश! माझा खोटा अभिमान धुळीस मिळवून आणि माझा व्यर्थ उद्योग पराभूत करून तुम्ही माझ्यावर कृपा केलीत। तुम्हीच परमेश्वर, गुरु आणि परमात्मा—मी तुमच्या शरण आलो आहे।

Verse 14

श्रीशुक उवाच एवं सङ्कीर्तित: कृष्णो मघोना भगवानमुम् । मेघगम्भीरया वाचा प्रहसन्निदमब्रवीत् ॥ १४ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: इंद्राने अशा रीतीने स्तुती केल्यावर भगवान श्रीकृष्ण हसले आणि मेघगंभीर वाणीने त्याला असे म्हणाले।

Verse 15

श्रीभगवानुवाच मया तेऽकारि मघवन् मखभङ्गोऽनुगृह्णता । मदनुस्मृतये नित्यं मत्तस्येन्द्र श्रिया भृशम् ॥ १५ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: हे मघवन् इंद्रा! कृपेनेच मी तुझ्यासाठीचा यज्ञ थांबविला. स्वर्गराजाच्या ऐश्वर्य-श्रीमुळे तू फार मदान्ध झाला होतास; म्हणून तू सदैव माझे स्मरण करावे अशी माझी इच्छा होती।

Verse 16

मामैश्वर्यश्रीमदान्धो दण्डपाणिं न पश्यति । तं भ्रंशयामि सम्पद्‌भ्यो यस्य चेच्छाम्यनुग्रहम् ॥ १६ ॥

ऐश्वर्य आणि श्रीच्या मदाने अंध झालेला मनुष्य माझ्या हातातील दंडासह असलेले माझे सान्निध्य पाहू शकत नाही. ज्याचा खरा कल्याण मी इच्छितो, त्याला मी त्याच्या भौतिक संपत्तीपासून खाली आणतो।

Verse 17

गम्यतां शक्र भद्रं व: क्रियतां मेऽनुशासनम् । स्थीयतां स्वाधिकारेषु युक्तैर्व: स्तम्भवर्जितै: ॥ १७ ॥

हे शक्र (इंद्रा), आता तू जा; माझी आज्ञा पाळ. आपल्या नेमलेल्या अधिकारात स्थिर राहा आणि गर्वरहित, संयमी हो.

Verse 18

अथाह सुरभि: कृष्णमभिवन्द्यमनस्विनी । स्वसन्तानैरुपामन्‍त्र्य गोपरूपिणमीश्वरम् ॥ १८ ॥

मग सुरभी माता आपल्या संतती—गायींसह—श्रीकृष्णाला वंदन करून, गोपालरूपाने उपस्थित असलेल्या ईश्वराचे लक्ष वेधून, नम्र मनाने आदराने बोलू लागली.

Verse 19

सुरभिरुवाच कृष्ण कृष्ण महायोगिन् विश्वात्मन् विश्वसम्भव । भवता लोकनाथेन सनाथा वयमच्युत ॥ १९ ॥

सुरभी म्हणाली—हे कृष्ण, हे कृष्ण, महायोगिन्! हे विश्वात्मन्, विश्वसम्भव! हे अच्युत, आपण लोकनाथ आहात; आपल्या कृपेने आम्ही सनाथ झालो आहोत.

Verse 20

त्वं न: परमकं दैवं त्वं न इन्द्रो जगत्पते । भवाय भव गोविप्रदेवानां ये च साधव: ॥ २० ॥

आपणच आमचे परम आराध्य दैवत; हे जगत्पते, आपणच आमचे इंद्र. गायी, ब्राह्मण, देव आणि सर्व साधू यांच्या कल्याणासाठी कृपा करून आमचे इंद्र व्हा.

Verse 21

इन्द्रं नस्त्वाभिषेक्ष्यामो ब्रह्मणा चोदिता वयम् । अवतीर्णोऽसि विश्वात्मन् भूमेर्भारापनुत्तये ॥ २१ ॥

ब्रह्माच्या आज्ञेने आम्ही तुमचा अभिषेक करून तुम्हाला इंद्र म्हणून अभिषिक्त करू. हे विश्वात्मन्, पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी तुम्ही अवतरला आहात.

Verse 22

श्रीशुक उवाच एवं कृष्णमुपामन्‍त्र्य सुरभि: पयसात्मन: । जलैराकाशगङ्गाया ऐरावतकरोद्‌धृतै: ॥ २२ ॥ इन्द्र: सुरर्षिभि: साकं चोदितो देवमातृभि: । अभ्यसिञ्चत दाशार्हं गोविन्द इति चाभ्यधात् ॥ २३ ॥

श्रीशुक म्हणाले—अशा रीतीने श्रीकृष्णांना विनवून माता सुरभीने आपल्या दुधाने त्यांचा अभिषेक केला. मग देवमातांच्या आज्ञेने इंद्राने देवर्षींसह, ऐरावताच्या सोंडेने आणलेल्या आकाशगंगेच्या जलाने दाशार्हवंशी श्रीकृष्णांचा राज्याभिषेक करून त्यांना ‘गोविंद’ असे नाव दिले.

Verse 23

श्रीशुक उवाच एवं कृष्णमुपामन्‍त्र्य सुरभि: पयसात्मन: । जलैराकाशगङ्गाया ऐरावतकरोद्‌धृतै: ॥ २२ ॥ इन्द्र: सुरर्षिभि: साकं चोदितो देवमातृभि: । अभ्यसिञ्चत दाशार्हं गोविन्द इति चाभ्यधात् ॥ २३ ॥

श्रीशुक म्हणाले—देवर्षींसह इंद्राने देवमातांच्या प्रेरणेने, ऐरावताच्या सोंडेने आणलेल्या आकाशगंगेच्या जलाने दाशार्हवंशी श्रीकृष्णांचा अभिषेक केला आणि त्यांना ‘गोविंद’ असे नाव दिले.

Verse 24

तत्रागतास्तुम्बुरुनारदादयोगन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणा: । जगुर्यशो लोकमलापहं हरे:सुराङ्गना: सन्ननृतुर्मुदान्विता: ॥ २४ ॥

तेथे तुम्बुरु, नारद इत्यादी गंधर्व, विद्याधर, सिद्ध व चारणांसह आले आणि जगाचे कल्मष हरून नेणारे हरिचे यशोगान करू लागले. देवांगना आनंदाने भरून प्रभूच्या सन्मानार्थ नृत्य करू लागल्या.

Verse 25

तं तुष्टुवुर्देवनिकायकेतवोह्यवाकिरंश्चाद्भुतपुष्पवृष्टिभि: । लोका: परां निर्वृतिमाप्नुवंस्त्रयोगावस्तदा गामनयन् पयोद्रुताम् ॥ २५ ॥

श्रेष्ठ देवांनी प्रभूची स्तुती केली आणि त्यांच्या वर अद्भुत पुष्पवृष्टी केली. तिन्ही लोकांना परम समाधान लाभले आणि गायींनी पृथ्वीला दुधाने भिजवून टाकले.

Verse 26

नानारसौघा: सरितो वृक्षा आसन् मधुस्रवा: । अकृष्टपच्यौषधयो गिरयोऽबिभ्रनुन्मणीन् ॥ २६ ॥

नद्या विविध स्वादिष्ट रसांनी वाहू लागल्या, वृक्ष मधु झिरपू लागले, न नांगरता पिकणाऱ्या औषधी वनस्पती आपोआप पिकल्या, आणि पर्वतांनी आत लपलेले रत्न बाहेर प्रकट केले.

Verse 27

कृष्णेऽभिषिक्त एतानि सर्वाणि कुरुनन्दन । निर्वैराण्यभवंस्तात क्रूराण्यपि निसर्गत: ॥ २७ ॥

हे कुरुनंदन परीक्षित! श्रीकृष्णाचा अभिषेक होताच सर्व जीव, स्वभावतः क्रूर असले तरी, वैररहित झाले।

Verse 28

इति गोगोकुलपतिं गोविन्दमभिषिच्य स: । अनुज्ञातो ययौ शक्रो वृतो देवादिभिर्दिवम् ॥ २८ ॥

अशा रीतीने गायी व गोकुळाचा स्वामी गोविंद याचा अभिषेक करून, शक्र (इंद्र) भगवंतांची आज्ञा घेऊन, देवतांनी वेढलेला स्वर्गास गेला।