Adhyaya 7
Dakṣa’s Sacrifice Restored: Śiva’s Mercy and Nārāyaṇa’s Appearance
वीरभद्राने दक्षयज्ञ उद्ध्वस्त केल्यानंतर ब्रह्मा शिवांना शांत करून यज्ञाची पुनर्स्थापना करण्याची विनंती करतात. क्षमामूर्ती शिव जखमी देवता व ऋत्विजांसाठी उपाय सांगतात आणि दक्षाला बोकडाचे मस्तक देऊन दंडाला सुधारणा बनवतात. सभा पुन्हा यज्ञशाळेत येते; दक्ष जिवंत होतो, मत्सर निवळतो आणि तो पश्चात्तापाने शिवांची स्तुती करून त्यांना ब्राह्मणधर्म व मर्यादेचे रक्षक मानतो. ब्रह्माच्या अनुमतीने यज्ञ पुन्हा सुरू होतो, स्थळ शुद्ध करून आहुती दिल्या जातात. योग्य आहुतीच्या क्षणी गरुडावर आरूढ नारायणरूप विष्णू प्रकट होतात; त्यांचे तेज सर्वांना झाकोळते. देव, ऋषी, वेद, अग्नी इत्यादी अनेक समुदाय विष्णूंना यज्ञस्वरूप व परमाश्रय मानून स्तुती करतात. विष्णू निरपेक्ष तत्त्व सांगतात—निर्गुण अर्थाने ब्रह्मा-शिव-विष्णू एकच, तरी आदिपुरुष तेच असून गुणांनुसार कार्य घडवतात. दक्ष सर्वांची पूजा करून यज्ञ पूर्ण करतो; व्यवस्था पूर्ववत होते आणि सतीचे पार्वतीरूप पुनर्जन्माचे सूचन पुढील लीलांशी जोडले जाते.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच इत्यजेनानुनीतेन भवेन परितुष्यता । अभ्यधायि महाबाहो प्रहस्य श्रूयतामिति ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे महाबाहो विदुरा! ब्रह्मदेवांनी असे समजाविल्यावर भगवान् शिव संतुष्ट झाले आणि हसत म्हणाले—“ऐका.”
Verse 2
महादेव उवाच नाघं प्रजेश बालानां वर्णये नानुचिन्तये । देवमायाभिभूतानां दण्डस्तत्र धृतो मया ॥ २ ॥
महादेव म्हणाले—हे प्रजापते ब्रह्मदेवा! देवतांचे अपराध मी न वाढवून सांगतो, न मनात धरतो. देवमायेने मोहित ते बालकांसारखे आहेत; म्हणूनच सुधारण्यासाठी मी दंड धारण केला आहे.
Verse 3
प्रजापतेर्दग्धशीर्ष्णो भवत्वजमुखं शिर: । मित्रस्य चक्षुषेक्षेत भागं स्वं बर्हिषो भग: ॥ ३ ॥
शिव म्हणाले—दक्षाचे मस्तक जळून भस्म झाले आहे; म्हणून त्याला बकऱ्याचे मस्तक मिळो. आणि भग देवता मित्राच्या नेत्रांनी आपला यज्ञभाग पाहू शकेल.
Verse 4
पूषा तु यजमानस्य दद्भिर्जक्षतु पिष्टभुक् । देवा: प्रकृतसर्वाङ्गा ये म उच्छेषणं ददु: ॥ ४ ॥
शिव म्हणाले—पूषा यजमानाच्या शिष्यांच्या दातांनीच चावू शकेल; एकटा असता त्याला हरभऱ्याच्या पिठाची गोळी खाऊनच तृप्त व्हावे लागेल. पण जे देव मला यज्ञाचा भाग देण्यास मान्य झाले आहेत, ते सर्व पूर्ववत् निरोगी होतील.
Verse 5
बाहुभ्यामश्विनो: पूष्णो हस्ताभ्यां कृतबाहव: । भवन्त्वध्वर्यवश्चान्ये बस्तश्मश्रुर्भृगुर्भवेत् ॥ ५ ॥
ज्यांच्या भुजा छाटल्या गेल्या होत्या त्यांनी अश्विनीकुमारांच्या भुजांनी कार्य करावे, आणि ज्यांचे हात छाटले गेले त्यांनी पूषाच्या हातांनी काम करावे. अध्वर्यु याजकांनीही तसेच करावे. भृगूंना बोकडाच्या मस्तकाची दाढी प्राप्त होवो.
Verse 6
मैत्रेय उवाच तदा सर्वाणि भूतानि श्रुत्वा मीढुष्टमोदितम् । परितुष्टात्मभिस्तात साधु साध्वित्यथाब्रुवन् ॥ ६ ॥
मैत्रेय म्हणाले—प्रिय विदुर, वर देणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ भगवान रुद्र (शिव) यांचे वचन ऐकून तेथे उपस्थित सर्वजण अंतःकरणाने तृप्त झाले आणि ‘साधु, साधु’ असे म्हणू लागले.
Verse 7
ततो मीढ्वांसमामन्त्र्य शुनासीरा: सहर्षिभि: । भूयस्तद्देवयजनं समीढ्वद्वेधसो ययु: ॥ ७ ॥
त्यानंतर शुनासीरा भृगूंनी ऋषींसह वरदायक भगवान रुद्र (शिव) यांना यज्ञमंडपात येण्याचे आमंत्रण दिले. मग देवता, ऋषिगण, भगवान शिव आणि ब्रह्मा—सर्वजण त्या महान यज्ञ होत असलेल्या स्थानी गेले.
Verse 8
विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भव: । सन्दधु: कस्य कायेन सवनीयपशो: शिर: ॥ ८ ॥
भगवान भव (शिव) यांनी जसे सांगितले तसे सर्व काही पूर्णपणे करून, त्यांनी दक्षाच्या देहाला यज्ञासाठी ठरवलेल्या पशूचे मस्तक जोडले.
Verse 9
सन्धीयमाने शिरसि दक्षो रुद्राभिवीक्षित: । सद्य: सुप्त इवोत्तस्थौ ददृशे चाग्रतो मृडम् ॥ ९ ॥
पशूचे मस्तक दक्षाच्या देहाला जोडले जात असताना, रुद्राच्या दृष्टीने दक्ष तत्क्षणी जणू झोपेतून जागा झाला आणि समोर मृड (शिव) उभे असल्याचे त्याने पाहिले.
Verse 10
तदा वृषध्वजद्वेषकलिलात्मा प्रजापति: । शिवावलोकादभवच्छरद्ध्रद इवामल: ॥ १० ॥
तेव्हा वृषध्वज भगवान् शिवांचे दर्शन होताच शिवद्वेषाने कलुषित झालेले दक्षाचे हृदय शरद्वृष्टीने सरोवराचे पाणी जसे निर्मळ होते तसे तत्क्षणी निर्मळ झाले।
Verse 11
भवस्तवाय कृतधीर्नाशक्नोदनुरागत: । औत्कण्ठ्याद्बाष्पकलया सम्परेतां सुतां स्मरन् ॥ ११ ॥
दक्षाला भगवान् शिवांची स्तुती करावी असे वाटले; पण दिवंगत कन्या सतीचे स्मरण होताच उत्कंठेने डोळ्यांत अश्रू दाटले, शोकाने कंठ दाटून आला आणि तो बोलू शकला नाही।
Verse 12
कृच्छ्रात्संस्तभ्य च मन: प्रेमविह्वलित: सुधी: । शशंस निर्व्यलीकेन भावेनेशं प्रजापति: ॥ १२ ॥
त्या वेळी प्रेमाने व्याकुळ झालेला पण सुज्ञ दक्षाने मोठ्या प्रयत्नाने मन स्थिर केले, भावनांना आवर घातला आणि निष्कपट शुद्ध भावाने भगवान् शिवांची स्तुती सुरू केली।
Verse 13
दक्ष उवाच भूयाननुग्रह अहो भवता कृतो मे दण्डस्त्वया मयि भृतो यदपि प्रलब्ध: । न ब्रह्मबन्धुषु च वां भगवन्नवज्ञा तुभ्यं हरेश्च कुत एव धृतव्रतेषु ॥ १३ ॥
दक्ष म्हणाला—हे भगवन् भव (शिव)! मी तुमचा मोठा अपराध केला; तरी तुम्ही दयाळू आहात, कृपा मागे न घेता मला दंड देऊनच उपकार केला। तुम्ही आणि भगवान् हरि अयोग्य ब्रह्मबंधूंनाही तुच्छ मानत नाही; मग यज्ञकर्मात रत असलेल्या मला, हे धृतव्रत, कसे उपेक्षाल?
Verse 14
विद्यातपोव्रतधरान् मुखत: स्म विप्रान् ब्रह्मात्मतत्त्वमवितुं प्रथमं त्वमस्राक् । तद्ब्राह्मणान् परम सर्वविपत्सु पासि पाल: पशूनिव विभो प्रगृहीतदण्ड: ॥ १४ ॥
हे विभो! विद्या, तप आणि व्रत धारण करणाऱ्या विप्रांचे ब्रह्मात्मतत्त्व-साधन रक्षण करण्यासाठी तुम्ही ब्रह्माच्या मुखातून सर्वप्रथम उत्पन्न झाला आहात। म्हणून सर्व संकटांत तुम्ही ब्राह्मणांचे पालन करता आणि गोपाल जसा दंड हातात घेऊन गायींचे रक्षण करतो तसे त्यांच्या नियमांचे रक्षण करता।
Verse 15
योऽसौ मयाविदिततत्त्वदृशा सभायां क्षिप्तो दुरुक्तिविशिखैर्विगणय्य तन्माम् । अर्वाक् पतन्तमर्हत्तमनिन्दयापाद् दृष्टयार्द्रया स भगवान्स्वकृतेन तुष्येत् ॥ १५ ॥
मला तुमची महिमा यथार्थ कळली नाही; म्हणून सभेत मी कटु वचनांचे बाण तुमच्यावर सोडले, आणि तुम्ही ते तुच्छ मानून दुर्लक्ष केले. परमपूज्य तुमचा अवमान केल्याने मी नरकमार्गाकडे घसरत होतो; पण तुम्ही करुणेने स्वतःच्या दंडाने मला वाचविले. म्हणून आपल्या स्वकृपेनेच भगवंत प्रसन्न व्हावा; माझ्या शब्दांनी तुम्हाला तृप्त करता येत नाही।
Verse 16
मैत्रेय उवाच क्षमाप्यैवं स मीढ्वांसं ब्रह्मणा चानुमन्त्रित: । कर्म सन्तानयामास सोपाध्यायर्त्विगादिभि: ॥ १६ ॥
मैत्रेय म्हणाले—अशा प्रकारे भगवान् शंकरांकडून क्षमा मिळवून आणि ब्रह्मदेवांची अनुमती घेऊन, राजा दक्षाने आचार्य, ऋत्विज व इतर विद्वानांसह पुन्हा यज्ञकर्म सुरू केले।
Verse 17
वैष्णवं यज्ञसन्तत्यै त्रिकपालं द्विजोत्तमा: । पुरोडाशं निरवपन् वीरसंसर्गशुद्धये ॥ १७ ॥
यज्ञाची परंपरा पुन्हा सुरू करण्यासाठी द्विजोत्तम ब्राह्मणांनी प्रथम वीरभद्र व इतर भूतगणांच्या संसर्गामुळे आलेल्या दोषाच्या शुद्धीसाठी त्रिकपाल पुरोडाशाची आहुती अग्नीत अर्पण केली।
Verse 18
अध्वर्युणात्तहविषा यजमानो विशाम्पते । धिया विशुद्धया दध्यौ तथा प्रादुरभूद्धरि: ॥ १८ ॥
हे विशाम्पते! अध्वर्युने यजुर्मंत्रांनी अर्पण केलेले घृतहविर्द्रव्य राजा दक्षाने शुद्ध बुद्धीने ध्यानात समर्पिले; तेव्हाच हरि आपल्या मूळ स्वरूपात नारायण म्हणून तेथे प्रकट झाले।
Verse 19
तदा स्वप्रभया तेषां द्योतयन्त्या दिशो दश । मुष्णंस्तेज उपानीतस्तार्क्ष्येण स्तोत्रवाजिना ॥ १९ ॥
तेव्हा स्तोत्रवाहक तार्क्ष्य गरुडाच्या खांद्यावर आरूढ झालेले भगवान नारायण प्रकट झाले; त्यांच्या स्वप्रभेने दहा दिशा उजळल्या आणि ब्रह्मा आदींचे तेजही फिके पडले।
Verse 20
श्यामो हिरण्यरशनोऽर्ककिरीटजुष्टो नीलालकभ्रमरमण्डितकुण्डलास्य: । शङ्खाब्जचक्रशरचापगदासिचर्म- व्यग्रैर्हिरण्मयभुजैरिव कर्णिकार: ॥ २० ॥
ते श्यामवर्ण होते, सुवर्णासारखा पिवळा वस्त्र परिधान केलेला आणि सूर्याप्रमाणे तेजस्वी किरीटाने विभूषित होते. निळ्या भुंग्यासारखे केस, कुंडलांनी शोभलेला मुख; आणि आठ हातांत शंख, चक्र, गदा, कमळ, बाण, धनुष्य, ढाल व खड्ग धारण केले होते. सुवर्ण कंकण-भूषणांनी अलंकृत देह फुलांनी सजलेल्या वृक्षासारखा शोभत होता.
Verse 21
वक्षस्यधिश्रितवधूर्वनमाल्युदार हासावलोककलया रमयंश्च विश्वम् । पार्श्वभ्रमद्वयजनचामरराजहंस: श्वेतातपत्रशशिनोपरि रज्यमान: ॥ २१ ॥
त्यांच्या वक्षस्थळी श्रीलक्ष्मी आणि वनमाळा विराजमान असल्याने ते अत्यंत रमणीय दिसत होते. त्यांच्या मंद हास्ययुक्त दृष्टीच्या कलाने ते संपूर्ण विश्वाला, विशेषतः भक्तांना, मोहित करीत होते. दोन्ही बाजूंना पांढरे चवर राजहंसांसारखे डोलत होते आणि वरचा पांढरा छत्र चंद्रासारखा शोभत होता.
Verse 22
तमुपागतमालक्ष्य सर्वे सुरगणादय: । प्रणेमु: सहसोत्थाय ब्रह्मेन्द्रत्र्यक्षनायका: ॥ २२ ॥
भगवान विष्णू प्रकट होताच सर्व देवगण—ब्रह्मा, इंद्र, त्रिनेत्रधारी शंकर, गंधर्व इत्यादी—एकदम उठून तत्क्षणी त्यांच्या चरणी दंडवत् प्रणाम करू लागले.
Verse 23
तत्तेजसा हतरुच: सन्नजिह्वा: ससाध्वसा: । मूर्ध्ना धृताञ्जलिपुटा उपतस्थुरधोक्षजम् ॥ २३ ॥
त्यांच्या तेजामुळे इतरांची सर्व कांति म्लान झाली, वाणी थांबली. विस्मययुक्त भक्तिभावाने भयभीत होऊन सर्वांनी अंजली बांधून ती मस्तकी धरली आणि अधोक्षज परमेश्वराची स्तुती करण्यास सज्ज झाले.
Verse 24
अप्यर्वाग्वृत्तयो यस्य महि त्वात्मभुवादय: । यथामति गृणन्ति स्म कृतानुग्रहविग्रहम् ॥ २४ ॥
जरी ब्रह्मा आदी देवतांची बुद्धीही प्रभूच्या अनंत महिमेला पूर्णपणे जाणू शकत नाही, तरी त्यांच्या कृपेनेच त्यांनी प्रभूचे दिव्य स्वरूप पाहिले. त्या कृपेच्या आधारानेच ते आपापल्या क्षमतेनुसार भक्तिभावाने स्तुती करू लागले.
Verse 25
दक्षो गृहीतार्हणसादनोत्तमं यज्ञेश्वरं विश्वसृजां परं गुरुम् । सुनन्दनन्दाद्यनुगैर्वृतं मुदा गृणन् प्रपेदे प्रयत: कृताञ्जलि: ॥ २५ ॥
यज्ञेश्वर भगवान विष्णूंनी यज्ञातील हविर्भाग स्वीकारताच प्रजापती दक्ष अत्यंत आनंदाने हात जोडून, विश्वसृजक प्रजापतींचे परम गुरु व सर्व यज्ञांचे स्वामी अशा प्रभूची स्तुती करू लागला; ज्यांची सेवा नंद-सुनंदादी पार्षदही करतात।
Verse 26
दक्ष उवाच शुद्धं स्वधाम्न्युपरताखिलबुद्ध्यवस्थं चिन्मात्रमेकमभयं प्रतिषिध्य मायाम् । तिष्ठंस्तयैव पुरुषत्वमुपेत्य तस्या- मास्ते भवानपरिशुद्ध इवात्मतन्त्र: ॥ २६ ॥
दक्ष म्हणाला—हे प्रभो! आपण आपल्या स्वधामात पूर्ण शुद्ध, सर्व बुद्धीच्या कल्पनांपलीकडे, केवळ चैतन्यस्वरूप, एकमेव व निर्भय आहात. मायेला आवरून तिच्यातच स्थित राहूनही आपण पुरुषरूप धारण करता; तरी आपण आत्मतंत्र असल्याने कधीही अपवित्र होत नाही।
Verse 27
ऋत्विज ऊचु: तत्त्वं न ते वयमनञ्जन रुद्रशापात् कर्मण्यवग्रहधियो भगवन्विदाम: । धर्मोपलक्षणमिदं त्रिवृदध्वराख्यं ज्ञातं यदर्थमधिदैवमदो व्यवस्था: ॥ २७ ॥
ऋत्विज म्हणाले—हे भगवन्, आपण मलरहित आहात; पण रुद्राच्या शापामुळे आम्ही कर्मफलासक्त बुद्धीचे झालो, म्हणून आपले तत्त्वतः ज्ञान आम्हाला नाही. यज्ञाच्या नावाखाली वेदज्ञानाच्या तीन विभागांच्या विधी-विधानांत आम्ही गुंतलो आहोत. तरी देवतांचे भागवाटप करण्याची व्यवस्था आपणच केली आहे, हे आम्हाला ठाऊक आहे।
Verse 28
सदस्या ऊचु: उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्लेशदुर्गेऽन्तकोग्र व्यालान्विष्टे विषयमृगतृष्यात्मगेहोरुभार: । द्वन्द्वश्वभ्रे खलमृगभये शोकदावेऽज्ञसार्थ: पादौकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्ट: ॥ २८ ॥
सभासद म्हणाले—हे शरणद! जन्म-मृत्यूच्या मार्गावर असहाय जीवांचा एकमेव आधार आपणच आहात. या प्रचंड क्लेशरूपी दुर्गात काळ हा उग्र सर्पासारखा संधी शोधत असतो. विषयांची मृगतृष्णा भुलवते, खोट्या गृहभाराचे ओझे दडपते; सुख-दुःखाच्या खाचखळग्यांत, दुष्ट पशूंच्या भयात आणि शोकाच्या दावानळात अज्ञ लोक भरकटतात. कामाने ग्रस्त हे जन कधी आपल्या कमलचरणांचा आश्रय घेतील?
Verse 29
रुद्र उवाच तव वरद वराङ्घ्रावाशिषेहाखिलार्थे ह्यपि मुनिभिरसक्तैरादरेणार्हणीये । यदि रचितधियं माविद्यलोकोऽपविद्धं जपति न गणये तत्त्वत्परानुग्रहेण ॥ २९ ॥
रुद्र म्हणाला—हे वरद! आपल्या श्रेष्ठ चरणांमध्ये सर्व आशीर्वादांचे मूळ व सर्वार्थसिद्धी आहे; विरक्त महर्षीही त्यांची आदराने पूजा करतात. माझे चित्त त्या कमलचरणी स्थिर असल्याने, जे मला अपवित्र म्हणत निंदा करतात त्यांची मी पर्वा करत नाही. आपल्या तत्त्वपर अनुग्रहाने मी त्यांना करुणेने क्षमा करतो, जसे आपण सर्व जीवांवर दयाळू आहात।
Verse 30
भृगुरुवाच यन्मायया गहनयापहृतात्मबोधा ब्रह्मादयस्तनुभृतस्तमसि स्वपन्त: । नात्मन् श्रितं तव विदन्त्यधुनापि तत्त्वं सोऽयं प्रसीदतु भवान्प्रणतात्मबन्धु: ॥ ३० ॥
श्री भृगु म्हणाले—हे प्रभो, तुमच्या दुर्गम मायेमुळे ब्रह्मा इत्यादी सर्व देहधारी जीव आत्मस्वरूपाचे ज्ञान हरपून अज्ञानाच्या अंधारात पडले आहेत. आजही ते जाणत नाहीत की तुम्ही सर्वांच्या अंतरी परमात्मा म्हणून वसता. तुम्ही शरणागतांचे नित्य मित्र व रक्षक आहात; म्हणून कृपा करून प्रसन्न व्हा व आमचे अपराध क्षमा करा।
Verse 31
ब्रह्मोवाच नैतत्स्वरूपं भवतोऽसौ पदार्थ भेदग्रहै: पुरुषो यावदीक्षेत् । ज्ञानस्य चार्थस्य गुणस्य चाश्रयो मायामयाद्वयतिरिक्तो मतस्त्वम् ॥ ३१ ॥
श्री ब्रह्मा म्हणाले—हे भगवन्, पदार्थांच्या भेदबुद्धीने जो तुम्हाला जाणू पाहतो, तो तुमचे नित्य स्वरूप समजू शकत नाही. तुम्ही ज्ञान, अर्थ व गुण यांचेही आश्रय आहात; तरीही मायाजन्य द्वैतापलीकडे, अद्वितीय परतत्त्व आहात।
Verse 32
इन्द्र उवाच इदमप्यच्युत विश्वभावनं वपुरानन्दकरं मनोदृशाम् । सुरविद्विट्क्षपणैरुदायुधै र्भुजदण्डैरुपपन्नमष्टभि: ॥ ३२ ॥
इंद्र म्हणाले—हे अच्युत, विश्वभावन, आठ भुजा व प्रत्येकात आयुध धारण केलेले तुमचे हे दिव्य रूप सर्व जगाच्या कल्याणासाठी प्रकट होते. ते मन व नेत्रांना परम आनंद देणारे आहे आणि भक्तद्वेषी दैत्यांना दंड देण्यासाठी सदैव सज्ज असते।
Verse 33
पत्न्य ऊचु: यज्ञोऽयं तव यजनाय केन सृष्टो विध्वस्त: पशुपतिनाद्य दक्षकोपात् । तं नस्त्वं शवशयनाभशान्तमेधं यज्ञात्मन्नलिनरुचा दृशा पुनीहि ॥ ३३ ॥
पत्नी म्हणाल्या—हे प्रभो, ब्रह्माच्या आज्ञेने तुमच्या पूजनासाठी हा यज्ञ रचला होता; पण दक्षाच्या कोपामुळे पशुपती शिवांनी तो उद्ध्वस्त केला. यज्ञातील पशू मृत पडले आहेत आणि यज्ञाची पवित्रता नष्ट झाली आहे. हे यज्ञात्मन्, तुमच्या कमलनेत्रांच्या तेजस्वी दृष्टीने ही यज्ञभूमी पुन्हा पवित्र करा।
Verse 34
ऋषय ऊचु: अनन्वितं ते भगवन् विचेष्टितं यदात्मना चरसि हि कर्म नाज्यसे । विभूतये यत उपसेदुरीश्वरीं न मन्यते स्वयमनुवर्ततीं भवान् ॥ ३४ ॥
ऋषींनी प्रार्थना केली—हे भगवन्, तुमच्या लीला अत्यंत अद्भुत आहेत. तुम्ही आपल्या शक्तींनी सर्व कर्मे करूनही त्यांत आसक्त होत नाही. ब्रह्मा इत्यादी देव ज्यांच्या कृपेसाठी लक्ष्मीदेवीची उपासना करतात, ती श्रीदेवीही तुमच्या सेवेत असते; तरीही तुम्ही तिच्याही बाबतीत आसक्त नाही।
Verse 35
सिद्धा ऊचु: अयं त्वत्कथामृष्टपीयूषनद्यां मनोवारण: क्लेशदावाग्निदग्ध: । तृषार्तोऽवगाढो न सस्मार दावं न निष्क्रामति ब्रह्मसम्पन्नवन्न: ॥ ३५ ॥
सिद्ध म्हणाले—हे प्रभो! तुझ्या दिव्य कथांच्या अमृत-नदीत आमचा मनरूपी हत्ती, क्लेशरूपी दावाग्नीने दग्ध होऊन, तहानलेला होऊन बुडतो आणि सर्व दुःख विसरतो. ब्रह्मसुखासमान त्या परमानंदात निमग्न होऊन तो बाहेर पडू इच्छित नाही.
Verse 36
यजमान्युवाच स्वागतं ते प्रसीदेश तुभ्यं नम: श्रीनिवास श्रिया कान्तया त्राहि न: । त्वामृतेऽधीश नाङ्गैर्मख: शोभते शीर्षहीन: कबन्धो यथा पुरुष: ॥ ३६ ॥
दक्षपत्नी म्हणाली—हे प्रभो! या यज्ञमंडपात तुमचे आगमन हे आमचे परम सौभाग्य आहे. हे श्रीनिवास, तुम्हाला नमस्कार; कृपा करून प्रसन्न व्हा आणि लक्ष्मीसमवेत आमचे रक्षण करा. हे अधीश! तुमच्याविना हा यज्ञ शोभत नाही, जसा शिराविना धड शोभत नाही.
Verse 37
लोकपाला ऊचु: दृष्ट: किं नो दृग्भिरसद्ग्रहैस्त्वं प्रत्यग्द्रष्टा दृश्यते येन विश्वम् । माया ह्येषा भवदीया हि भूमन् यस्त्वं षष्ठ: पञ्चभिर्भासि भूतै: ॥ ३७ ॥
लोकपाल म्हणाले—हे प्रभो! आमच्या इंद्रिया असत्यालाच पकडतात; मग आम्ही खरोखर तुम्हाला पाहिले आहे का? तुम्ही तर अंतर्मुख द्रष्टा, ज्याच्या द्वारे हे विश्व दिसते. हे भूमन्! ही तुमचीच माया आहे की तुम्ही पंचभूतांपलीकडे असूनही सहावा तत्त्व म्हणून भासता.
Verse 38
योगेश्वरा ऊचु प्रेयान्न तेऽन्योऽस्त्यमुतस्त्वयि प्रभो विश्वात्मनीक्षेन्न पृथग्य आत्मन: । अथापि भक्त्येश तयोपधावता- मनन्यवृत्त्यानुगृहाण वत्सल ॥ ३८ ॥
योगेश्वर म्हणाले—हे प्रभो! जे तुम्हाला सर्व जीवांचा परमात्मा मानून स्वतःपासून वेगळे मानत नाहीत, ते तुम्हाला अत्यंत प्रिय आहेत. तरीही, हे ईश! जे अनन्य भक्तीने तुमच्याकडे धाव घेतात, त्यांच्यावर वात्सल्याने कृपा करा, कारण तुम्ही वत्सल आहात.
Verse 39
जगदुद्भवस्थितिलयेषु दैवतो बहुभिद्यमानगुणयात्ममायया । रचितात्मभेदमतये स्वसंस्थया विनिवर्तितभ्रमगुणात्मने नम: ॥ ३९ ॥
आम्ही त्या परम देवाला नमस्कार करतो, जो आपल्या आत्ममायेने त्रिगुणांचे अनेक भेद रचून जगाची उत्पत्ती, स्थिती व लय घडवतो. तो स्वतः बाह्य शक्तीच्या अधीन नाही; आपल्या स्वरूपात गुणवैचित्र्य व अहं-भ्रमापासून पूर्णतः मुक्त आहे.
Verse 40
ब्रह्मोवाच नमस्ते श्रितसत्त्वाय धर्मादीनां च सूतये । निर्गुणाय च यत्काष्ठां नाहं वेदापरेऽपि च ॥ ४० ॥
ब्रह्मा म्हणाले—हे प्रभो, तुला नमस्कार. तू सत्त्वगुणाचा आश्रय आहेस, म्हणून धर्म, तप व व्रतांचा उगम तूच. तू त्रिगुणातीत आहेस; तुझी परम अवस्था मी वा इतर कोणीही पूर्ण जाणू शकत नाही.
Verse 41
अग्निरुवाच यत्तेजसाहं सुसमिद्धतेजा हव्यं वहे स्वध्वर आज्यसिक्तम् । तं यज्ञियं पञ्चविधं च पञ्चभि: स्विष्टं यजुर्भि: प्रणतोऽस्मि यज्ञम् ॥ ४१ ॥
अग्निदेव म्हणाले—हे प्रभो, तुझ्या कृपेने मी प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजस्वी आहे आणि घृतसिक्त हवि यज्ञात वहन करतो. यजुर्वेदातील पाच प्रकारच्या आहुती तुझ्याच शक्ती आहेत, आणि पाच प्रकारच्या मंत्रांनी तुझी उपासना होते. यज्ञ म्हणजे तूच—परम पुरुषोत्तम।
Verse 42
देवा ऊचु: पुरा कल्पापाये स्वकृतमुदरीकृत्य विकृतं त्वमेवाद्यस्तस्मिन् सलिल उरगेन्द्राधिशयने । पुमान्शेषे सिद्धैर्हृदि विमृशिताध्यात्मपदवि: स एवाद्याक्ष्णोर्य: पथि चरसि भृत्यानवसि न: ॥ ४२ ॥
देव म्हणाले—हे प्रभो, प्रलयकाळी तू सृष्टीच्या सर्व शक्ती स्वतःमध्ये संचित केल्यास; तेव्हा तू आदिपुरुष होऊन प्रलयजलात शेषनागाच्या शय्येवर विराजमान होतास. त्या वेळी सनकादि सिद्धजन अंतःकरणात अध्यात्ममार्गाने तुझे ध्यान करीत. आज तू आमच्या डोळ्यांसमोर प्रकट आहेस; आम्ही तुझे सेवक—कृपा करून आमचे रक्षण कर।
Verse 43
गन्धर्वा ऊचु: अंशांशास्ते देव मरीच्यादय एते ब्रह्मेन्द्राद्या देवगणा रुद्रपुरोगा: । क्रीडाभाण्डं विश्वमिदं यस्य विभूमन् तस्मै नित्यं नाथ नमस्ते करवाम ॥ ४३ ॥
गंधर्व म्हणाले—हे देव, मरीचि आदि ऋषी, ब्रह्मा, इंद्र आणि रुद्रपुरोगामी देवगण हे सर्व तुझ्या अंशांचे अंश आहेत. हे विभो, हे संपूर्ण विश्व तुझ्यासाठी क्रीडेचे खेळणे आहे. हे नाथ, आम्ही तुला सदैव नमस्कार करतो आणि तुलाच परम पुरुषोत्तम मानतो।
Verse 44
विद्याधरा ऊचु: त्वन्माययार्थमभिपद्य कलेवरेऽस्मिन् कृत्वा ममाहमिति दुर्मतिरुत्पथै: स्वै: । क्षिप्तोऽप्यसद्विषयलालस आत्ममोहं युष्मत्कथामृतनिषेवक उद्वयुदस्येत् ॥ ४४ ॥
विद्याधर म्हणाले—हे प्रभो, ही मानवी देह परम सिद्धीसाठी आहे; पण तुझ्या मायेमुळे जीव ‘मी’ आणि ‘माझे’ असे मानून देहाशी तादात्म्य करतो व आपल्या चुकीच्या मार्गांनी भरकटून असत् विषयांच्या लालसेत आत्ममोहात पडतो. परंतु जो तुझ्या कथामृताचे नित्य श्रवण-कीर्तन करतो, तो या मोहातून मुक्त होतो।
Verse 45
ब्राह्मणा ऊचु: त्वं क्रतुस्त्वं हविस्त्वं हुताश: स्वयंत्वं हि मन्त्र: समिद्दर्भपात्राणि च । त्वं सदस्यर्त्विजो दम्पती देवताअग्निहोत्रं स्वधा सोम आज्यं पशु: ॥ ४५ ॥
ब्राह्मण म्हणाले—हे प्रभो, तूच यज्ञस्वरूप आहेस; तूच हवि, तूच अग्नी आहेस. तूच वेदमंत्र, समिधा, ज्वाला, कुश व यज्ञपात्रे आहेस. तूच ऋत्विज, यजमान-दांपत्य, इंद्रादि देव, अग्निहोत्र, स्वधा, सोम, तूप व यज्ञपशू आहेस; जे काही अर्पण होते ते तूच किंवा तुझी शक्ती आहे.
Verse 46
त्वं पुरा गां रसाया महासूकरो दंष्ट्रया पद्मिनीं वारणेन्द्रो यथा । स्तूयमानो नदल्लीलया योगिभि- र्व्युज्जहर्थ त्रयीगात्र यज्ञक्रतु: ॥ ४६ ॥
हे त्रयीस्वरूप, यज्ञकर्ता प्रभो! प्राचीन कल्पात तू महासूकर अवतार घेऊन आपल्या दाढांनी रसातळातील जलातून पृथ्वीला उचललेस—जसा हत्ती सरोवरातून कमळ उचलतो. त्या विराट् वराहरूपात तुझा जो दिव्य नाद झाला तो यज्ञस्तोत्र मानला गेला; सनकादि योगींनी ध्यान करून तुझी स्तुती केली.
Verse 47
स प्रसीद त्वमस्माकमाकाङ्क्षतां दर्शनं ते परिभ्रष्टसत्कर्मणाम् । कीर्त्यमाने नृभिर्नाम्नि यज्ञेश ते यज्ञविघ्ना: क्षयं यान्ति तस्मै नम: ॥ ४७ ॥
हे यज्ञेश प्रभो, आम्ही तुझ्या दर्शनाची वाट पाहत होतो, कारण आम्ही विधिपूर्वक यज्ञकर्म करण्यात चुकलो आहोत. कृपा करून आमच्यावर प्रसन्न हो. लोकांनी तुझे नाम कीर्तन केले की यज्ञातील सर्व विघ्ने नष्ट होतात; म्हणून तुझ्या साक्षात् उपस्थितीत आम्ही तुला नमस्कार करतो.
Verse 48
मैत्रेय उवाच इति दक्ष: कविर्यज्ञं भद्र रुद्राभिमर्शितम् । कीर्त्यमाने हृषीकेशे सन्निन्ये यज्ञभावने ॥ ४८ ॥
श्री मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर, सर्वांनी हृषीकेश भगवानाची कीर्ती केल्यावर दक्षाचे चित्त शुद्ध झाले आणि शिवाच्या गणांनी उद्ध्वस्त केलेला तो यज्ञ त्याने पुन्हा सुरू करण्याची व्यवस्था केली.
Verse 49
भगवान् स्वेन भागेन सर्वात्मा सर्वभागभुक् । दक्षं बभाष आभाष्य प्रीयमाण इवानघ ॥ ४९ ॥
मैत्रेय पुढे म्हणाले—हे निष्पाप विदुर, भगवान विष्णू सर्व यज्ञफळांचा भोक्ता असूनही सर्वात्मा असल्यामुळे आपल्या भागानेच संतुष्ट झाले. मग प्रसन्न भावाने त्यांनी दक्षाशी मधुर वाणीने संवाद केला.
Verse 50
श्रीभगवानुवाच अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगत: कारणं परम् । आत्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंदृगविशेषण: ॥ ५० ॥
श्रीभगवान म्हणाले—मी, ब्रह्मा आणि शर्व (शिव) हे जगताचे परम कारण आहोत. मी अंतर्यामी परमात्मा, स्वयंसिद्ध साक्षी आहे; निराकार दृष्टीने ब्रह्मा-शिव आणि माझ्यात भेद नाही.
Verse 51
आत्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज । सृजन् रक्षन् हरन् विश्वं दध्रे संज्ञां क्रियोचिताम् ॥ ५१ ॥
हे द्विज दक्ष! मी माझ्या आत्ममायेत प्रवेश करून गुणमयी शक्तीद्वारे सृष्टी करतो, पालन करतो व संहार करतो; क्रियेच्या भेदानुसार माझ्या प्रकट रूपांना वेगवेगळी नावे पडतात.
Verse 52
तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केवले परमात्मनि । ब्रह्मरुद्रौ च भूतानि भेदेनाज्ञोऽनुपश्यति ॥ ५२ ॥
त्या अद्वितीय, शुद्ध परमात्मा-ब्रह्मात अज्ञ मनुष्य ब्रह्मा-रुद्र व सर्व जीवांना भेदाने, स्वतंत्र मानून पाहतो.
Verse 53
यथा पुमान्न स्वाङ्गेषु शिर:पाण्यादिषु क्वचित् । पारक्यबुद्धिं कुरुते एवं भूतेषु मत्पर: ॥ ५३ ॥
जसा मनुष्य आपल्या शरीरातील डोके, हात इत्यादी अवयवांना कधी परके मानत नाही, तसा माझ्यात परायण भक्त सर्व प्राण्यांत भेद पाहत नाही.
Verse 54
त्रयाणामेकभावानां यो न पश्यति वै भिदाम् । सर्वभूतात्मनां ब्रह्मन् स शान्तिमधिगच्छति ॥ ५४ ॥
हे ब्रह्मन्! जो ब्रह्मा, विष्णु, शिव आणि सर्व जीव यांच्या एकभावात भेद पाहत नाही, तोच ब्रह्म जाणून खरी शांती प्राप्त करतो; इतर नाहीत.
Verse 55
मैत्रेय उवाच एवं भगवतादिष्ट: प्रजापतिपतिर्हरिम् । अर्चित्वा क्रतुना स्वेन देवानुभयतोऽयजत् ॥ ५५ ॥
मैत्रेय म्हणाले—भगवंतांच्या आदेशाने प्रजापतींचा अधिपती दक्षाने स्वकृत यज्ञकर्माने श्रीहरि-विष्णूंची यथाविधी पूजा केली. त्यानंतर त्याने ब्रह्मा व शंकर आदी देवांचीही वेगवेगळी आराधना केली.
Verse 56
रुद्रं च स्वेन भागेन ह्युपाधावत्समाहित: । कर्मणोदवसानेन सोमपानितरानपि । उदवस्य सहर्त्विग्भि: सस्नाववभृथं तत: ॥ ५६ ॥
दक्षाने एकाग्र होऊन यज्ञशेषातील आपल्या भागाने आदरपूर्वक रुद्र (शिव) यांची पूजा केली. कर्मकांड संपल्यावर सोमपान करणारे इतर देव व तेथे जमलेले लोक यांनाही त्याने संतुष्ट केले. मग ऋत्विजांसह अवभृथ-स्नान करून तो पूर्ण तृप्त झाला.
Verse 57
तस्मा अप्यनुभावेन स्वेनैवावाप्तराधसे । धर्म एव मतिं दत्त्वा त्रिदशास्ते दिवं ययु: ॥ ५७ ॥
स्वतःच्या प्रभावाने सिद्धी प्राप्त केलेल्या त्या दक्षाला देवांनी धर्ममार्गात बुद्धी स्थिर राहो अशी मति देऊन आशीर्वाद दिला; आणि ते सर्व त्रिदश स्वर्गलोकास निघून गेले.
Verse 58
एवं दाक्षायणी हित्वा सती पूर्वकलेवरम् । जज्ञे हिमवत: क्षेत्रे मेनायामिति शुश्रुम ॥ ५८ ॥
मैत्रेय म्हणाले—असे आम्ही ऐकले आहे की दाक्षायणी सतीने दक्षापासून मिळालेला पूर्व देह त्यागून हिमालयाच्या प्रदेशात मेनेच्या गर्भातून कन्यारूपाने जन्म घेतला. हे मी प्रमाणिक परंपरेतून ऐकले आहे.
Verse 59
तमेव दयितं भूय आवृङ्क्ते पतिमम्बिका । अनन्यभावैकगतिं शक्ति: सुप्तेव पूरुषम् ॥ ५९ ॥
अंबिका (दुर्गा), जी दाक्षायणी सती म्हणून प्रसिद्ध होती, तिने पुन्हा त्याच प्रियतम शंकरांना पती म्हणून स्वीकारले. जसे नवसृष्टीच्या आरंभी भगवंताची शक्ती एकनिष्ठ भावाने पुरुष (परमेश्वर) यांचा आश्रय घेते.
Verse 60
एतद्भगवत: शम्भो: कर्म दक्षाध्वरद्रुह: । श्रुतं भागवताच्छिष्यादुद्धवान्मे बृहस्पते: ॥ ६० ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर! दक्षयज्ञाचा विध्वंस करणाऱ्या भगवान् शंभूचे हे कर्म मी बृहस्पतीच्या शिष्य, महान् भक्त उद्धवाकडून ऐकले आहे।
Verse 61
इदं पवित्रं परमीशचेष्टितं यशस्यमायुष्यमघौघमर्षणम् । यो नित्यदाकर्ण्य नरोऽनुकीर्तयेद् धुनोत्यघं कौरव भक्तिभावत: ॥ ६१ ॥
हे परमीश्वराच्या लीलेचे अत्यंत पवित्र, यश व आयुष्य वाढविणारे आणि पापसमूह नष्ट करणारे आख्यान आहे। हे कौरवा, जो मनुष्य ते नित्य श्रद्धा-भक्तीने ऐकून पुन्हा कीर्तन करतो, तो आपले पाप झटकून टाकतो।
Frequently Asked Questions
It is a shāstric symbol of corrective justice: Dakṣa’s arrogance and ritualistic pride led to offense against Śiva and Satī, so his humiliation reforms him without annihilating his administrative role as Prajāpati. The replacement head marks both consequence and mercy—he is restored to life, but with a visible reminder that yajña must be guided by humility and devotion.
Śiva minimizes their culpability as childish ignorance, accepts Brahmā’s request, and restores them with remedial arrangements. This teaches Vaiṣṇava-Śaiva ethics in the Bhāgavata: a great devotee is tolerant, quick to forgive, and uses punishment only to correct—not to nourish resentment—mirroring the Lord’s compassion toward conditioned beings.
A broad cosmic assembly offers prayers: Dakṣa, the priests, sages, Siddhas, Gandharvas, Vidyādharas, planetary governors, Agni (fire-god), the personified Vedas, Indra, Brahmā, Bhṛgu, and Śiva—demonstrating that Viṣṇu is the ultimate recipient and sustainer of all sacrificial and cosmic functions.
Viṣṇu teaches functional nondifference at the level of the single supreme cause and witness (Brahman/Paramātmā perspective), while also affirming personal theism: He remains the original Personality of Godhead who empowers guṇa-based administrative roles for creation (Brahmā), destruction/transformation (Śiva), and maintenance (Viṣṇu). The teaching discourages sectarian rivalry and centers all worship on the Supreme.