Adhyaya 19

Verse 1

श्रीशुक उवाच क्रीडासक्तेषु गोपेषु तद्गावो दूरचारिणी: । स्वैरं चरन्त्यो विविशुस्तृणलोभेन गह्वरम् ॥ १ ॥

श्रीशुक म्हणाले—गोपबालक खेळात रंगले असताना त्यांच्या गायी दूरवर भटकल्या. अधिक गवताच्या लोभाने त्या स्वैरपणे चरता चरता दाट वनगह्वरात शिरल्या.

Verse 2

अजा गावो महिष्यश्च निर्विशन्त्यो वनाद् वनम् । ईषीकाटवीं निर्विविशु: क्रन्दन्त्यो दावतर्षिता: ॥ २ ॥

शेळ्या, गायी आणि म्हशी वनातून वनात जात शेवटी धारदार कणसांनी भरलेल्या भागात शिरल्या. जवळच्या वणव्याच्या उष्णतेने त्या तहानेल्या होऊन व्याकुळपणे हंबरू लागल्या.

Verse 3

तेऽपश्यन्त: पशून् गोपा: कृष्णरामादयस्तदा । जातानुतापा न विदुर्विचिन्वन्तो गवां गतिम् ॥ ३ ॥

गायी दिसेनाशा झाल्यावर कृष्ण, बलराम व गोपबालकांना आपल्या दुर्लक्षाचा अचानक पश्चात्ताप झाला. ते सर्वत्र शोधू लागले, पण गायी कुठे गेल्या हे कळेना।

Verse 4

तृणैस्तत्खुरदच्छिन्नैर्गोष्पदैरङ्कितैर्गवाम् । मार्गमन्वगमन् सर्वे नष्टाजीव्या विचेतस: ॥ ४ ॥

मग गायींच्या खुरांच्या ठशांवरून आणि खुर-दातांनी तुटलेल्या गवतावरून ते मार्ग शोधू लागले. उपजीविकेचा आधार हरपल्याने सर्व गोपबालक अत्यंत व्याकुळ झाले होते।

Verse 5

मुञ्जाटव्यां भ्रष्टमार्गं क्रन्दमानं स्वगोधनम् । सम्प्राप्य तृषिता: श्रान्तास्ततस्ते सन्न्यवर्तयन् ॥ ५ ॥

मुञ्जा अरण्यात त्यांनी आपले मौल्यवान गोधन मिळवले; ते वाट चुकून हंबरत होते. मग तहानलेले व थकलेले गोपबालक गायींना परत घरच्या मार्गावर वळवू लागले।

Verse 6

ता आहूता भगवता मेघगम्भीरया गिरा । स्वनाम्नां निनदं श्रुत्वा प्रतिनेदु: प्रहर्षिता: ॥ ६ ॥

भगवानांनी मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने त्यांना हाक मारली. आपापल्या नावाचा निनाद ऐकून गायी आनंदित झाल्या आणि प्रत्युत्तरादाखल प्रभूला हंबरून साद घालू लागल्या।

Verse 7

तत: समन्ताद्देवधूमकेतु- र्यद‍ृच्छयाभूत् क्षयकृद् वनौकसाम् । समीरित: सारथिनोल्बणोल्मुकै- र्विलेलिहान: स्थिरजङ्गमान् महान् ॥ ७ ॥

तेव्हा अचानक सर्व बाजूंनी देवधूमकेतूसारखा महान् वनाग्नी प्रकट झाला, जो वनातील जीवांचा नाश करणारा होता. सारथ्यासारखी वारा त्याला पुढे हाकत होता; भयंकर ठिणग्या उडत होत्या आणि ती महाअग्नी स्थावर-जंगम सर्वांना ज्वाळांनी गिळू लागली।

Verse 8

तमापतन्तं परितो दवाग्निं गोपाश्च गाव: प्रसमीक्ष्य भीता: । ऊचुश्च कृष्णं सबलं प्रपन्ना यथा हरिं मृत्युभयार्दिता जना: ॥ ८ ॥

चहूबाजूंनी कोसळणारी दावाग्नी पाहून गवळे व गायी भयभीत झाले. ते बलरामासह श्रीकृष्णाच्या शरण गेले, जसे मृत्युभयाने व्याकुळ लोक हरिच्या शरण येतात, आणि म्हणाले।

Verse 9

कृष्ण कृष्ण महावीर हे रामामोघविक्रम । दावाग्निना दह्यमानान् प्रपन्नांस्त्रातुमर्हथ: ॥ ९ ॥

कृष्ण! कृष्ण! महावीर! हे राम, ज्यांचा पराक्रम कधी निष्फळ होत नाही—या दावाग्नीने जळत असलेल्या आम्हा शरणागत भक्तांचे रक्षण करा!

Verse 10

नूनं त्वद्ब‍ान्धवा: कृष्ण न चार्हन्त्यवसादितुम् । वयं हि सर्वधर्मज्ञ त्वन्नाथास्त्वत्परायणा: ॥ १० ॥

कृष्णा! निश्चयच तुमचे आप्तजन नष्ट व्हायला नकोत. हे सर्वधर्मज्ञ, आम्ही तुम्हालाच स्वामी मानतो आणि पूर्णपणे तुमच्याच शरणागत आहोत.

Verse 11

श्रीशुक उवाच वचो निशम्य कृपणं बन्धूनां भगवान् हरि: । निमीलयत मा भैष्ट लोचनानीत्यभाषत ॥ ११ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: सख्यांचे करुण शब्द ऐकून भगवान हरि म्हणाले, “डोळे मिटा, घाबरू नका.”

Verse 12

तथेति मीलिताक्षेषु भगवानग्निमुल्बणम् । पीत्वा मुखेन तान्कृच्छ्राद् योगाधीशो व्यमोचयत् ॥ १२ ॥

“तसेच,” असे म्हणत त्यांनी डोळे मिटले. मग योगेश्वर भगवानांनी मुख उघडून ती भयंकर आग पिऊन टाकली आणि त्यांना संकटातून सोडवले.

Verse 13

ततश्च तेऽक्षीण्युन्मील्य पुनर्भाण्डीरमापिता: । निशम्य विस्मिता आसन्नात्मानं गाश्च मोचिता: ॥ १३ ॥

मग त्यांनी डोळे उघडले आणि विस्मयाने पाहिले—भयंकर दावाग्नीतून ते व गायी वाचल्या होत्या आणि सर्वांना पुन्हा भाण्डीर वृक्षाजवळ आणले गेले होते।

Verse 14

कृष्णस्य योगवीर्यं तद् योगमायानुभावितम् । दावाग्नेरात्मन: क्षेमं वीक्ष्य ते मेनिरेऽमरम् ॥ १४ ॥

कृष्णाचे योगवीर्य—योगमायेच्या प्रभावाने प्रकट झालेले—यामुळे दावाग्नीतून आपले कल्याण झाले हे पाहून, ते गोपबाल कृष्णाला अमर देवताच मानू लागले।

Verse 15

गा: सन्निवर्त्य सायाह्ने सहरामो जनार्दन: । वेणुं विरणयन् गोष्ठमगाद् गोपैरभिष्टुत: ॥ १५ ॥

सायंकाळ होताच जनार्दन कृष्ण बलरामासह गायींना परत वळवून घरी निघाले। विशेष रीतीने वेणू वाजवीत, गोपमित्रांच्या स्तुती-कीर्तनात गोष्ठात परत आले।

Verse 16

गोपीनां परमानन्द आसीद् गोविन्ददर्शने । क्षणं युगशतमिव यासां येन विनाभवत् ॥ १६ ॥

गोविंदाचे दर्शन होताच गोपींना परम आनंद झाला; कारण ज्यांना त्याच्या विरहात एक क्षणही शंभर युगांसारखा वाटत असे।