Adhyaya 16
Kāliya-damana: Kṛṣṇa Subdues the Serpent and Purifies the Yamunā
शुकदेव परीक्षिताच्या प्रश्नांना उत्तर देताना सांगतात की कालियाच्या विषारी ह्रदामुळे यमुनेचे पाणी उकळत, प्राणघातक झाले होते आणि वाऱ्यातही विष पसरले होते; ते शुद्ध करण्याचा संकल्प करून श्रीकृष्ण कदंब वृक्षावरून ह्रदात उतरतात व कालियाला आव्हान देतात. कालियाने हल्ला करून कृष्णाला वेढले असे दिसताच गोप, गोपी, वृद्ध आणि पशू शोकाने मूर्छित होतात, अपशकुनांना मृत्यूचे लक्षण मानतात; पण कृष्णाचे ऐश्वर्य जाणणारे बलराम त्यांना आवरतात. मग कृष्ण देह विस्तारून बंधन तोडतात आणि कालियाच्या अनेक फण्यांवर नृत्य करून त्याचा दमन करतात; देव पुष्पवृष्टी करून जयघोष करतात. नागपत्नी गहन स्तुती करतात—दंडही प्रभूची कृपा, चरणरज हेच परम भाग्य; कालियही आपला स्वभाव मान्य करून शरण येतो. कृष्ण त्याला समुद्रात पाठवतात, आपल्या चरणचिन्हांनी गरुडभयापासून संरक्षण देतात आणि त्या स्थळी स्मरण, कथन, स्नान व पूजनाचे भक्तिफल स्थापन करतात. यमुना पुन्हा पवित्र होते आणि पुढील व्रजलीलांत प्रभूचे रक्षण व व्रजप्रेम अधिक गाढ होत जाते।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच विलोक्य दूषितां कृष्णां कृष्ण: कृष्णाहिना विभु: । तस्या विशुद्धिमन्विच्छन् सर्पं तमुदवासयत् ॥ १ ॥
श्रीशुक म्हणाले: सर्वसमर्थ भगवान श्रीकृष्णांनी पाहिले की काळ्या सर्प कालियाने यमुना दूषित केली आहे; तिला शुद्ध करण्याची इच्छा करून प्रभूंनी त्या सर्पाला तेथून हाकलून दिले।
Verse 2
श्रीराजोवाच कथमन्तर्जलेऽगाधे न्यगृह्णाद् भगवानहिम् । स वै बहुयुगावासं यथासीद् विप्र कथ्यताम् ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—हे विप्र! अगाध जलाच्या आत भगवानांनी कालिय नागाला कसे दंडित केले, आणि तो इतक्या युगांपासून तेथे कसा राहात होता, ते कथन करा.
Verse 3
ब्रह्मन् भगवतस्तस्य भूम्न: स्वच्छन्दवर्तिन: । गोपालोदारचरितं कस्तृप्येतामृतं जुषन् ॥ ३ ॥
हे ब्राह्मण! ते अनंत भगवान आपल्या इच्छेनुसार स्वच्छंदपणे लीला करतात. वृंदावनात गोपालरूपाने केलेल्या त्यांच्या उदार चरित्ररूपी अमृताचे श्रवण करून कोण तृप्त होईल?
Verse 4
श्रीशुक उवाच कालिन्द्यां कालियस्यासीद् ह्रद: कश्चिद् विषाग्निना । श्रप्यमाणपया यस्मिन् पतन्त्युपरिगा: खगा: ॥ ४ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—कालिंदी (यमुना) नदीत कालियाचा एक ह्रद होता; त्याच्या विषाग्नीने त्या पाण्याला सतत उकळी येत असे. त्या विषारी वाफेमुळे वरून उडणारे पक्षीही त्यात कोसळत.
Verse 5
विप्रुष्मता विषदोर्मिमारुतेनाभिमर्शिता: । म्रियन्ते तीरगा यस्य प्राणिन: स्थिरजङ्गमा: ॥ ५ ॥
त्या घातक ह्रदावरून वाहणाऱ्या विषारी लाटांच्या वाऱ्याने पाण्याचे थेंब किनाऱ्यावर आणले. त्या विषयुक्त वाऱ्याच्या स्पर्शानेच तीरावरील स्थावर-जंगम सर्व प्राणी मरून जात.
Verse 6
तं चण्डवेगविषवीर्यमवेक्ष्य तेन दुष्टां नदीं च खलसंयमनावतार: । कृष्ण: कदम्बमधिरुह्य ततोऽतितुङ्ग- मास्फोट्य गाढरशनो न्यपतद् विषोदे ॥ ६ ॥
कालियाच्या प्रचंड वेगाच्या विषपराक्रमाला आणि त्याने दूषित केलेल्या नदीला पाहून—कारण दुष्टांचा संयम करण्यासाठीच कृष्ण अवतरले होते—ते त्वरित अतिउंच कदंब वृक्षावर चढले. मग कमरेचा पट्टा घट्ट करून, भुजा थपथपून, ते विषारी पाण्यात उडी मारून पडले.
Verse 7
सर्पह्रद: पुरुषसारनिपातवेग- सङ्क्षोभितोरगविषोच्छ्वसिताम्बुराशि: । पर्यक्प्लुतो विषकषायबिभीषणोर्मि- र्धावन् धनु:शतमनन्तबलस्य किं तत् ॥ ७ ॥
अनंतबल भगवान् सर्पह्रदात उतरले तेव्हा तेथील नाग अत्यंत क्षुब्ध झाले आणि विषयुक्त श्वासांनी जलराशी अधिकच दूषित करू लागले. प्रभूंच्या प्रवेशवेगाने सरोवर सर्व बाजूंनी उसळून वाहू लागले; विषारी, भयानक लाटा धनुष्य-लांबी शंभरपर्यंत भूमीवर पसरल्या. पण अनंतशक्तिमान प्रभूसाठी हे काहीच आश्चर्य नाही.
Verse 8
तस्य ह्रदे विहरतो भुजदण्डघूर्ण- वार्घोषमङ्ग वरवारणविक्रमस्य । आश्रुत्य तत् स्वसदनाभिभवं निरीक्ष्य चक्षु:श्रवा: समसरत्तदमृष्यमाण: ॥ ८ ॥
त्या ह्रदात श्रीकृष्ण राजहत्तीप्रमाणे पराक्रमी होऊन क्रीडा करू लागले; भुजदंड फिरवीत त्यांनी पाण्यात नानाविध गजर उठवला. तो आवाज ऐकून कालियाला कळले की कोणी त्याच्या निवासस्थानी अतिक्रमण करीत आहे. हे न सहन होऊन तो ताबडतोब पुढे धावला.
Verse 9
तं प्रेक्षणीयसुकुमारघनावदातं श्रीवत्सपीतवसनं स्मितसुन्दरास्यम् । क्रीडन्तमप्रतिभयं कमलोदराङ्घ्रि सन्दश्य मर्मसु रुषा भुजया चछाद ॥ ९ ॥
कालियाने पाहिले—पीतवस्त्रधारी श्रीकृष्ण अतिशय सुकुमार; त्यांचे मनोहर शरीर उजळ पांढऱ्या मेघासारखे झळकत होते, वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह, मुखी सुंदर स्मित, आणि चरण कमळाच्या आवर्तासारखे. ते पाण्यात निर्भयपणे क्रीडा करीत होते. तरीही मत्सरी कालियाने क्रोधाने त्यांच्या वक्षावर दंश केला आणि आपल्या कुंडल्यांनी त्यांना पूर्णपणे वेढून टाकले.
Verse 10
तं नागभोगपरिवीतमदृष्टचेष्ट- मालोक्य तत्प्रियसखा: पशुपा भृशार्ता: । कृष्णेऽर्पितात्मसुहृदर्थकलत्रकामा दु:खानुशोकभयमूढधियो निपेतु: ॥ १० ॥
कृष्णाला परमप्रिय सखा मानणाऱ्या गवळ्यांनी त्यांना नागाच्या कुंडल्यांत गुंतलेले, निश्चेष्ट पाहिले तेव्हा ते अत्यंत व्याकुळ झाले. त्यांनी कृष्णाला आपले सर्वस्व—स्वतःचे प्राण, मैत्री, धन, कुटुंब, पत्नी आणि सर्व सुख—अर्पण केले होते. कालियाच्या तावडीत प्रभूला पाहून त्यांची बुद्धी दुःख, शोक व भयाने गोंधळली आणि ते भूमीवर कोसळले.
Verse 11
गावो वृषा वत्सतर्य: क्रन्दमाना: सुदु:खिता: । कृष्णे न्यस्तेक्षणा भीता रुदन्त्य इव तस्थिरे ॥ ११ ॥
गायी, बैल आणि वासरे अतिशय दुःखी होऊन करुण आक्रोश करू लागले. भयभीत होऊन त्यांनी कृष्णावर नजर रोखली आणि जणू रडणारच, पण धक्क्याने स्तब्ध होऊन तिथेच उभे राहिले.
Verse 12
अथ व्रजे महोत्पातास्त्रिविधा ह्यतिदारुणा: । उत्पेतुर्भुवि दिव्यात्मन्यासन्नभयशंसिन: ॥ १२ ॥
तेव्हा व्रजात पृथ्वीवर, आकाशात आणि प्राण्यांच्या देहांत असे तीन प्रकारचे अत्यंत भयंकर अपशकुन प्रकट झाले, जे निकटच्या संकटाची सूचना देत होते।
Verse 13
तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥
ते अपशकुन पाहून नंद महाराजांच्या पुढाकाराने गोप अत्यंत भयग्रस्त झाले; कारण त्यांना माहीत होते की आज कृष्ण मोठ्या भाऊ बलरामांशिवाय गायी चारायला गेला आहे।
Verse 14
तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥
कृष्णालाच आपले प्राण व मन मानणारे ते, त्याच्या महिमेची जाणीव नसल्याने, त्या दुर्निमित्तांवरून त्याला मृत्यू आला असे समजले; आणि ते दुःख, शोक व भयाने व्याकुळ झाले।
Verse 15
तानालक्ष्य भयोद्विग्ना गोपा नन्दपुरोगमा: । विना रामेण गा: कृष्णं ज्ञात्वा चारयितुं गतम् ॥ १३ ॥ तैर्दुर्निमित्तैर्निधनं मत्वा प्राप्तमतद्विद: । तत्प्राणास्तन्मनस्कास्ते दु:खशोकभयातुरा: ॥ १४ ॥ आबालवृद्धवनिता: सर्वेऽङ्ग पशुवृत्तय: । निर्जग्मुर्गोकुलाद् दीना: कृष्णदर्शनलालसा: ॥ १५ ॥
बालक, स्त्रिया आणि वृद्ध—व्रजातील सर्वजण, जसे गाय आपल्या असहाय वासरासाठी तळमळते तसे, कृष्णचिंतनात गुंतून, दीन होऊन गोकुळातून बाहेर धावले—कृष्णदर्शनाच्या ओढीने।
Verse 16
तांस्तथा कातरान् वीक्ष्य भगवान् माधवो बल: । प्रहस्य किञ्चिन्नोवाच प्रभावज्ञोऽनुजस्य स: ॥ १६ ॥
व्रजवासीयांना असे कातर पाहून सर्वज्ञ भगवान बलराम (माधव) हसले आणि काहीच बोलले नाहीत; कारण त्यांना आपल्या अनुज कृष्णाची अद्भुत शक्ती माहीत होती।
Verse 17
तेऽन्वेषमाणा दयितं कृष्णं सूचितया पदै: । भगवल्लक्षणैर्जग्मु: पदव्या यमुनातटम् ॥ १७ ॥
ते आपल्या परमप्रिय कृष्णाचा शोध घेत, भगवंताच्या विशेष लक्षणांनी युक्त अशा त्याच्या पावलांच्या ठशांनी दाखविलेल्या वाटेने यमुनेच्या तीराकडे धावले।
Verse 18
ते तत्र तत्राब्जयवाङ्कुशाशनि- ध्वजोपपन्नानि पदानि विश्पते: । मार्गे गवामन्यपदान्तरान्तरे निरीक्षमाणा ययुरङ्ग सत्वरा: ॥ १८ ॥
हे राजन्! मार्गावर गायींच्या खुरांच्या ठशांमधल्या मधोमध, गोपसमुदायाच्या स्वामी कृष्णाचे कमळ, यव, अंकुश, वज्र व ध्वजचिन्हांनी युक्त पाऊलखुणा दिसल्या; त्या पाहत व्रजवासी घाईघाईने धावले।
Verse 19
अन्तर्ह्रदे भुजगभोगपरीतमारात् कृष्णं निरीहमुपलभ्य जलाशयान्ते । गोपांश्च मूढधिषणान् परित: पशूंश्च सङ्क्रन्दत: परमकश्मलमापुरार्ता: ॥ १९ ॥
यमुनेच्या काठी जाताना त्यांनी दूरून पाहिले की सरोवरात काळ्या सर्पाच्या फण्यांच्या वळकटीत कृष्ण निष्चेष्ट आहे; गोपबाळ मूर्छित पडले आहेत आणि आजूबाजूला पशू करुण रडत आहेत. हे पाहून व्रजवासी अत्यंत व्याकुळ व गोंधळून गेले।
Verse 20
गोप्योऽनुरक्तमनसो भगवत्यनन्ते तत्सौहृदस्मितविलोकगिर: स्मरन्त्य: । ग्रस्तेऽहिना प्रियतमे भृशदु:खतप्ता: शून्यं प्रियव्यतिहृतं ददृशुस्त्रिलोकम् ॥ २० ॥
कृष्णावर सतत अनुरक्त मन असलेल्या तरुण गोपी, अनंत भगवंताशी असलेली त्याची स्नेहपूर्ण मैत्री, हसरे कटाक्ष व मधुर वाणी आठवत, जेव्हा प्रियतमा सर्पाच्या कवेत ग्रासलेला दिसला, तेव्हा तीव्र दुःखाने दग्ध होऊन त्यांना त्रिलोकी प्रियवियोगाने रिकामी भासली।
Verse 21
ता: कृष्णमातरमपत्यमनुप्रविष्टां तुल्यव्यथा: समनुगृह्य शुच: स्रवन्त्य: । तास्ता व्रजप्रियकथा: कथयन्त्य आसन् कृष्णाननेऽर्पितदृशो मृतकप्रतीका: ॥ २१ ॥
स्वतःही तितक्याच वेदनेने व्याकुळ होऊन अश्रू ढाळत, गोपींनी पुत्रात पूर्णपणे लीन झालेल्या कृष्णमातेला सावरून धरले. कृष्णाच्या मुखावर नजर रोखून, जणू मृतकासारख्या स्थिर, त्या एकामागून एक व्रजप्रियाच्या कथा सांगू लागल्या।
Verse 22
कृष्णप्राणान्निर्विशतो नन्दादीन् वीक्ष्य तं ह्रदम् । प्रत्यषेधत् स भगवान् राम: कृष्णानुभाववित् ॥ २२ ॥
तेव्हा श्रीबलरामांनी पाहिले की कृष्णप्राण नंद महाराज व इतर गोप सर्पाच्या ह्रदात शिरू लागले आहेत. कृष्णाची शक्ती जाणून भगवान् बलरामांनी त्यांना रोखले.
Verse 23
इत्थं स्वगोकुलमनन्यगतिं निरीक्ष्य सस्त्रीकुमारमतिदु:खितमात्महेतो: । आज्ञाय मर्त्यपदवीमनुवर्तमान: स्थित्वा मुहूर्तमुदतिष्ठदुरङ्गबन्धात् ॥ २३ ॥
अशा रीतीने आपल्या गोकुळातील स्त्रिया, मुले इत्यादी आपल्या कारणाने अत्यंत दुःखी आहेत हे पाहून, भगवान काही काळ सर्पाच्या वळकटीत राहून जणू मर्त्यासारखे वागले; मग त्यांचे दुःख जाणून कालीयाच्या बंधनातून तत्क्षणी उठले.
Verse 24
तत्प्रथ्यमानवपुषा व्यथितात्मभोग- स्त्यक्त्वोन्नमय्य कुपित: स्वफणान् भुजङ्ग: । तस्थौ श्वसञ्छ्वसनरन्ध्रविषाम्बरीष- स्तब्धेक्षणोल्मुकमुखो हरिमीक्षमाण: ॥ २४ ॥
भगवानाच्या वाढत्या देहामुळे कालीयाच्या वळकटी व्यथित झाल्या आणि त्याने त्यांना सोडले. क्रोधाने त्याने फणे उंचावले व जोरजोराने श्वास घेत स्थिर उभा राहिला; त्याची नाकपुडी जणू विष शिजविण्याची भांडी आणि त्याचे स्थिर डोळे जणू अग्निकांड—असा तो हरिकडे पाहू लागला.
Verse 25
तं जिह्वया द्विशिखया परिलेलिहानं द्वे सृक्वणी ह्यतिकरालविषाग्निदृष्टिम् । क्रीडन्नमुं परिससार यथा खगेन्द्रो बभ्राम सोऽप्यवसरं प्रसमीक्षमाण: ॥ २५ ॥
कालीय वारंवार द्विशिखा जिभेने ओठ चाटत आणि भयंकर विष-अग्नीसारख्या नजरेने कृष्णाकडे पाहत होता. पण कृष्ण खेळत-खेळत गरुड जसा सर्पाभोवती फिरतो तसा त्याच्याभोवती फिरत राहिले; आणि कालीयही चावण्याची संधी शोधत फिरत राहिला.
Verse 26
एवं परिभ्रमहतौजसमुन्नतांस- मानम्य तत्पृथुशिर:स्वधिरूढ आद्य: । तन्मूर्धरत्ननिकरस्पर्शातिताम्र- पादाम्बुजोऽखिलकलादिगुरुर्ननर्त ॥ २६ ॥
अशा प्रकारे सतत परिभ्रमण करून सर्पाची शक्ती क्षीण केल्यावर, आद्य भगवान श्रीकृष्णांनी कालीयाचे उंचावलेले खांदे दाबून त्याच्या रुंद मस्तकांवर आरूढ झाले. त्या मस्तकांवरील असंख्य रत्नांच्या स्पर्शाने त्यांच्या चरणकमळांना गडद लालिमा आली आणि सर्व कलांचे आदिगुरु श्रीकृष्ण नृत्य करू लागले.
Verse 27
तं नर्तुमुद्यतमवेक्ष्य तदा तदीय- गन्धर्वसिद्धमुनिचारणदेववध्व: । प्रीत्या मृदङ्गपणवानकवाद्यगीत- पुष्पोपहारनुतिभि: सहसोपसेदु: ॥ २७ ॥
भगवंतांना नाचताना पाहून गंधर्व, सिद्ध, मुनी, चारण आणि देवांच्या पत्नी तिथे त्वरित उपस्थित झाल्या. अत्यंत आनंदाने त्यांनी मृदंग, पणव आणि आनक यांसारखी वाद्ये वाजवून प्रभूंच्या नृत्याची साथ केली आणि फुले व स्तुती अर्पण केली.
Verse 28
यद् यच्छिरो न नमतेऽङ्ग शतैकशीर्ष्ण- स्तत्तन् ममर्द खरदण्डधरोऽङ्घ्रिपातै: । क्षीणायुषो भ्रमत उल्बणमास्यतोऽसृङ् नस्तो वमन् परमकश्मलमाप नाग: ॥ २८ ॥
हे राजा, कालियाला १०१ प्रमुख फणे होते. त्यातील जो फणा झुकत नसे, त्याला दुष्टांना दंड देणारे भगवान श्रीकृष्ण आपल्या पायांच्या प्रहाराने ठेचून काढत. मृत्यूच्या जवळ पोहोचलेला कालिया आपले फणे फिरवू लागला आणि तोंडातून व नाकातून भयंकर रक्त ओकू लागला. अशा प्रकारे त्या सर्पाला अत्यंत वेदना आणि दुःख झाले.
Verse 29
तस्याक्षिभिर्गरलमुद्वमत: शिर:सु यद् यत् समुन्नमति नि:श्वसतो रुषोच्चै: । नृत्यन् पदानुनमयन् दमयां बभूव पुष्पै: प्रपूजित इवेह पुमान् पुराण: ॥ २९ ॥
डोळ्यांतून विष ओकत आणि रागाने फुसफुसत कालिया जो जो फणा वर काढत असे, त्यावर नाचत भगवान आपल्या पायांनी त्याला खाली झुकवून वश करत होते. देवतांनी या प्रसंगाला पूजेची संधी मानून त्या आदिपुरुषावर फुलांचा वर्षाव केला.
Verse 30
तच्चित्रताण्डवविरुग्नफणासहस्रो रक्तं मुखैरुरु वमन्नृप भग्नगात्र: । स्मृत्वा चराचरगुरुं पुरुषं पुराणं नारायणं तमरणं मनसा जगाम ॥ ३० ॥
हे राजा, भगवान कृष्णांच्या अद्भुत तांडव नृत्याने कालियाचे हजारो फणे तुटून गेले. तोंडावाटे रक्ताच्या उलट्या करत आणि शरीर मोडल्यावर, त्याने चराचराचे गुरु, आदिपुरुष श्रीनारायणांचे स्मरण केले आणि मनानेच त्यांना शरण गेला.
Verse 31
कृष्णस्य गर्भजगतोऽतिभरावसन्नं पार्ष्णिप्रहारपरिरुग्नफणातपत्रम् । दृष्ट्वाहिमाद्यमुपसेदुरमुष्य पत्न्य आर्ता: श्लथद्वसनभूषणकेशबन्धा: ॥ ३१ ॥
जेव्हा कालियाच्या पत्नींनी पाहिले की ज्यांच्या पोटात संपूर्ण विश्व सामावलेले आहे, त्या कृष्णांच्या भाराने आपला पती थकला आहे आणि त्यांच्या टाचांच्या प्रहाराने त्याचे छत्ररूपी फणे तुटले आहेत, तेव्हा त्या अत्यंत व्याकुळ झाल्या. विस्कटलेले कपडे, दागिने आणि केस सावरत त्या आदिपुरुष भगवंतांना शरण गेल्या.
Verse 32
तास्तं सुविग्नमनसोऽथ पुरस्कृतार्भा: कायं निधाय भुवि भूतपतिं प्रणेमु: । साध्व्य: कृताञ्जलिपुटा: शमलस्य भर्तु- र्मोक्षेप्सव: शरणदं शरणं प्रपन्ना: ॥ ३२ ॥
अत्यंत व्याकुळ मनाने त्या साध्वी स्त्रिया आपल्या बालकांना पुढे करून सर्वभूतांचे स्वामी प्रभूला दंडवत् प्रणाम करून भूमीवर पडल्या। पापी पतीच्या मोक्षाची इच्छा धरून, शरण देणाऱ्या परमेश्वराच्या शरणी त्या हात जोडून गेल्या।
Verse 33
नागपत्न्य ऊचु: न्याय्यो हि दण्ड: कृतकिल्बिषेऽस्मिं- स्तवावतार: खलनिग्रहाय । रिपो: सुतानामपि तुल्यदृष्टि- र्धत्से दमं फलमेवानुशंसन् ॥ ३३ ॥
नागपत्नी म्हणाल्या—या अपराध्यास जो दंड मिळाला तो निःसंशय न्याय्य आहे; कारण दुष्टांचा निग्रह करण्यासाठीच आपण अवतार धारण करता. आपण शत्रू आणि आपल्या पुत्रांवरही समदृष्टी ठेवता; आणि जेव्हा आपण दंड देता, तेव्हा तो जीवाच्या परम हितासाठीच फलरूपाने देत असता.
Verse 34
अनुग्रहोऽयं भवत: कृतो हि नो दण्डोऽसतां ते खलु कल्मषापह: । यद् दन्दशूकत्वममुष्य देहिन: क्रोधोऽपि तेऽनुग्रह एव सम्मत: ॥ ३४ ॥
आपण जे केले ते आमच्यावर खरेच अनुग्रह आहे; कारण दुष्टांना दिलेला आपला दंड त्यांच्या सर्व कल्मषाचा नाश करतो. आमचा हा पती इतका पापी की त्याला सर्पदेह मिळाला; म्हणून त्याच्यावरचा आपला क्रोधही निश्चयच आपलाच अनुग्रह मानावा.
Verse 35
तप: सुतप्तं किमनेन पूर्वं निरस्तमानेन च मानदेन । धर्मोऽथ वा सर्वजनानुकम्पया यतो भवांस्तुष्यति सर्वजीव: ॥ ३५ ॥
आमच्या पतीने पूर्वजन्मी अभिमान टाकून, सर्वांना मान देत कठोर तप केले होते काय, म्हणून आपण त्याच्यावर प्रसन्न आहात? किंवा त्याने कधी सर्व जीवांवर करुणा ठेवून धर्माचे आचरण केले होते काय, म्हणून आपण—सर्वजीवांचे प्राण—त्याच्यावर संतुष्ट झाला आहात?
Verse 36
कस्यानुभावोऽस्य न देव विद्महे तवाङ्घ्रिरेणुस्परशाधिकार: । यद्वाञ्छया श्रीर्ललनाचरत्तपो विहाय कामान् सुचिरं धृतव्रता ॥ ३६ ॥
हे देव! कालीयाला आपल्या पदकमलांच्या रजःकणांचा स्पर्श मिळण्याचा असा महान अधिकार कसा मिळाला, हे आम्हाला कळत नाही. ह्याच स्पर्शाच्या इच्छेने लक्ष्मीदेवीने इतर सर्व कामना सोडून, दीर्घकाळ कठोर व्रत धारण करून शतकानुशतके तप केले.
Verse 37
न नाकपृष्ठं न च सार्वभौमं न पारमेष्ठ्यं न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा वाञ्छन्ति यत्पादरज:प्रपन्ना: ॥ ३७ ॥
जे तुमच्या कमळचरणांच्या रजःकणांना शरण गेले आहेत, ते स्वर्गाचे राज्य, सार्वभौम सत्ता, ब्रह्मपद किंवा पृथ्वीचे अधिपत्य इच्छित नाहीत. योगसिद्धीही नाहीत, आणि मोक्षाचीही त्यांना हाव नाही।
Verse 38
तदेष नाथाप दुरापमन्यै- स्तमोजनि: क्रोधवशोऽप्यहीश: । संसारचक्रे भ्रमत: शरीरिणो यदिच्छत: स्याद् विभव: समक्ष: ॥ ३८ ॥
हे नाथ! हा कालिय नागराज तमोगुणात जन्मलेला व क्रोधाच्या वशात असूनही, इतरांना दुर्मिळ असे जे आहे ते त्याने प्राप्त केले. इच्छा-आकांक्षांनी भरलेले देहधारी जीव संसारचक्रात भटकतात; पण तुमच्या कमळचरणांची धूळ मिळताच त्यांच्या समोरच सर्व विभव प्रकट होऊ शकतात।
Verse 39
नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महात्मने । भूतावासाय भूताय पराय परमात्मने ॥ ३९ ॥
भगवन्, महात्मा पुरुष, परमात्मा—आपांस नमस्कार. आपण सर्व जीवांच्या हृदयात वास करणारे, सर्वव्यापी; सर्व भूततत्त्वांचे आद्य आश्रय असूनही सृष्टीपूर्वी विद्यमान, आणि सर्व कारणांचे कारण असूनही कारण-कार्यापलीकडील परम आत्मा आहात।
Verse 40
ज्ञानविज्ञाननीधये ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये । अगुणायाविकाराय नमस्ते प्राकृताय च ॥ ४० ॥
आपांस नमस्कार—आप ज्ञान-विज्ञानाचा निधी, परब्रह्म, अनंत शक्तींचे स्वामी आहात। आपण गुणातीत व अविकार आहात, तरीही प्रकृतीचे आद्य प्रवर्तक आहात।
Verse 41
कालाय कालनाभाय कालावयवसाक्षिणे । विश्वाय तदुपद्रष्ट्रे तत्कर्त्रे विश्वहेतवे ॥ ४१ ॥
आपांस नमस्कार—आपच काळ आहात, काळाचा आश्रय आहात, आणि काळाच्या सर्व अवस्थांचे साक्षी आहात। आपणच हे विश्व आहात आणि त्याचे पृथक् द्रष्टाही; आपणच त्याचे कर्ते आणि त्याच्या सर्व कारणांचेही कारण आहात।
Verse 42
भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये ॥ ४२ ॥ नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये ॥ ४३ ॥
हे प्रभो! भूत, तन्मात्रा, इंद्रिये, प्राण, मन, बुद्धी व चित्त यांचा परमात्मा आपणच आहात. आपल्या व्यवस्थेने जीव त्रिगुणांच्या अभिमानात गुंतून स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाकतो. अनंत, अतिसूक्ष्म, कूटस्थ, सर्वज्ञ भगवान—जे विविध तत्त्वमतांना अनुमती देतात आणि वाच्य-वाचक शक्ती आहेत—आपल्याला नमस्कार.
Verse 43
भूतमात्रेन्द्रियप्राणमनोबुद्ध्याशयात्मने । त्रिगुणेनाभिमानेन गूढस्वात्मानुभूतये ॥ ४२ ॥ नमोऽनन्ताय सूक्ष्माय कूटस्थाय विपश्चिते । नानावादानुरोधाय वाच्यवाचकशक्तये ॥ ४३ ॥
हे प्रभो! भूत, तन्मात्रा, इंद्रिये, प्राण, मन, बुद्धी व चित्त यांचा परमात्मा आपणच आहात. आपल्या व्यवस्थेने जीव त्रिगुणांच्या अभिमानात गुंतून स्वतःच्या खऱ्या स्वरूपाचे ज्ञान झाकतो. अनंत, अतिसूक्ष्म, कूटस्थ, सर्वज्ञ भगवान—जे विविध तत्त्वमतांना अनुमती देतात आणि वाच्य-वाचक शक्ती आहेत—आपल्याला नमस्कार.
Verse 44
नम: प्रमाणमूलाय कवये शास्त्रयोनये । प्रवृत्ताय निवृत्ताय निगमाय नमो नम: ॥ ४४ ॥
आपल्याला पुन्हा पुन्हा नमस्कार—आपच सर्व प्रमाणांचा मूलाधार, कवीस्वरूप रचयिता आणि शास्त्रांचा परम स्रोत आहात. वेदांत आपण प्रवृत्ती व निवृत्ती—दोन्ही मार्गांनी प्रकट होऊन उपदेश करता.
Verse 45
नम: कृष्णाय रामाय वसुदेवसुताय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय सात्वतां पतये नम: ॥ ४५ ॥
भगवान श्रीकृष्ण व श्रीराम—वसुदेवपुत्र—तसेच प्रद्युम्न व अनिरुद्ध यांना नमस्कार. विष्णुभक्त सात्वतांचे स्वामी प्रभू यांना प्रणाम.
Verse 46
नमो गुणप्रदीपाय गुणात्मच्छादनाय च । गुणवृत्त्युपलक्ष्याय गुणद्रष्ट्रे स्वसंविदे ॥ ४६ ॥
हे प्रभो, आपल्याला नमस्कार—आप गुणांना प्रकाश देणारे आहात आणि त्याच गुणांनी स्वतःला आच्छादितही करता. गुणांची क्रियाच शेवटी आपल्या अस्तित्वाची खूण देते. आपण गुणांपलीकडे साक्षी आहात आणि भक्तांच्या स्वसंविदेनेच पूर्णपणे जाणले जाता.
Verse 47
अव्याकृतविहाराय सर्वव्याकृतसिद्धये । हृषीकेश नमस्तेऽस्तु मुनये मौनशीलिने ॥ ४७ ॥
हे हृषीकेश! ज्यांच्या लीला अव्याकृत व अगम्य आहेत आणि ज्यांच्यामुळे सर्व व्यक्त विश्वाची सिद्धी होते, त्या मौनशील मुनिरूप तुला आमचा नमस्कार असो.
Verse 48
परावरगतिज्ञाय सर्वाध्यक्षाय ते नम: । अविश्वाय च विश्वाय तद्द्रष्ट्रेऽस्य च हेतवे ॥ ४८ ॥
श्रेष्ठ-अश्रेष्ठ सर्वांची गती जाणणाऱ्या, सर्वांचे अधीक्षक असलेल्या तुला नमस्कार. तू विश्वापलीकडेही आहेस आणि विश्वरूपही; या मायिक जगाचा द्रष्टा व कारणही तूच आहेस.
Verse 49
त्वं ह्यस्य जन्मस्थितिसंयमान् विभो गुणैरनीहोऽकृतकालशक्तिधृक् । तत्तत्स्वभावान् प्रतिबोधयन् सत: समीक्षयामोघविहार ईहसे ॥ ४९ ॥
हे विभो! गुणांपासून अनीह असूनही तू अनादी कालशक्तीने या जगाची उत्पत्ती, स्थिती व संहार यांची व्यवस्था करतोस. सृष्टीपूर्वी सुप्त असलेल्या गुणधर्मांना तू जागृत करतोस; केवळ तुझ्या दृष्टिने, क्रीडाभावाने, हे सर्व अचूक घडते.
Verse 50
तस्यैव तेऽमूस्तनवस्त्रिलोक्यां शान्ता अशान्ता उत मूढयोनय: । शान्ता: प्रियास्ते ह्यधुनावितुं सतां स्थातुश्च ते धर्मपरीप्सयेहत: ॥ ५० ॥
म्हणून त्रिलोकीतील शांत, अशांत आणि मूढ—सर्व प्रकारची शरीरे तुझीच निर्मिती आहेत. तरी सत्त्वगुणात स्थित शांत जीव तुला विशेष प्रिय; त्या सत्पुरुषांचे रक्षण व त्यांच्या धर्माची स्थापना करण्यासाठीच तू आता पृथ्वीवर प्रकट झाला आहेस.
Verse 51
अपराध: सकृद् भर्त्रा सोढव्य: स्वप्रजाकृत: । क्षन्तुमर्हसि शान्तात्मन् मूढस्य त्वामजानत: ॥ ५१ ॥
स्वप्रजा किंवा संततीकडून झालेला अपराध स्वामीने किमान एकदा तरी सहन करावा. हे शांतात्मन्! जो मूढ तुला ओळखू शकला नाही, त्या आमच्या पतीला तू क्षमा करावी.
Verse 52
अनुगृह्णीष्व भगवन् प्राणांस्त्यजति पन्नग: । स्त्रीणां न: साधुशोच्यानां पति: प्राण: प्रदीयताम् ॥ ५२ ॥
हे भगवन्, कृपा करा. आमच्यासारख्या शोकनीय स्त्रियांवर साधुजन करुणा करतात. हा सर्प प्राण सोडू पाहतो; आमचा प्राणस्वरूप पती आम्हाला परत द्या.
Verse 53
विधेहि ते किङ्करीणामनुष्ठेयं तवाज्ञया । यच्छ्रद्धयानुतिष्ठन् वै मुच्यते सर्वतोभयात् ॥ ५३ ॥
आता कृपा करून सांगा, आम्ही तुमच्या दासी तुमच्या आज्ञेने काय करावे. जो श्रद्धेने तुमची आज्ञा पाळतो तो सर्व प्रकारच्या भयातून मुक्त होतो.
Verse 54
श्रीशुक उवाच इत्थं स नागपत्नीभिर्भगवान् समभिष्टुत: । मूर्च्छितं भग्नशिरसं विससर्जाङ्घ्रिकुट्टनै: ॥ ५४ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: नागपत्नींनी अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर, भगवानांनी आपल्या कमलचरणांच्या प्रहाराने ज्याचे फण फोडले गेले होते त्या मूर्छित कालियाला सोडून दिले.
Verse 55
प्रतिलब्धेन्द्रियप्राण: कालिय: शनकैर्हरिम् । कृच्छ्रात् समुच्छ्वसन् दीन: कृष्णं प्राह कृताञ्जलि: ॥ ५५ ॥
कालियाने हळूहळू इंद्रिये व प्राणशक्ती परत मिळवली. मग कष्टाने मोठा श्वास घेत, दीन होऊन त्याने हात जोडून भगवान कृष्णांना विनविले.
Verse 56
कालिय उवाच वयं खला: सहोत्पत्त्या तामसा दीर्घमन्यव: । स्वभावो दुस्त्यजो नाथ लोकानां यदसद्ग्रह: ॥ ५६ ॥
कालिय म्हणाला: हे नाथ, आम्ही जन्मत:च दुष्ट—तमोगुणी, मत्सरी आणि दीर्घ क्रोधी आहोत. लोकांना आपला स्वभाव सोडणे कठीण, कारण ते असत्यालाच धरून बसतात.
Verse 57
त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातर्गुणविसर्जनम् । नानास्वभाववीर्यौजोयोनिबीजाशयाकृति ॥ ५७ ॥
हे परम स्रष्ट्या! हे विश्व तुझ्याच द्वारा निर्माण झाले आहे, गुणांच्या विविध रचनेने युक्त. त्यात तू नानाविध स्वभाव, वीर्य-ओज, इंद्रियबल, तसेच विविध माता-पिता, आशय व आकृती असलेल्या योन्या प्रकट करतोस।
Verse 58
वयं च तत्र भगवन् सर्पा जात्युरुमन्यव: । कथं त्यजामस्त्वन्मायां दुस्त्यजां मोहिता: स्वयम् ॥ ५८ ॥
हे भगवन्! तुझ्या सृष्टीतील सर्व जातींमध्ये आम्ही सर्प स्वभावतःच अत्यंत क्रोधी आहोत. दुस्त्यज अशा तुझ्या मायेमुळे स्वतःच मोहित झालो असता, आम्ही ती आपल्या बळावर कशी सोडू?
Verse 59
भवान् हि कारणं तत्र सर्वज्ञो जगदीश्वर: । अनुग्रहं निग्रहं वा मन्यसे तद् विधेहि न: ॥ ५९ ॥
हे प्रभो! तू सर्वज्ञ जगदीश्वर आहेस; मोहातून मुक्तीचा खरा कारण तूच आहेस. तू जे योग्य समजशील—कृपा असो वा दंड—तेच आमच्यासाठी ठरव।
Verse 60
श्रीशुक उवाच इत्याकर्ण्य वच: प्राह भगवान् कार्यमानुष: । नात्र स्थेयं त्वया सर्प समुद्रं याहि मा चिरम् । स्वज्ञात्यपत्यदाराढ्यो गोनृभिर्भुज्यते नदी ॥ ६० ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले: कालीयाचे शब्द ऐकून, मानुष-लीला करणाऱ्या भगवानांनी उत्तर दिले—हे सर्पा, आता तू येथे राहू नकोस. विलंब न करता समुद्राकडे जा, आपल्या संतती, पत्नी, नातेवाईक व साथीदारांसह. ही नदी गायी व मनुष्यांनी उपभोगावी.
Verse 61
य एतत् संस्मरेन्मर्त्यस्तुभ्यं मदनुशासनम् । कीर्तयन्नुभयो: सन्ध्योर्न युष्मद् भयमाप्नुयात् ॥ ६१ ॥
जो मनुष्य तुझ्याविषयी माझा हा आदेश—वृंदावन सोडून समुद्राकडे जा—श्रद्धेने स्मरतो आणि सकाळ-संध्याकाळ याचे कीर्तन करतो, तो कधीही तुमचा भय अनुभवणार नाही।
Verse 62
योऽस्मिन् स्नात्वा मदाक्रीडे देवादींस्तर्पयेज्जलै: । उपोष्य मां स्मरन्नर्चेत् सर्वपापै: प्रमुच्यते ॥ ६२ ॥
जो माझ्या लीला-स्थानी स्नान करून या सरोवराच्या जलाने देवता इत्यादी पूज्यांना तर्पण करतो, किंवा उपवास करून माझे स्मरण व पूजन करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो।
Verse 63
द्वीपं रमणकं हित्वा ह्रदमेतमुपाश्रित: । यद्भयत्स सुपर्णस्त्वां नाद्यान्मत्पादलाञ्छितम् ॥ ६३ ॥
गरुडाच्या भयाने तू रमणक द्वीप सोडून या ह्रदात आश्रय घेतलास; पण आता तू माझ्या पादचिन्हांनी अंकित झालास, म्हणून गरुड तुला पुन्हा खाणार नाही।
Verse 64
श्रीऋषिरुवाच मुक्तो भगवता राजन् कृष्णेनाद्भुतकर्मणा । तं पूजयामास मुदा नागपत्न्यश्च सादरम् ॥ ६४ ॥
श्रीऋषी म्हणाले—हे राजन्! अद्भुत कर्म करणाऱ्या भगवान श्रीकृष्णाने मुक्त केल्यावर कालियाने आपल्या नागपत्नींसह आनंदाने व आदराने त्यांची पूजा केली।
Verse 65
दिव्याम्बरस्रङ्मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥
कालियाने दिव्य वस्त्रे, हार, मणी व अतिमूल्य भूषणे, दिव्य सुगंधी लेप आणि मोठी कमळमाळ अर्पून जगन्नाथ गरुडध्वज भगवानांची पूजा केली. त्यांना प्रसन्न करून तो तृप्त झाला. मग प्रभूची आज्ञा मिळाल्यावर, त्यांची परिक्रमा करून नमस्कार करून, तो पत्नी, मित्र व पुत्रांसह समुद्रातील आपल्या द्वीपाकडे गेला. कालिय निघताच यमुना तत्क्षणी विषरहित होऊन अमृतजलाने परिपूर्ण झाली—हे सर्व लीलेसाठी मनुष्यरूप धारण करणाऱ्या भगवानांच्या कृपेने घडले।
Verse 66
दिव्याम्बरस्रङ्मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥
कालियाने दिव्य वस्त्रे, हार, मणी व अतिमूल्य भूषणे, दिव्य सुगंधी लेप आणि मोठी कमळमाळ अर्पून जगन्नाथ गरुडध्वज भगवानांची पूजा केली. त्यांना प्रसन्न करून तो तृप्त झाला. मग प्रभूची आज्ञा मिळाल्यावर, त्यांची परिक्रमा करून नमस्कार करून, तो पत्नी, मित्र व पुत्रांसह समुद्रातील आपल्या द्वीपाकडे गेला. कालिय निघताच यमुना तत्क्षणी विषरहित होऊन अमृतजलाने परिपूर्ण झाली—हे सर्व लीलेसाठी मनुष्यरूप धारण करणाऱ्या भगवानांच्या कृपेने घडले।
Verse 67
दिव्याम्बरस्रङ्मणिभि: परार्ध्यैरपि भूषणै: । दिव्यगन्धानुलेपैश्च महत्योत्पलमालया ॥ ६५ ॥ पूजयित्वा जगन्नाथं प्रसाद्य गरुडध्वजम् । तत: प्रीतोऽभ्यनुज्ञात: परिक्रम्याभिवन्द्य तम् ॥ ६६ ॥ सकलत्रसुहृत्पुत्रो द्वीपमब्धेर्जगाम ह । तदैव सामृतजला यमुना निर्विषाभवत् । अनुग्रहाद् भगवत: क्रीडामानुषरूपिण: ॥ ६७ ॥
कालियाने दिव्य वस्त्रे, हार, मणी व मौल्यवान भूषणे, दिव्य सुगंधी लेप आणि मोठी कमळमाळ अर्पून जगन्नाथ गरुडध्वज प्रभूंची पूजा केली. प्रभू प्रसन्न झाले; परवानगी मिळताच कालियाने परिक्रमा करून नमस्कार केला आणि पत्नी, मित्र व पुत्रांसह समुद्रातील आपल्या द्वीपावर गेला. तो निघताच यमुना तत्क्षणी विषमुक्त होऊन अमृतजलाने परिपूर्ण झाली—मानवरूपाने लीला करणाऱ्या भगवंताच्या कृपेने।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa acts as the āśraya (ultimate shelter) who restores dharma and protects His devotees. Kāliya’s poison made the Yamunā lethal to birds, vegetation, and Vraja’s animals, so Kṛṣṇa entered the lake to purify the sacred river and subdue the envious force behind the contamination, demonstrating rakṣā (protection) and śuddhi (purification) through līlā.
The Nāgapatnīs argue that Bhagavān’s chastisement removes contamination and ultimately benefits the offender. Since the Lord is impartial and aims at the soul’s welfare, His “anger” functions as dayā (compassion): it breaks pride, burns sin, and creates the conditions for surrender. Thus daṇḍa becomes a purifying grace rather than mere retribution.
The Nāgapatnīs are Kāliya’s wives who approach Kṛṣṇa with their children and offer a sustained hymn describing Him as Supersoul, time, witness, and the source of Vedic revelation. Their stuti is significant because it frames the episode philosophically: Kṛṣṇa is simultaneously immanent and transcendent, and the highest fortune is contact with the dust of His lotus feet—surpassing svarga, siddhis, and even impersonal liberation.
Balarāma fully knows Kṛṣṇa’s true power (aiśvarya) and therefore understands the outcome is under divine control. Vraja’s residents, absorbed in mādhurya-bhāva (intimate love), relate to Kṛṣṇa as their dependent child and friend, so they read omens through affection rather than theology—an intentional contrast that highlights the supremacy of prema.
Kṛṣṇa declares that one who attentively remembers His command to Kāliya (to leave Vṛndāvana for the ocean) and narrates the account at sunrise and sunset will not be afraid of Kāliya. He also states that bathing at the pastime site, offering its water, fasting, and worshiping Him there frees one from sinful reactions—linking līlā-kathā and tīrtha-sevā to spiritual and moral purification.