Adhyaya 14
Brahmā’s Prayers to Lord Kṛṣṇa (Brahmā-stuti) and the Restoration of Vraja’s Lunch Pastime
मागील प्रसंगात ब्रह्माने श्रीकृष्णाची परीक्षा घेण्यासाठी वासरे व गवळ्यांची मुले चोरली होती. या अध्यायात कृष्णाच्या अचिंत्य विस्तारांचे—गवळे-वासरांचे बहुरूप, विष्णुरूपे व असंख्य ब्रह्मांडांचे दर्शन—साक्षात पाहून ब्रह्माचा पश्चात्ताप व शरणागती वर्णिली आहे. ब्रह्मा वेणू, शिखंड व वनमाळाधारी व्रजरूपाची स्तुती करून त्यांनाच एकमेव आराध्य प्रभू, नारायणाचाही कारण आणि विश्वव्यवस्थेचे मूळ मानतो. तो सांगतो की नम्र श्रवण-कीर्तनरूपी भक्ती अजिंक्य प्रभूलाही जिंकते, तर शुष्क ज्ञान केवळ कष्ट देते. आपल्या अपराधाची कबुली देऊन प्रभूच्या अनंततेसमोर स्वतःची तुच्छता मांडतो आणि व्रजात गवत म्हणूनही जन्म मागतो, जेणेकरून भक्तांच्या चरणरजाचा स्पर्श मिळावा. परवानगी देऊन कृष्ण वासरांना नदीकाठी परत आणतो आणि गवळ्यांचे मध्यान्हभोजन-लीलाचक्र असेच सुरू होते जणू वेळ गेलीच नाही; योगमायेमुळे वर्षभराचा विरह लपून राहतो. पुढे परीक्षित गोपींच्या अद्भुत प्रेमाविषयी प्रश्न करतो, ज्यातून आत्मप्रियता व कृष्णाचे परमात्मस्वरूप पुढील तत्त्वचर्चेत स्पष्ट होते.
Shlokas
Verse 1
श्रीब्रह्मोवाच नौमीड्य तेऽभ्रवपुषे तडिदम्बराय गुञ्जावतंसपरिपिच्छलसन्मुखाय । वन्यस्रजे कवलवेत्रविषाणवेणु- लक्ष्मश्रिये मृदुपदे पशुपाङ्गजाय ॥ १ ॥
श्रीब्रह्मा म्हणाले—हे पूजनीय प्रभो, मी आपल्याला नमस्कार करतो. आपले श्यामल देह नवमेघासारखे, वस्त्र वीजेसारखे तेजस्वी; गुञ्जा-अलंकार व मयूरपंखाने आपला मुखकमल अधिक शोभतो. वनफुलांची माळ घालून, हातात ग्रास धरून, आणि काठी, शिंग व वेणू सहित, हे गोप-राजनंदना, आपल्या मृदु चरणांची शोभा विलक्षण आहे।
Verse 2
अस्यापि देव वपुषो मदनुग्रहस्य स्वेच्छामयस्य न तु भूतमयस्य कोऽपि । नेशे महि त्ववसितुं मनसान्तरेण साक्षात्तवैव किमुतात्मसुखानुभूते: ॥ २ ॥
हे देव! माझ्यावर कृपा करणारे आणि शुद्ध भक्तांच्या इच्छापूर्तीसाठी स्वेच्छेने प्रकट होणारे, भौतिक तत्त्वांनी न बनलेले आपले हे दिव्य वपु मी किंवा अन्य कोणीही मोजू शकत नाही. मन विषयांपासून दूर असतानाही मला आपले साक्षात् स्वरूप कळत नाही; मग आपल्या आत्मानंदाचा अनुभव मी कसा जाणू?
Verse 3
ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिता: श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभि- र्ये प्रायशोऽजित जितोऽप्यसि तैस्त्रिलोक्याम् ॥ ३ ॥
जे लोक ज्ञानाच्या तर्कप्रयत्नांचा त्याग करून, आपल्या स्थानात राहूनही, तन-मन-वाणीने नम्र होऊन, आपण व आपल्या शुद्ध भक्तांनी उच्चारलेल्या आपल्या लीला-कथांचे श्रवण करीत जीवन अर्पण करतात—हे अजेय प्रभो—ते त्रिलोकीतही आपल्याला जिंकतात।
Verse 4
श्रेय:सृतिं भक्तिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलबोधलब्धये । तेषामसौ क्लेशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥ ४ ॥
हे विभो! आपल्यावरील भक्ती हाच कल्याणाचा श्रेष्ठ मार्ग आहे. जो तो सोडून केवळ बोध/तर्कज्ञान मिळवण्यासाठी कष्ट करतात, त्यांच्या हाती फक्त क्लेशच उरतो—इतर काही नाही; जसे रिकाम्या तुसाला कुटल्याने धान्य मिळत नाही।
Verse 5
पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिन- स्त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया । विबुध्य भक्त्यैव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽञ्जोऽच्युत ते गतिं पराम् ॥ ५ ॥
हे सर्वशक्तिमान प्रभो! पूर्वी या जगात अनेक योगींनी आपले सर्व प्रयत्न तुझ्या चरणी अर्पण करून, स्वधर्म निष्ठेने आचरला. श्रवण-कीर्तनाने परिपक्व झालेल्या भक्तीने त्यांनी तुला ओळखले, हे अच्युत, आणि सहज शरण जाऊन तुझे परम धाम प्राप्त केले.
Verse 6
तथापि भूमन्महिमागुणस्य ते विबोद्धुमर्हत्यमलान्तरात्मभि: । अविक्रियात् स्वानुभवादरूपतो ह्यनन्यबोध्यात्मतया न चान्यथा ॥ ६ ॥
तथापि, हे भूमन्! तुझ्या महिमामय गुणांचे ज्ञान केवळ निर्मळ अंतःकरण असलेल्यांनाच होऊ शकते. अविकारी आत्मानुभवाने, निराकार ब्रह्मरूपात तू प्रकट होतोस; कारण तू अनन्यरीत्या बोध्य आत्मा आहेस—अन्यथा नाही.
Verse 7
गुणात्मनस्तेऽपि गुणान् विमातुं हितावतीर्णस्य क ईशिरेऽस्य । कालेन यैर्वा विमिता: सुकल्पै- र्भूपांशव: खे मिहिका द्युभास: ॥ ७ ॥
हे ईश्वरा! काळाच्या ओघात विद्वान तत्त्वज्ञ किंवा शास्त्रज्ञ पृथ्वीचे सर्व अणू, आकाशातील हिमकण, किंवा सूर्य-ताऱ्यांच्या तेजस्वी कणांचीही मोजणी करतील—हे शक्य आहे. पण सर्व जीवांच्या हितासाठी अवतरलेल्या परम पुरुषा, तुझे अनंत दिव्य गुण कोण मोजू शकेल?
Verse 8
तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । हृद्वाग्वपुर्भिर्विदधन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥ ८ ॥
हे प्रभो! जो तुझ्या अहैतुकी कृपेची दृढ नजरेने वाट पाहतो, आपल्या केलेल्या कर्मांचे फळ धैर्याने भोगतो, आणि हृदय-वाणी-देहाने तुला नमस्कार अर्पित करतो—तो जगत असतानाच मुक्तिपदाचा अधिकारी होतो; तो त्याचा योग्य वारस ठरतो.
Verse 9
पश्येश मेऽनार्यमनन्त आद्ये परात्मनि त्वय्यपि मायिमायिनि । मायां वितत्येक्षितुमात्मवैभवं ह्यहं कियानैच्छमिवार्चिरग्नौ ॥ ९ ॥
हे ईशा! हे अनंत आद्य परात्मन्! मायाधीशांनाही मोहविणाऱ्या तुझ्यावर मी माझी माया पसरवून तुझे वैभव तपासू पाहिले—माझी ही अनार्य धृष्टता पाहा. तुझ्यासमोर मी कोण? महान अग्नीसमोरची एक लहानशी ठिणगीच.
Verse 10
अत: क्षमस्वाच्युत मे रजोभुवो ह्यजानतस्त्वत्पृथगीशमानिन: । अजावलेपान्धतमोऽन्धचक्षुष एषोऽनुकम्प्यो मयि नाथवानिति ॥ १० ॥
म्हणून हे अच्युत प्रभो, माझे अपराध क्षमा करा. रजोगुणातून जन्मलेला मी मूढपणे तुला वेगळे मानून स्वतःला स्वतंत्र नियंता समजलो. अज्ञानाच्या अंधाराने माझे डोळे झाकले; नाथ, मी तुझा दास आहे—माझ्यावर कृपा कर.
Verse 11
क्वाहं तमोमहदहंखचराग्निवार्भू- संवेष्टिताण्डघटसप्तवितस्तिकाय: । क्वेदृग्विधाविगणिताण्डपराणुचर्या- वाताध्वरोमविवरस्य च ते महित्वम् ॥ ११ ॥
मी कोण—माझ्या हाताच्या सात वितस्तीएवढा क्षुद्र जीव, तम, महत्तत्त्व, अहंकार, आकाश, वायू, अग्नी, जल व पृथ्वी यांनी बनलेल्या घटासारख्या ब्रह्मांडात बंद. आणि तुझी महिमा काय—तुझ्या रोमकूपांतून धुळीच्या कणांसारखी अनंत ब्रह्मांडे ये-जा करतात।
Verse 12
उत्क्षेपणं गर्भगतस्य पादयो: किं कल्पते मातुरधोक्षजागसे । किमस्तिनास्तिव्यपदेशभूषितं तवास्ति कुक्षे: कियदप्यनन्त: ॥ १२ ॥
हे अधोक्षज प्रभो, गर्भातील बाळ पायांनी लाथा मारले तर आई रागावते काय? आणि तत्त्वज्ञ ‘आहे’ किंवा ‘नाही’ असे म्हणतात ते सर्व—त्यातील काहीही खरेच तुझ्या उदराच्या बाहेर आहे काय, हे अनंत?
Verse 13
जगत् त्रयान्तोदधिसम्प्लवोदे नारायणस्योदरनाभिनालात् । विनिर्गतोऽजस्त्विति वाङ्न वै मृषा किन्त्वीश्वर त्वन्न विनिर्गतोऽस्मि ॥ १३ ॥
हे प्रभो, प्रलयकाळी त्रैलोक्य जलात विलीन होते; तेव्हा तुझा अंश नारायण जलावर शयन करतो, त्याच्या नाभिनालातून कमळ उत्पन्न होते आणि त्या कमळावर ब्रह्म्याचा जन्म होतो—हे वचन खोटे नाही. मग हे ईश्वर, मी तुझ्यापासूनच उत्पन्न झालो नाही काय?
Verse 14
नारायणस्त्वं न हि सर्वदेहिना- मात्मास्यधीशाखिललोकसाक्षी । नारायणोऽङ्गं नरभूजलायना- त्तच्चापि सत्यं न तवैव माया ॥ १४ ॥
हे परम नियंता, तूच मूळ नारायण नाहीस काय—कारण तू सर्व देहधाऱ्यांचा आत्मा, त्यांचा अधीश्वर आणि सर्व लोकांचा नित्य साक्षी आहेस. नारायण हा तुझाच विस्तार आहे; आदिजल ‘नर’ याचा आश्रय/उत्पत्तिस्रोत असल्याने तो नारायण म्हणवतो. तो सत्य आहे, तुझ्या मायेतून घडलेला भ्रम नाही।
Verse 15
तच्चेज्जलस्थं तव सज्जगद्वपु: किं मे न दृष्टं भगवंस्तदैव । किं वा सुदृष्टं हृदि मे तदैव किं नो सपद्येव पुनर्व्यदर्शि ॥ १५ ॥
हे भगवन्! सर्व जगताला आश्रय देणारे तुझे दिव्य रूप जर जलातच स्थित होते, तर तुला शोधताना मला तू का दिसला नाहीस? आणि हृदयात नीट दर्शन न होताही तू तत्क्षणी स्वतःला कसा प्रकट केलास?
Verse 16
अत्रैव मायाधमनावतारे ह्यस्य प्रपञ्चस्य बहि: स्फुटस्य । कृत्स्नस्य चान्तर्जठरे जनन्या मायात्वमेव प्रकटीकृतं ते ॥ १६ ॥
हे प्रभो! या अवतारात तू मायाचा परम अधिपती आहेस हे तू सिद्ध केलेस. तू या विश्वात प्रकट असलास तरी संपूर्ण सृष्टी तुझ्या दिव्य देहात अंतर्भूत आहे—हे तू माता यशोदेला आपल्या उदरात ब्रह्मांड दाखवून उघड केलेस.
Verse 17
यस्य कुक्षाविदं सर्वं सात्मं भाति यथा तथा । तत्त्वय्यपीह तत् सर्वं किमिदं मायया विना ॥ १७ ॥
ज्या प्रकारे हे संपूर्ण ब्रह्मांड, तुझ्यासह, तुझ्या उदरात प्रकट झाले होते, त्याच स्वरूपात ते आता बाहेरही प्रकट आहे. तुझ्या अचिंत्य शक्तीच्या व्यवस्थेशिवाय हे कसे घडू शकते?
Verse 18
अद्यैव त्वदृतेऽस्य किं मम न ते मायात्वमादर्शित- मेकोऽसि प्रथमं ततो व्रजसुहृद्वत्सा: समस्ता अपि । तावन्तोऽसि चतुर्भुजास्तदखिलै: साकं मयोपासिता- स्तावन्त्येव जगन्त्यभूस्तदमितं ब्रह्माद्वयं शिष्यते ॥ १८ ॥
हे प्रभो! आज तू मला हे दाखवले नाहीस काय की तू स्वतः आणि या सृष्टीतील सर्व काही तुझ्या अचिंत्य शक्तीचीच प्रकट रूपे आहेत? प्रथम तू एकटाच होतास; मग व्रजातील वासरे व गोपबाल सखे म्हणून प्रकट झालास; पुढे तितक्याच संख्येने चतुर्भुज विष्णुरूपे प्रकट झाली, ज्यांची आम्ही सर्वांनी पूजा केली; मग तितकीच पूर्ण ब्रह्मांडे प्रकट झाली; आणि शेवटी तू पुन्हा आपल्या अनंत, अद्वितीय परब्रह्म स्वरूपात स्थित झालास।
Verse 19
अजानतां त्वत्पदवीमनात्म- न्यात्मात्मना भासि वितत्य मायाम् । सृष्टाविवाहं जगतो विधान इव त्वमेषोऽन्त इव त्रिनेत्र: ॥ १९ ॥
जे तुझी खरी दिव्य स्थिती जाणत नाहीत, त्यांना तू आपल्या अचिंत्य मायाशक्तीचा विस्तार करून भौतिक जगाचा भाग असल्यासारखा भासतोस. म्हणून सृष्टीसाठी तू ब्रह्मा-रूपाने, पालनासाठी विष्णु-रूपाने, आणि संहारासाठी त्रिनेत्र शिव-रूपाने प्रकट होतोस.
Verse 20
सुरेष्वृषिष्वीश तथैव नृष्वपि तिर्यक्षु याद:स्वपि तेऽजनस्य । जन्मासतां दुर्मदनिग्रहाय प्रभो विधात: सदनुग्रहाय च ॥ २० ॥
हे प्रभो, हे विधाता! तुम्ही अजन्मा असूनही अधर्मी दैत्यांचा दर्प मोडण्यासाठी आणि साधु-भक्तांवर कृपा करण्यासाठी देव, ऋषी, मनुष्य, पशु व जलचरांमध्येही अवतार घेता।
Verse 21
को वेत्ति भूमन् भगवन् परात्मन् योगेश्वरोतीर्भवतस्त्रिलोक्याम् । क्व वा कथं वा कति वा कदेति विस्तारयन्क्रीडसि योगमायाम् ॥ २१ ॥
हे भूमन्, हे भगवान, हे परात्मन्, हे योगेश्वर! त्रिलोकीत तुमच्या लीला अखंड चालू आहेत; तुम्ही योगमाया कुठे, कशी, किती आणि केव्हा विस्तारता—हे कोण जाणू शकेल?
Verse 22
तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं स्वप्नाभमस्तधिषणं पुरुदु:खदु:खम् । त्वय्येव नित्यसुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यदपि यत् सदिवावभाति ॥ २२ ॥
म्हणून हे संपूर्ण जग स्वप्नासारखे स्वभावतः असत् आहे; तरीही ते सत्यासारखे भासून बुद्धी झाकते आणि वारंवार दुःखांनी त्रस्त करते। ते सत्यासारखे दिसते कारण ते तुमच्यापासून उद्भवलेल्या मायाशक्तीने प्रकट झाले आहे—हे अनंत प्रभो, तुम्ही नित्य आनंद व ज्ञानमय दिव्य स्वरूप आहात।
Verse 23
एकस्त्वमात्मा पुरुष: पुराण: सत्य: स्वयंज्योतिरनन्त आद्य: । नित्योऽक्षरोऽजस्रसुखो निरञ्जन: पूर्णाद्वयो मुक्त उपाधितोऽमृत: ॥ २३ ॥
तुम्हीच एक परमात्मा, आदिपुरुष, पुरातन पुरुषोत्तम, स्वयंप्रकाश, अनंत व अनादी सत्य आहात। तुम्ही नित्य, अक्षर, अखंड आनंदस्वरूप, निरंजन, पूर्ण, अद्वितीय, उपाधिरहित मुक्त आणि अमृत—अविनाशी अमृतरस आहात।
Verse 24
एवंविधं त्वां सकलात्मनामपि स्वात्मानमात्मात्मतया विचक्षते । गुर्वर्कलब्धोपनिषत्सुचक्षुषा ये ते तरन्तीव भवानृताम्बुधिम् ॥ २४ ॥
सूर्यासारख्या गुरूकडून उपनिषद्-ज्ञानाची निर्मळ दृष्टी ज्यांना मिळाली आहे, ते तुम्हाला अशा प्रकारे सर्व आत्म्यांचा आत्मा, प्रत्येकाच्या स्वात्म्याचा परमात्मा म्हणून पाहतात। तुमचे मूळ स्वरूप ओळखून ते या मायेच्या भवसागराला पार करतात।
Verse 25
आत्मानमेवात्मतयाविजानतां तेनैव जातं निखिलं प्रपञ्चितम् । ज्ञानेन भूयोऽपि च तत् प्रलीयते रज्ज्वामहेर्भोगभवाभवौ यथा ॥ २५ ॥
जशी दोरीला साप समजल्याने भीती होते आणि दोरीचे ज्ञान होताच भीती नाहीशी होते; तसेच जे तुम्हाला सर्वात्मा म्हणून ओळखत नाहीत त्यांच्यासाठी मायिक संसार विस्तारतो, पण तुमच्या ज्ञानाने तो तत्क्षणी विरून जातो।
Verse 26
अज्ञानसंज्ञौ भवबन्धमोक्षौ द्वौ नाम नान्यौ स्त ऋतज्ञभावात् । अजस्रचित्यात्मनि केवले परे विचार्यमाणे तरणाविवाहनी ॥ २६ ॥
भवबंधन आणि मोक्ष—ही दोन्ही अज्ञानाचीच नावे आहेत; सत्यज्ञानाच्या दृष्टीने त्यांचे स्वतंत्र अस्तित्व नाही. शुद्ध, पर, अखंड-चैतन्य आत्म्याचा विचार होताच बंधन-मोक्ष निरर्थक ठरतात, जसे सूर्याला दिवस-रात्र भेद नाही।
Verse 27
त्वामात्मानं परं मत्वा परमात्मानमेव च । आत्मा पुनर्बहिर्मृग्य अहोऽज्ञजनताज्ञता ॥ २७ ॥
जे तुम्हाला मायेचे वेगळे रूप मानतात आणि जो आत्मा खरे तर तुम्हीच आहात त्याला देह वगैरे काहीतरी वेगळे समजतात—अहो, त्यांची अज्ञानता किती! ते परमात्म्याला तुमच्या परम-स्वरूपाबाहेर शोधतात।
Verse 28
अन्तर्भवेऽनन्त भवन्तमेव ह्यतत्त्यजन्तो मृगयन्ति सन्त: । असन्तमप्यन्त्यहिमन्तरेण सन्तं गुणं तं किमु यन्ति सन्त: ॥ २८ ॥
हे अनंत प्रभो, संत-भक्त तुमच्यापासून वेगळे जे काही आहे ते सोडून, आपल्या देहातच तुम्हालाच शोधतात. खरंच—दोरीत सापाचा भ्रम नाकारल्याशिवाय समोर पडलेल्या दोरीचे खरे स्वरूप कसे कळेल?
Verse 29
अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय- प्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भगवन् महिम्नो न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥ २९ ॥
हे देवा, तुमच्या पदकमलांच्या कृपेचा किंचित् अंश ज्याला लाभतो, तोच तुमच्या महिमेचे तत्त्व जाणतो. पण जे केवळ तर्क-वितर्काने, अनेक वर्षे वेदांचा अभ्यास करूनही, तुम्हाला जाणू पाहतात—ते तुम्हाला जाणू शकत नाहीत।
Verse 30
तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो भवेऽत्र वान्यत्र तु वा तिरश्चाम् । येनाहमेकोऽपि भवज्जनानां भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥ ३० ॥
हे नाथ! माझे हेच परम सौभाग्य असो—या जन्मी किंवा अन्य जन्मी, मनुष्ययोनीत वा तिर्यक्योनीत, मी तुमच्या भक्तांपैकी एक होऊन तुमच्या चरणकमलांची सेवा करावी।
Verse 31
अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्य: स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा । यासां विभो वत्सतरात्मजात्मना यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वरा: ॥ ३१ ॥
हे विभो! व्रजातील गायी व गोपी किती धन्य आहेत—त्यांच्या स्तन्यामृताचे तुम्ही आनंदाने पान केले, त्यांच्या वासरां व पुत्रांच्या रूपाने. तुमच्या तृप्तीसाठी आदिकालापासून आजवर झालेले यज्ञही पुरेसे ठरले नाहीत।
Verse 32
अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपव्रजौकसाम् । यन्मित्रं परमानन्दं पूर्णं ब्रह्म सनातनम् ॥ ३२ ॥
अहो! नंदमहाराज, गोप आणि सर्व व्रजवासीयांचे किती भाग्य, किती भाग्य! कारण परमानंदस्वरूप, पूर्ण, सनातन परब्रह्म स्वतः त्यांचा मित्र झाला आहे।
Verse 33
एषां तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता- मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागा: । एतद्धृषीकचषकैरसकृत् पिबाम: शर्वादयोऽङ्घ्य्रुदजमध्वमृतासवं ते ॥ ३३ ॥
हे अच्युत! या व्रजवासीयांच्या भाग्याची महिमा अचिंत्य आहे—ते असो. तरीही आम्ही—शिव आदींसह इंद्रियांचे अधिष्ठाता अकरा देव—अतिशय भाग्यवान आहोत; कारण या व्रजभक्तांच्या इंद्रियरूपी प्याल्यांतून आम्ही तुमच्या चरणकमलांच्या मधुरस-अमृतमय मदिराचे वारंवार पान करतो।
Verse 34
तद् भूरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद् गोकुलेऽपि कतमाङ्घ्रिरजोऽभिषेकम् । यज्जीवितं तु निखिलं भगवान् मुकुन्द- स्त्वद्यापि यत्पदरज: श्रुतिमृग्यमेव ॥ ३४ ॥
या गोकुळ-अटवीत कोणत्याही रूपात जन्म मिळणे हेच माझे परम सौभाग्य असो, जेणेकरून येथील कोणत्याही रहिवाशाच्या चरणरजाचा अभिषेक माझ्या मस्तकी होईल. कारण त्यांचे सर्वस्व भगवान् मुकुंद आहेत; ज्यांच्या चरणरजाचा शोध आजही वेदमंत्र घेत राहतात।
Verse 35
एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न- श्चेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं कुत्राप्ययन् मुह्यति । सद्वेषादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता यद्धामार्थसुहृत्प्रियात्मतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते ॥ ३५ ॥
हे देवा! व्रजातील गोपवस्तीतील लोकांना तूच सर्व वरांचे परम फळ देतोस; तुझ्यावाचून दुसरे कोणते फळ कुठे मिळेल—असा विचार करताच माझे चित्त गोंधळते. पूतनाही भक्ताचा वेष घेऊन तुलाच प्राप्त झाली; मग ज्यांनी घर, धन, मित्र, प्रियजन, देह, संतती, प्राण व हृदय सर्वस्व तुझ्यासाठी अर्पिले आहे, त्या व्रजभक्तांना तू आणखी काय देणार?
Verse 36
तावद् रागादय: स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् । तावन्मोहोऽङ्घ्रिनिगडो यावत् कृष्ण न ते जना: ॥ ३६ ॥
हे कृष्णा! जोपर्यंत लोक तुझे जन—म्हणजे तुझे भक्त—होत नाहीत, तोपर्यंत राग-आसक्ती व इच्छा चोरांसारख्या त्यांना लुटतात; तोपर्यंत घरच कारागृह असते; आणि कुटुंबावरील मोह पायातील बेडीसारखा बांधून ठेवतो।
Verse 37
प्रपञ्चं निष्प्रपञ्चोऽपि विडम्बयसि भूतले । प्रपन्नजनतानन्दसन्दोहं प्रथितुं प्रभो ॥ ३७ ॥
हे प्रभो! तू प्रपंचाच्या पलीकडे असूनही या भूमीवर प्रपंचाचे नाटक करतोस, शरणागत भक्तांच्या आनंदाच्या अनेक लहरी विस्तारण्यासाठी।
Verse 38
जानन्त एव जानन्तु किं बहूक्त्या न मे प्रभो । मनसो वपुषो वाचो वैभवं तव गोचर: ॥ ३८ ॥
जे म्हणतात, “मला कृष्ण सर्वस्व माहीत आहे,” त्यांनी तसेच समजावे. अधिक बोलून काय? हे प्रभो, तुझे वैभव माझ्या मन, देह आणि वाणीच्या आवाक्याबाहेर आहे—एवढेच मी म्हणतो।
Verse 39
अनुजानीहि मां कृष्ण सर्वं त्वं वेत्सि सर्वदृक् । त्वमेव जगतां नाथो जगदेतत्तवार्पितम् ॥ ३९ ॥
हे कृष्णा! मला जाण्याची आज्ञा दे. तू सर्वज्ञ, सर्वद्रष्टा आहेस; तूच सर्व जगांचा नाथ आहेस. हे एक विश्वही मी तुला अर्पण करीत आहे।
Verse 40
श्रीकृष्ण वृष्णिकुलपुष्करजोषदायिन् क्ष्मानिर्जरद्विजपशूदधिवृद्धिकारिन् । उद्धर्मशार्वरहर क्षितिराक्षसध्रु- गाकल्पमार्कमर्हन् भगवन्नमस्ते ॥ ४० ॥
हे श्रीकृष्ण! तू कमळासारख्या वृष्णिकुलाला आनंद देणारा आहेस आणि पृथ्वी, देव, ब्राह्मण व गायी यांसारख्या महासागरांचा विस्तार करणारा आहेस. तू अधर्माचा घन अंधार दूर करतोस व पृथ्वीवर प्रकट झालेल्या राक्षसांना रोखतोस. हे भगवन्, जोपर्यंत हे विश्व आहे व सूर्य प्रकाशतो, तोपर्यंत मी तुला नमस्कार करीत राहीन।
Verse 41
श्रीशुक उवाच इत्यभिष्टूय भूमानं त्रि: परिक्रम्य पादयो: । नत्वाभीष्टं जगद्धाता स्वधाम प्रत्यपद्यत ॥ ४१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशी स्तुती करून, अनंत प्रभू भूमानाची तीनदा प्रदक्षिणा घालून ब्रह्म्याने त्यांच्या चरणकमलांवर नमस्कार केला. मग जगताचा नियुक्त स्रष्टा ब्रह्मा आपल्या धामास परत गेला।
Verse 42
ततोऽनुज्ञाप्य भगवान् स्वभुवं प्रागवस्थितान् । वत्सान् पुलिनमानिन्ये यथापूर्वसखं स्वकम् ॥ ४२ ॥
मग भगवानांनी आपल्या पुत्र ब्रह्माला जाण्याची आज्ञा दिली. त्यानंतर, जे वासरे वर्षभरापूर्वी जिथे होती तिथेच उभी होती, ती घेऊन ते नदीकाठच्या पुलिनावर आले; जिथे ते भोजन करीत होते आणि जिथे त्यांचे गवळीसखे पूर्वीप्रमाणेच होते।
Verse 43
एकस्मिन्नपि यातेऽब्दे प्राणेशं चान्तरात्मन: । कृष्णमायाहता राजन् क्षणार्धं मेनिरेऽर्भका: ॥ ४३ ॥
हे राजन्! जरी ते बालक आपल्या प्राणेश्वर व अंतरात्मा श्रीकृष्णापासून पूर्ण एक वर्ष दूर होते, तरी कृष्णाच्या मायाशक्तीने आच्छादित झाल्यामुळे त्यांनी त्या वर्षाला केवळ अर्धक्षणासारखेच मानले।
Verse 44
किं किं न विस्मरन्तीह मायामोहितचेतस: । यन्मोहितं जगत् सर्वमभीक्ष्णं विस्मृतात्मकम् ॥ ४४ ॥
मायेने मोहित झालेल्या चित्ताचे लोक इथे काय काय विसरत नाहीत? त्या मायेमुळे हे सर्व जगत् सतत भ्रमित व विस्मृतिमय राहते; म्हणून कोणीही आपले खरे स्वरूप ओळखू शकत नाही।
Verse 45
ऊचुश्च सुहृद: कृष्णं स्वागतं तेऽतिरंहसा । नैकोऽप्यभोजि कवल एहीत: साधु भुज्यताम् ॥ ४५ ॥
गोपबाल सख्यांनी श्रीकृष्णाला म्हटले—तू फार लवकर परत आलास! तुझ्याविना आम्ही एक घासही खाल्ला नाही. ये, निर्विघ्नपणे भोजन कर.
Verse 46
ततो हसन् हृषीकेशोऽभ्यवहृत्य सहार्भकै: । दर्शयंश्चर्माजगरं न्यवर्तत वनाद् व्रजम् ॥ ४६ ॥
मग हसत हसत हृषीकेश भगवानांनी गोपबालांसह भोजन पूर्ण केले. वनातून व्रजाकडे परतताना श्रीकृष्णाने त्यांना मृत अघासुराच्या अजगराचे कातडे दाखवले.
Verse 47
बर्हप्रसूनवनधातुविचित्रिताङ्ग: प्रोद्दामवेणुदलशृङ्गरवोत्सवाढ्य: । वत्सान् गृणन्ननुगगीतपवित्रकीर्ति- र्गोपीदृगुत्सवदृशि: प्रविवेश गोष्ठम् ॥ ४७ ॥
मोरपिसे, फुले व वनातील धातुरंगांनी सजलेले श्रीकृष्णांचे दिव्य अंग शोभत होते; बासरीचा नाद उत्सवासारखा घुमत होता. ते वासरांना नावाने हाक मारत चालले, आणि गोपबाल त्यांच्या कीर्तीचे गान करून जग पवित्र करीत होते. अशा रीतीने श्रीकृष्ण नंदांच्या गोठ्यात प्रवेशले; गोपींच्या डोळ्यांसाठी त्यांचे सौंदर्यच महोत्सव झाले.
Verse 48
अद्यानेन महाव्यालो यशोदानन्दसूनुना । हतोऽविता वयं चास्मादिति बाला व्रजे जगु: ॥ ४८ ॥
व्रजात पोहोचताच गोपबाल गाऊ लागले—“आज यशोदा-नंदाचा सूनूने महाव्यालाला मारून आम्हाला वाचवले!” काहींनी त्याला यशोदानंदन म्हटले, काहींनी नंदनंदन.
Verse 49
श्रीराजोवाच ब्रह्मन् परोद्भवे कृष्णे इयान् प्रेमा कथं भवेत् । योऽभूतपूर्वस्तोकेषु स्वोद्भवेष्वपि कथ्यताम् ॥ ४९ ॥
राजा परीक्षित म्हणाला—हे ब्राह्मण! परक्या पुत्र असलेल्या श्रीकृष्णावर गोपींचे असे अभूतपूर्व, निर्मळ प्रेम कसे जडले—जे त्यांनी स्वतःच्या मुलांवरही कधी अनुभवले नाही? कृपया सांगा.
Verse 50
श्रीशुक उवाच सर्वेषामपि भूतानां नृप स्वात्मैव वल्लभ: । इतरेऽपत्यवित्ताद्यास्तद्वल्लभतयैव हि ॥ ५० ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्, सर्व प्राण्यांना स्वतःचा आत्माच सर्वाधिक प्रिय असतो. पुत्र, धन इत्यादींची प्रियताही आत्म्याच्या प्रियतेमुळेच असते.
Verse 51
तद् राजेन्द्र यथा स्नेह: स्वस्वकात्मनि देहिनाम् । न तथा ममतालम्बिपुत्रवित्तगृहादिषु ॥ ५१ ॥
म्हणून, हे राजेंद्र, देहधारी जीवाचा स्नेह जसा स्वतःच्या आत्मा-देहावर असतो, तसा ‘माझे’ म्हणत धरलेल्या पुत्र, धन, घर इत्यादींवर नसतो.
Verse 52
देहात्मवादिनां पुंसामपि राजन्यसत्तम । यथा देह: प्रियतमस्तथा न ह्यनु ये च तम् ॥ ५२ ॥
हे राजन्यसत्तम, जे देहालाच आत्मा मानतात, त्यांनाही देहच सर्वाधिक प्रिय असतो; देहाशी संबंधित इतर गोष्टी देहाइतक्या प्रिय नसतात.
Verse 53
देहोऽपि ममताभाक् चेत्तर्ह्यसौ नात्मवत् प्रिय: । यज्जीर्यत्यपि देहेऽस्मिन् जीविताशा बलीयसी ॥ ५३ ॥
जर एखादा देहाला ‘मी’ न मानता ‘माझा’ मानू लागला, तर देह त्याला आत्म्यासारखा प्रिय राहत नाही. कारण देह जर्जर होत असतानाही जगण्याची आशा प्रबळ असते.
Verse 54
तस्मात् प्रियतम: स्वात्मा सर्वेषामपि देहिनाम् । तदर्थमेव सकलं जगदेतच्चराचरम् ॥ ५४ ॥
म्हणून सर्व देहधारी जीवांना स्वतःचा आत्माच परम प्रिय आहे, आणि त्या आत्म्याच्या तृप्तीसाठीच हे संपूर्ण चराचर जग अस्तित्वात आहे.
Verse 55
कृष्णमेनमवेहि त्वमात्मानमखिलात्मनाम् । जगद्धिताय सोऽप्यत्र देहीवाभाति मायया ॥ ५५ ॥
तू कृष्णाला सर्व जीवांचा आद्य आत्मा म्हणून जाण. जगाच्या हितासाठी तो आपल्या अंतरंग शक्तीने देहधारी सामान्य मनुष्याप्रमाणे येथे प्रकट होतो.
Verse 56
वस्तुतो जानतामत्र कृष्णं स्थास्नु चरिष्णु च । भगवद्रूपमखिलं नान्यद् वस्त्विह किञ्चन ॥ ५६ ॥
जे येथे श्रीकृष्णाला यथार्थ जाणतात, ते स्थावर-जंगम सर्व काही भगवंताचेच रूप म्हणून पाहतात; कृष्णाव्यतिरिक्त दुसरे काही सत्य मानत नाहीत.
Verse 57
सर्वेषामपि वस्तूनां भावार्थो भवति स्थित: । तस्यापि भगवान् कृष्ण: किमतद् वस्तु रूप्यताम् ॥ ५७ ॥
सर्व पदार्थांचा जो अव्यक्त मूलभाव आहे, त्याचाही कारणभूत भगवान् कृष्णच आहे. मग त्याच्यापासून वेगळे असे कोणते वस्तु ठरवता येईल?
Verse 58
समाश्रिता ये पदपल्लवप्लवं महत्पदं पुण्ययशो मुरारे: । भवाम्बुधिर्वत्सपदं परं पदं पदं पदं यद् विपदां न तेषाम् ॥ ५८ ॥
जे मुरारि, पुण्ययशस्वी प्रभूच्या चरणकमलांच्या नौकेचा आश्रय घेतात, त्यांच्यासाठी भवसागर वासराच्या खुराच्या ठशातील पाण्यासारखा लहान होतो. त्यांचे ध्येय परम पद—वैकुंठ—जिथे दुःख नाही; त्यांच्या पावलोपावली संकट नसते.
Verse 59
एतत्ते सर्वमाख्यातं यत् पृष्टोऽहमिह त्वया । तत् कौमारे हरिकृतं पौगण्डे परिकीर्तितम् ॥ ५९ ॥
तू मला जे विचारलेस ते सर्व मी तुला सांगितले. भगवान् हरिने कौमार (पाचव्या) वर्षी जे लीलाकर्म केले, ते पौगंड (सहाव्या) वर्षी कीर्तित व प्रसिद्ध झाले.
Verse 60
एतत् सुहृद्भिश्चरितं मुरारे- रघार्दनं शाद्वलजेमनं च । व्यक्तेतरद् रूपमजोर्वभिष्टवं शृण्वन् गृणन्नेति नरोऽखिलार्थान् ॥ ६० ॥
जो मनुष्य मुरारी प्रभूने गोपसख्यांसह केलेल्या या लीलांचे—अघासुरवध, वनातील गवतावर भोजन, दिव्य रूपांचे प्राकट्य आणि ब्रह्मदेवांच्या अद्भुत स्तुती—श्रवण किंवा कीर्तन करतो, तो आपल्या सर्व आध्यात्मिक अभिलाषा निश्चयाने प्राप्त करतो।
Verse 61
एवं विहारै: कौमारै: कौमारं जहतुर्व्रजे । निलायनै: सेतुबन्धैर्मर्कटोत्प्लवनादिभि: ॥ ६१ ॥
अशा रीतीने ते दोघे व्रजात बालपण अनेक कौमार-क्रीडांनी घालवीत—लपंडाव, खेळात पूल बांधणे, माकडांसारखे उड्या मारणे आणि इतरही अनेक खेळ।
Frequently Asked Questions
Brahmā’s test arises from cosmic pride and the reflex to measure divinity by created standards. SB 10.14 teaches that the Supreme is not an object of experimental verification; Kṛṣṇa’s acintya-śakti transcends Brahmā’s māyā. The proper epistemology is bhakti—humble submission, śravaṇa-kīrtana, and surrender—through which the Lord willingly reveals Himself.
Brahmā identifies Kṛṣṇa as Adhokṣaja and the original controller whose expansions conduct creation, maintenance, and dissolution. He states that for creation the Lord appears as Brahmā, for maintenance as Viṣṇu, and for annihilation as Śiva—indicating functional manifestations grounded in one supreme source. He further clarifies Nārāyaṇa as Kṛṣṇa’s expansion, not a māyā-produced form.
It means Bhagavān is not compelled by power, intellect, or ritual precision, but He becomes ‘won’ by loving devotion. When devotees abandon speculative arrogance and dedicate body, speech, and mind to hearing and glorifying His līlā as received through pure devotees, the Lord voluntarily submits to that love.
Brahmā recognizes Vraja-bhakti as the highest fortune: the residents’ love grants intimacy even the Vedas seek. Wanting the dust of their feet signifies longing for the mood of humble service (tṛṇād api sunīcena) and the transformative association of pure devotees, which is superior to cosmic status.
Kṛṣṇa’s Yogamāyā covered their awareness so the separation did not register as time passing. The episode illustrates that perception and memory within līlā are governed by the Lord’s internal potency, preserving the sweetness of Vraja relationships while simultaneously displaying the Lord’s supreme control.
After Brahmā glorifies Vraja’s unparalleled devotion, the narrative naturally prompts inquiry into how such love arises. Parīkṣit asks why the gopīs loved Kṛṣṇa beyond even their own children, and Śukadeva begins the philosophical bridge: all love is rooted in the self, and Kṛṣṇa is the ultimate Self (Paramātmā) of all beings—thereby explaining the superlative attraction.