Adhyaya 23
The Brāhmaṇas’ Wives Blessed (Brāhmaṇa-patnī-prasāda) — Ritualism Humbled by Bhakti
व्रजलीलेत श्रीकृष्ण केवळ कर्मकांड व सामाजिक प्रतिष्ठेपेक्षा भक्ती श्रेष्ठ आहे हे प्रकट करतात. कृष्ण-बलरामांसह गायी चारताना गोपाळ मुले भुकेली होतात; त्यांना आङ्गिरस यज्ञात अन्न मागायला पाठवले जाते. पण यज्ञ करणारे ब्राह्मण कर्मकांड व स्वर्गलोभात गुंतून, कृष्णाचे नाम ऐकूनही मुलांकडे दुर्लक्ष करतात; यज्ञाचे सर्व अंग कृष्णाच्या विभूती आहेत आणि तोच साक्षात् परब्रह्म आहे हे त्यांना कळत नाही. मग कृष्ण मुलांना ब्राह्मणांच्या पत्नीकडे पाठवतो. कृष्णकथा-श्रवणाने ज्यांची अंतःकरणे भक्तीने भरली आहेत त्या पत्नी चार प्रकारचे भरपूर अन्न घेऊन यमुनेच्या तीरावर कृष्णाला भेटतात. कृष्ण प्रेमाने त्यांचे स्वागत करतो, पण परत जाण्याची आज्ञा देतो—श्रवण, कीर्तन, देवदर्शन व ध्यानाने प्रेम वाढते; केवळ देहसन्निधीने नाही. त्या आज्ञा पाळून परततात; यज्ञ पूर्ण होतो; एक पत्नी अंतर्मनातील आलिंगनाने मुक्ती पावते. ब्राह्मण पश्चात्ताप करतात, अपराध ओळखतात, तरी कंसाच्या भीतीने संकोचतात. हा अध्याय पुढील व्रजप्रकटनांकडे सेतू घालतो, जिथे भक्ती सतत लौकिक श्रेणी व यज्ञगर्व उलथवते.
Shlokas
Verse 1
श्रीगोपा ऊचु: राम राम महाबाहो कृष्ण दुष्टनिबर्हण । एषा वै बाधते क्षुन्नस्तच्छान्तिं कर्तुमर्हथ: ॥ १ ॥
गोपबालक म्हणाले—हे राम, हे महाबाहु राम! हे कृष्ण, दुष्टांचा नाश करणाऱ्या! ही भूक आम्हाला छळते; तिचे शमन तुम्हीच करावे.
Verse 2
श्रीशुक उवाच इति विज्ञापितो गोपैर्भगवान् देवकीसुत: । भक्ताया विप्रभार्याया: प्रसीदन्निदमब्रवीत् ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—गोपबालकांनी अशी विनंती केल्यावर देवकीनंदन भगवान, ब्राह्मणांच्या पत्नी रूप भक्तांना प्रसन्न करण्याच्या इच्छेने, असे बोलले.
Verse 3
प्रयात देवयजनं ब्राह्मणा ब्रह्मवादिन: । सत्रमाङ्गिरसं नाम ह्यासते स्वर्गकाम्यया ॥ ३ ॥
[श्रीकृष्ण म्हणाले:] तुम्ही यज्ञमंडपाकडे जा. तेथे वेदविधी जाणणारे ब्राह्मण स्वर्गप्राप्तीच्या इच्छेने ‘आंगिरस’ नावाचा सत्रयज्ञ करीत आहेत.
Verse 4
तत्र गत्वौदनं गोपा याचतास्मद्विसर्जिता: । कीर्तयन्तो भगवत आर्यस्य मम चाभिधाम् ॥ ४ ॥
तेथे जाऊन, हे गोपांनो, आमच्याकडून पाठविलेले म्हणून अन्न मागा. भगवान् बलराम—माझे ज्येष्ठ बंधू—आणि माझेही नाव सांगून, आम्हीच पाठविले आहे असे कळवा.
Verse 5
इत्यादिष्टा भगवता गत्वायाचन्त ते तथा । कृताञ्जलिपुटा विप्रान्दण्डवत्पतिता भुवि ॥ ५ ॥
भगवंतांच्या आज्ञेने गोपबाल तेथे गेले व विनंती केली. ब्राह्मणांसमोर हात जोडून उभे राहून त्यांनी भूमीवर दंडवत् पडून प्रणाम केला.
Verse 6
हे भूमिदेवा: शृणुत कृष्णस्यादेशकारिण: । प्राप्ताञ्जानीत भद्रं वो गोपान्नो रामचोदितान् ॥ ६ ॥
हे भूमिदेव ब्राह्मणहो, आमचे ऐका. आम्ही कृष्णाच्या आज्ञेचे पालन करणारे गोप आहोत; बलरामांनी आम्हाला येथे पाठविले आहे. तुमचे कल्याण असो; कृपा करून आमचे आगमन मान्य करा.
Verse 7
गाश्चारयन्तावविदूर ओदनं रामाच्युतौ वो लषतो बुभुक्षितौ । तयोर्द्विजा ओदनमर्थिनोर्यदि श्रद्धा च वो यच्छत धर्मवित्तमा: ॥ ७ ॥
इथून फार दूर नाही, राम आणि अच्युत गायी चारत आहेत. ते भुकेले आहेत आणि तुमच्या शिजवलेल्या अन्नातून काही मागत आहेत. म्हणून हे द्विजहो, हे धर्मज्ञ श्रेष्ठहो, श्रद्धा असेल तर त्यांना अन्न द्या.
Verse 8
दीक्षाया: पशुसंस्थाया: सौत्रामण्याश्च सत्तमा: । अन्यत्र दीक्षितस्यापि नान्नमश्नन् हि दुष्यति ॥ ८ ॥
हे अतिशय शुद्ध ब्राह्मणहो, दीक्षा आणि पशुयाग यांमधील काळ वगळता—आणि सौत्रामणी यज्ञाव्यतिरिक्त—दीक्षित व्यक्तीनेही अन्न ग्रहण केले तरी ते दूषित ठरत नाही.
Verse 9
इति ते भगवद्याच्ञां शृण्वन्तोऽपि न शुश्रुवु: । क्षुद्राशा भूरिकर्माणो बालिशा वृद्धमानिन: ॥ ९ ॥
भगवंतांची ही विनंती ऐकूनही त्यांनी लक्ष दिले नाही. ते क्षुद्र इच्छा बाळगणारे, मोठ्या कर्मकांडात गुंतलेले, आणि स्वतःला प्रगल्भ मानणारे प्रत्यक्षात मूर्ख होते.
Verse 10
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥
यज्ञाचे देश, काळ, द्रव्य, मंत्र, विधी, ऋत्विज, अग्नी, देवता, यजमान, क्रतु व धर्म—हे सर्व त्याच्याच विभूती आहेत. तरीही दुष्प्रज्ञ ब्राह्मणांनी अधोक्षज भगवान श्रीकृष्णांना साधा मनुष्य मानले व साक्षात् परब्रह्म ओळखले नाही.
Verse 11
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ १० ॥ तं ब्रह्म परमं साक्षाद् भगवन्तमधोक्षजम् । मनुष्यदृष्ट्या दुष्प्रज्ञा मर्त्यात्मानो न मेनिरे ॥ ११ ॥
यज्ञाचे देश, काळ, द्रव्य, मंत्र, विधी, ऋत्विज, अग्नी, देवता, यजमान, क्रतु व धर्म—हे सर्व त्याच्याच विभूती आहेत. तरीही दुष्प्रज्ञ ब्राह्मणांनी अधोक्षज भगवान श्रीकृष्णांना साधा मनुष्य मानले व साक्षात् परब्रह्म ओळखले नाही.
Verse 12
न ते यदोमिति प्रोचुर्न नेति च परन्तप । गोपा निराशा: प्रत्येत्य तथोचु: कृष्णरामयो: ॥ १२ ॥
हे परंतप! ब्राह्मणांनी ‘हो’ किंवा ‘नाही’ असेही न सांगितल्याने गोपाळ निराश होऊन परत आले आणि श्रीकृष्ण-बलरामांना तसेच सांगून गेले।
Verse 13
तदुपाकर्ण्य भगवान् प्रहस्य जगदीश्वर: । व्याजहार पुनर्गोपान् दर्शयन्लौकिकीं गतिम् ॥ १३ ॥
हे ऐकून जगदीश्वर भगवान हसले. मग त्यांनी गोपाळांना पुन्हा सांगितले, जगातील लोकरीती दाखवत.
Verse 14
मां ज्ञापयत पत्नीभ्य: ससङ्कर्षणमागतम् । दास्यन्ति काममन्नं व: स्निग्धा मय्युषिता धिया ॥ १४ ॥
[श्रीकृष्ण म्हणाले:] ब्राह्मणांच्या पत्नींना कळवा की मी संकर्षणासह येथे आलो आहे. त्या तुम्हाला हवे ते अन्न नक्की देतील, कारण त्या माझ्यावर स्नेह करतात आणि त्यांची बुद्धी माझ्यातच स्थिर आहे.
Verse 15
गत्वाथ पत्नीशालायां दृष्ट्वासीना: स्वलङ्कृता: । नत्वा द्विजसतीर्गोपा: प्रश्रिता इदमब्रुवन् ॥ १५ ॥
मग गोपबाळ ब्राह्मणांच्या पत्नी ज्या ठिकाणी होत्या त्या गृहात गेले. तेथे त्यांनी त्या पतिव्रता स्त्रिया सुंदर अलंकारांनी सजलेल्या, आसनावर बसलेल्या पाहिल्या. त्यांना नमस्कार करून गोपबाळ अत्यंत नम्रतेने बोलले.
Verse 16
नमो वो विप्रपत्नीभ्यो निबोधत वचांसि न: । इतोऽविदूरे चरता कृष्णेनेहेषिता वयम् ॥ १६ ॥
हे विद्वान ब्राह्मणांच्या पत्नीहो, तुम्हांस आमचा नमस्कार. कृपा करून आमचे शब्द ऐका. इथून फार दूर नाही, विचरत असलेल्या श्रीकृष्णाने आम्हाला येथे पाठविले आहे.
Verse 17
गाश्चारयन् स गोपालै: सरामो दूरमागत: । बुभुक्षितस्य तस्यान्नं सानुगस्य प्रदीयताम् ॥ १७ ॥
ते गोपबाळांसह आणि बलरामांसह, गायी चारत चारत फार दूरवरून आले आहेत. आता त्यांना भूक लागली आहे; म्हणून त्यांच्या व त्यांच्या सहकाऱ्यांसाठी अन्न द्यावे.
Verse 18
श्रुत्वाच्युतमुपायातं नित्यं तद्दर्शनोत्सुका: । तत्कथाक्षिप्तमनसो बभूवुर्जातसम्भ्रमा: ॥ १८ ॥
ब्राह्मणांच्या पत्नी कृष्णदर्शनासाठी नेहमीच उत्सुक होत्या, कारण त्यांच्या मनाला कृष्णकथांनी मोहून टाकले होते. म्हणून अच्युत आले आहेत असे ऐकताच त्या अत्यंत आनंदाने व उत्कंठेने भरून गेल्या.
Verse 19
चतुर्विधं बहुगुणमन्नमादाय भाजनै: । अभिसस्रु: प्रियं सर्वा: समुद्रमिव निम्नगा: ॥ १९ ॥
चार प्रकारचे, अनेक गुणांनी युक्त असे स्वादिष्ट अन्न मोठ्या भांड्यांत घेऊन त्या सर्व स्त्रिया आपल्या प्रियाकडे धावल्या—जशा नद्या समुद्राकडे वाहतात.
Verse 20
निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं ददृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥
पती, भाऊ, पुत्र व इतर बंधू रोखत असतानाही, उत्तमश्लोक भगवान श्रीकृष्णांचे दर्शन घ्यावे ही आशा—त्यांच्या दिव्य गुणांचे दीर्घ श्रवण करून दृढ झालेली—त्यांच्यावर विजयी ठरली.
Verse 21
निषिध्यमाना: पतिभिर्भ्रातृभिर्बन्धुभि: सुतै: । भगवत्युत्तमश्लोके दीर्घश्रुतधृताशया: ॥ २० ॥ यमुनोपवनेऽशोकनवपल्लवमण्डिते । विचरन्तं वृतं गोपै: साग्रजं ददृशु: स्त्रिय: ॥ २१ ॥
यमुनेच्या काठी अशोकाच्या नवपल्लवांनी सजलेल्या उपवनात, गोपांनी वेढलेला आणि अग्रज बलरामासह विहार करणारा श्रीकृष्ण त्यांना दिसला।
Verse 22
श्यामं हिरण्यपरिधिं वनमाल्यबर्ह- धातुप्रवालनटवेषमनुव्रतांसे । विन्यस्तहस्तमितरेण धुनानमब्जं कर्णोत्पलालककपोलमुखाब्जहासम् ॥ २२ ॥
त्यांनी श्यामवर्ण, सुवर्णवस्त्रधारी, वनमाळा व मयूरपिसांनी भूषित, रंगीबेरंगी धातू व कोवळ्या कळ्यांनी सजलेला नटवेषातील श्रीकृष्ण पाहिला। एक हात सख्याच्या खांद्यावर, दुसऱ्या हाताने कमळ फिरवीत; कानांत कुमुद, गालांवर लटा, आणि मुखकमळावर मधुर हास्य।
Verse 23
प्राय:श्रुतप्रियतमोदयकर्णपूरै- र्यस्मिन् निमग्नमनसस्तमथाक्षिरन्ध्रै: । अन्त: प्रवेश्य सुचिरं परिरभ्य तापं प्राज्ञं यथाभिमतयो विजहुर्नरेन्द्र ॥ २३ ॥
हे नरेन्द्र! त्या ब्राह्मणस्त्रियांनी प्रियतम श्रीकृष्णाची कीर्ती दीर्घकाळ ऐकली होती; तीच त्यांच्या कानांची भूषणे झाली होती आणि मन सदैव त्यांच्यात निमग्न होते. आता त्यांनी नेत्रद्वारांनी त्यांना हृदयात प्रवेश करवून अंतःकरणात दीर्घकाळ आलिंगन केले आणि विरहाची वेदना सोडली—जसे ज्ञानी अंतःचैतन्याला आलिंगून अहंकाराची चिंता त्यागतात।
Verse 24
तास्तथा त्यक्तसर्वाशा: प्राप्ता आत्मदिदृक्षया । विज्ञायाखिलदृग्द्रष्टा प्राह प्रहसितानन: ॥ २४ ॥
त्या स्त्रिया सर्व लौकिक आशा सोडून केवळ प्रभूचे दर्शन घेण्यासाठी आल्या आहेत—हे जाणून, सर्वांच्या अंतःकरणाचा साक्षी असलेल्या भगवान श्रीकृष्णांनी हसतमुखाने त्यांना संबोधले।
Verse 25
स्वागतं वो महाभागा आस्यतां करवाम किम् । यन्नो दिदृक्षया प्राप्ता उपपन्नमिदं हि व: ॥ २५ ॥
श्रीकृष्ण म्हणाले—हे महाभाग्यवती स्त्रियांनो, तुमचे स्वागत आहे। बसा, निवांत व्हा। मी तुमच्यासाठी काय करू? माझे दर्शन घेण्यासाठी तुम्ही येथे आलात—हे तुमच्यासाठी सर्वथा योग्य आहे।
Verse 26
नन्वद्धा मयि कुर्वन्ति कुशला: स्वार्थदर्शिन: । अहैतुक्यव्यवहितां भक्तिमात्मप्रिये यथा ॥ २६ ॥
निश्चितच जे कुशल व खरा स्वार्थ ओळखणारे आहेत, ते आत्म्याला परम प्रिय असलेल्या माझ्यावर निरहेतुक व अखंड भक्तिसेवा करतात।
Verse 27
प्राणबुद्धिमन:स्वात्मदारापत्यधनादय: । यत्सम्पर्कात्प्रिया आसंस्तत: को न्वपर: प्रिय: ॥ २७ ॥
प्राण, बुद्धी, मन, मित्र, देह, पत्नी, अपत्य, धन इत्यादी—हे सर्व आत्म्याच्या संबंधामुळेच प्रिय वाटतात. मग स्वतःच्या आत्म्यापेक्षा अधिक प्रिय दुसरे कोण?
Verse 28
तद् यात देवयजनं पतयो वो द्विजातय: । स्वसत्रं पारयिष्यन्ति युष्माभिर्गृहमेधिन: ॥ २८ ॥
म्हणून तुम्ही यज्ञमंडपात परत जा. तुमचे पती विद्वान द्विज ब्राह्मण गृहस्थ आहेत; तुमच्या सहाय्याने ते आपापले यज्ञ पूर्ण करतील.
Verse 29
श्रीपत्न्य ऊचु: मैवं विभोऽर्हति भवान् गदितुं नृशंसं सत्यं कुरुष्व निगमं तव पादमूलम् । प्राप्ता वयं तुलसिदाम पदावसृष्टं केशैर्निवोढुमतिलङ्घ्य समस्तबन्धून् ॥ २९ ॥
ब्राह्मणपत्नी म्हणाल्या—हे विभो, आपण असे क्रूर शब्द बोलणे योग्य नाही. भक्तांशी यथायोग्य प्रतिदान करता, हा आपला निगम-वचन सत्य करा. आम्ही आपल्या चरणकमलांना प्राप्त झालो आहोत; आपल्या चरणांवरून पडलेली तुळशीची माळ आम्ही केशांवर धारण करून, सर्व बंधने ओलांडून, या वनातच राहू इच्छितो.
Verse 30
गृह्णन्ति नो न पतय: पितरौ सुता वा न भ्रातृबन्धुसुहृद: कुत एव चान्ये । तस्माद् भवत्प्रपदयो: पतितात्मनां नो नान्या भवेद् गतिररिन्दम तद् विधेहि ॥ ३० ॥
आता ना आमचे पती, ना वडील, ना पुत्र, ना भाऊ-बंधू वा स्नेही आम्हाला स्वीकारतील; मग दुसरा कोण आश्रय देईल? म्हणून आम्ही तुमच्या चरणकमळांना शरण आलो आहोत; हे अरिंदम, आमची दुसरी गती नाही—कृपा करून आमची इच्छा पूर्ण करा।
Verse 31
श्रीभगवानुवाच पतयो नाभ्यसूयेरन् पितृभ्रातृसुतादय: । लोकाश्च वो मयोपेता देवा अप्यनुमन्वते ॥ ३१ ॥
श्रीभगवान म्हणाले: तुमचे पती तुमच्यावर राग धरणार नाहीत; तसेच वडील, भाऊ, पुत्र इत्यादीही नाहीत, लोकही नाहीत। मी स्वतः त्यांना सर्व सांगीन; देवताही अनुमोदन देतील।
Verse 32
न प्रीतयेऽनुरागाय ह्यङ्गसङ्गो नृणामिह । तन्मनो मयि युञ्जाना अचिरान्मामवाप्स्यथ ॥ ३२ ॥
या जगात माझ्या देहसंगतीत राहणे लोकांना रुचणार नाही, आणि तुमच्या प्रेमवृद्धीसाठीही ते श्रेष्ठ साधन नाही। म्हणून मन माझ्यात एकाग्र करा; लवकरच तुम्ही मला प्राप्त कराल।
Verse 33
श्रवणाद्दर्शनाद्ध्यानान्मयि भावोऽनुकीर्तनात् । न तथा सन्निकर्षेण प्रतियात ततो गृहान् ॥ ३३ ॥
माझ्याविषयी श्रवण, माझ्या विग्रहाचे दर्शन, माझे ध्यान आणि माझ्या नाम-गुणांचे कीर्तन—यांनी माझ्यातील प्रेमभाव वाढतो; केवळ जवळ राहण्याने नाही। म्हणून आता घरी परत जा।
Verse 34
श्रीशुक उवाच इत्युक्ता द्विजपत्न्यस्ता यज्ञवाटं पुनर्गता: । ते चानसूयवस्ताभि: स्त्रीभि: सत्रमपारयन् ॥ ३४ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: असे सांगितल्यावर त्या द्विजपत्नी पुन्हा यज्ञवाटेत परतल्या। ब्राह्मणांनी त्यांच्यात दोष न पाहता, त्या स्त्रियांबरोबर मिळून यज्ञ पूर्ण केला।
Verse 35
तत्रैका विधृता भर्त्रा भगवन्तं यथाश्रुतम् । हृदोपगुह्य विजहौ देहं कर्मानुबन्धनम् ॥ ३५ ॥
तेथे एका स्त्रीला पतीने बळजबरीने रोखून धरले होते. इतरांनी सांगितलेले भगवान श्रीकृष्णांचे माहात्म्य ऐकून तिने हृदयात त्यांना आलिंगन दिले आणि कर्मबंधनाचे कारण असलेले देह त्यागले.
Verse 36
भगवानपि गोविन्दस्तेनैवान्नेन गोपकान् । चतुर्विधेनाशयित्वा स्वयं च बुभुजे प्रभु: ॥ ३६ ॥
भगवान गोविंदांनी त्याच चार प्रकारच्या अन्नाने ग्वालबालांना तृप्त केले. नंतर सर्वसमर्थ प्रभूंनी स्वतःही त्या पदार्थांचा आस्वाद घेतला.
Verse 37
एवं लीलानरवपुर्नृलोकमनुशीलयन् । रेमे गोगोपगोपीनां रमयन् रूपवाक्कृतै: ॥ ३७ ॥
अशा रीतीने लीलार्थ मनुष्यरूप धारण करून प्रभूंनी मानवलोकातील आचारांचे अनुकरण केले. आपल्या रूप, वाणी व कृत्यांनी गायी, ग्वालसखे व गोपींना आनंद देत ते स्वतःही रमले.
Verse 38
अथानुस्मृत्य विप्रास्ते अन्वतप्यन्कृतागस: । यद् विश्वेश्वरयोर्याच्ञामहन्म नृविडम्बयो: ॥ ३८ ॥
नंतर ते ब्राह्मण शुद्धीवर येऊन आपल्या अपराधाबद्दल फार पश्चात्ताप करू लागले. ते म्हणाले, “आपण पाप केले; कारण साध्या मनुष्याप्रमाणे भासणाऱ्या विश्वेश्वर-द्वयाची विनंती आपण नाकारली.”
Verse 39
दृष्ट्वा स्त्रीणां भगवति कृष्णे भक्तिमलौकिकीम् । आत्मानं च तया हीनमनुतप्ता व्यगर्हयन् ॥ ३९ ॥
आपल्या स्त्रियांची भगवान श्रीकृष्णांवरील निर्मळ, अलौकिक भक्ती पाहून आणि स्वतःमध्ये भक्तीचा अभाव जाणून ते ब्राह्मण अत्यंत खिन्न झाले व स्वतःचीच निंदा करू लागले.
Verse 40
धिग् जन्म नस्त्रिवृद् यत् तद् धिग्व्रतं धिग्बहुज्ञताम् । धिक्कुलं धिक् क्रियादाक्ष्यं विमुखा ये त्वधोक्षजे ॥ ४० ॥
धिक्कार असो आमच्या त्रिविध जन्माला, धिक्कार ब्रह्मचर्य-व्रताला व बहु-विद्येला! धिक्कार कुलाला व यज्ञकर्म-दक्षतेला—कारण आम्ही अधोक्षज भगवंतापासून विमुख झालो।
Verse 41
नूनं भगवतो माया योगिनामपि मोहिनी । यद् वयं गुरवो नृणां स्वार्थे मुह्यामहे द्विजा: ॥ ४१ ॥
खरोखरच भगवंताची माया मोठमोठ्या योगींनाही मोहात पाडते; मग आमची काय कथा! आम्ही द्विज असूनही, जे लोकांचे गुरु मानले जातो, स्वतःच्या हिताबाबतच भ्रमित झालो।
Verse 42
अहो पश्यत नारीणामपि कृष्णे जगद्गुरौ । दुरन्तभावं योऽविध्यन्मृत्युपाशान् गृहाभिधान् ॥ ४२ ॥
अहो, पाहा! जगद्गुरु श्रीकृष्णावर या स्त्रियांनी किती अमर्याद प्रेमभाव प्राप्त केला आहे! या भावाने ‘गृह’ नावाचे मृत्युपाशही तोडून टाकले।
Verse 43
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥
या स्त्रियांनी ना द्विजाति-संस्कार केले, ना गुरूच्या आश्रमात ब्रह्मचर्य-निवास केला; ना तप केले, ना आत्ममीमांसा, ना शौच-विधी, ना शुभ कर्मकांड।
Verse 44
नासां द्विजातिसंस्कारो न निवासो गुरावपि । न तपो नात्ममीमांसा न शौचं न क्रिया: शुभा: ॥ ४३ ॥ तथापि ह्युत्तम:श्लोके कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । भक्तिर्दृढा न चास्माकं संस्कारादिमतामपि ॥ ४४ ॥
तरीही उत्तमश्लोक, योगेश्वरांचा ईश्वर श्रीकृष्ण यांच्यावर त्यांची भक्ती दृढ आहे; आणि आम्ही, संस्कारादी सर्व करूनही, तशी भक्ती नाही।
Verse 45
ननु स्वार्थविमूढानां प्रमत्तानां गृहेहया । अहो न: स्मारयामास गोपवाक्यै: सतां गति: ॥ ४५ ॥
खरेच, गृहव्यवहाराच्या मोहाने आम्ही स्वार्थात विमूढ व प्रमत्त होऊन जीवनाच्या परम ध्येयापासून पूर्णपणे दूर गेलो होतो. पण पाहा, या साध्या गोपबालांच्या वचनांनी भगवंतांनी आम्हाला सत्पुरुषांची परम गती स्मरवली।
Verse 46
अन्यथा पूर्णकामस्य कैवल्याद्यशिषां पते: । ईशितव्यै: किमस्माभिरीशस्यैतद् विडम्बनम् ॥ ४६ ॥
नाहीतर, ज्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण आहेत आणि जो कैवल्य व इतर सर्व दिव्य वरांचा स्वामी असा परम नियंता—तो आम्हांसारख्या, जे सदैव त्याच्या अधीन आहोत, आमच्याशी अशी लीला-रूप विडंबना का करील?
Verse 47
हित्वान्यान् भजते यं श्री: पादस्पर्शाशयासकृत् । स्वात्मदोषापवर्गेण तद्याच्ञा जनमोहिनी ॥ ४७ ॥
ज्यांच्या चरणकमलांच्या स्पर्शाची आशा धरून स्वयं श्रीलक्ष्मीही सर्वांना सोडून निरंतर त्यांचाच भजन करतात आणि आपला गर्व व चंचलता त्यागतात—अशा प्रभूचे याचना करणे हे सर्वांसाठी अत्यंत आश्चर्यकारक व मोहक आहे।
Verse 48
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥
यज्ञाचे सर्व अंग—शुभ देश-काल, विविध द्रव्ये, वैदिक मंत्र, विधी-तंत्र, ऋत्विज, अग्नी, देवता, यजमान, क्रतु आणि त्यातून मिळणारे धर्मफल—हे सर्व त्याच्याच विभूतींचे प्राकट्य आहे. तरीही, योगेश्वरांचा ईश्वर साक्षात विष्णू यदुवंशात जन्मला असे ऐकूनही आम्ही मूढ श्रीकृष्णाला तोच आहे असे ओळखू शकलो नाही।
Verse 49
देश: काल: पृथग्द्रव्यं मन्त्रतन्त्रर्त्विजोऽग्नय: । देवता यजमानश्च क्रतुर्धर्मश्च यन्मय: ॥ ४८ ॥ स एव भगवान् साक्षाद् विष्णुर्योगेश्वरेश्वर: । जातो यदुष्वित्याशृण्म ह्यपि मूढा न विद्महे ॥ ४९ ॥
यज्ञाचे सर्व अंग—शुभ देश-काल, विविध द्रव्ये, वैदिक मंत्र, विधी-तंत्र, ऋत्विज, अग्नी, देवता, यजमान, क्रतु आणि त्यातून मिळणारे धर्मफल—हे सर्व त्याच्याच विभूतींचे प्राकट्य आहे. तरीही, योगेश्वरांचा ईश्वर साक्षात विष्णू यदुवंशात जन्मला असे ऐकूनही आम्ही मूढ श्रीकृष्णाला तोच आहे असे ओळखू शकलो नाही।
Verse 50
तस्मै नमो भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे । यन्मायामोहितधियो भ्रमाम: कर्मवर्त्मसु ॥ ५० ॥
अकुंठमेधस भगवान श्रीकृष्णांना आमचा नमस्कार असो। त्यांच्या मायेमुळे मोहित होऊन आम्ही कर्ममार्गांत भटकत राहतो।
Verse 51
स वै न आद्य: पुरुष: स्वमायामोहितात्मनाम् । अविज्ञतानुभावानां क्षन्तुमर्हत्यतिक्रमम् ॥ ५१ ॥
तोच आदिपुरुष आहे; आम्ही त्यांच्या मायेमुळे मोहित होऊन त्यांचा प्रभाव ओळखू शकलो नाही. आता त्यांनी आमचा अपराध क्षमा करावा अशी आशा आहे.
Verse 52
इति स्वाघमनुस्मृत्य कृष्णे ते कृतहेलना: । दिदृक्षवो व्रजमथ कंसाद् भीता न चाचलन् ॥ ५२ ॥
अशा रीतीने श्रीकृष्णाचा अवमान करून केलेले पाप आठवून ते त्यांना पाहण्यास अतिशय उत्सुक झाले; पण कंसाच्या भीतीने व्रजाला जाण्याचे धाडस केले नाही.
Frequently Asked Questions
They were entangled in elaborate karma-kāṇḍa procedures and petty heavenly aims, identifying spiritual advancement with ritual completion rather than devotion. The text states their intelligence was perverted: although yajña’s place, time, mantras, fires, priests, demigods, offerings, and results are manifestations of Kṛṣṇa’s opulence, they saw Him as ordinary and thus ignored Him—an archetypal critique of ritualism without bhakti.
Their bhakti arose from extensive śravaṇa—hearing descriptions of Kṛṣṇa’s qualities and pastimes—so their minds ‘resided in Him alone.’ The chapter highlights that devotion is not monopolized by birth, saṁskāras, or scholasticism; rather, sincere hearing and heartfelt longing can awaken prema that breaks attachment to family identity and even fear of social censure.
Kṛṣṇa teaches that physical proximity is not the highest measure of bhakti and that public scandal would not serve their spiritual progress. He emphasizes bhakti-sādhana—hearing, chanting, deity-darśana, and meditation—as the means by which love matures quickly. Their return also completes the immediate dharma of assisting householders in sacrifice, while their minds remain fixed on Kṛṣṇa.
One brāhmaṇa wife was forcibly restrained from going. Hearing the others describe Kṛṣṇa, she embraced Him within her heart and gave up her material body. This illustrates internal union (mānasa-sevā/smaraṇa) as spiritually potent: direct remembrance of Kṛṣṇa can sever bondage even without external movement.
It asserts āśraya: Kṛṣṇa is the underlying reality of yajña—its agents, instruments, deities, mantras, and results. Sacrifice is not independent machinery for attaining heaven; it is meaningful only when recognized as His energy and offered to Him. The brāhmaṇas’ failure is thus not procedural but ontological: they missed the Lord who is the very substance of their ritual.