Adhyaya 6
Brahmā Counsels the Demigods; Journey to Kailāsa; Śiva’s Tranquility and Brahmā’s Praise
दक्षाच्या उद्ध्वस्त यज्ञानंतर शिवगणांनी पराभूत केलेले जखमी ऋत्विज, सभासद व देव भयभीत होऊन ब्रह्मदेवांकडे जाऊन सर्व हकीकत सांगतात. ब्रह्मा, जे विष्णूसह परिणाम आधीच जाणून यज्ञाला गेले नव्हते, सांगतात की महापुरुषाची निंदा झाली की यज्ञ आनंदहीन व निष्फळ होतो. ते संकोच सोडून शिवचरणी शरण जाऊन क्षमा मागा असे सांगतात; सती-वियोगाचा शोक व दक्षाचे कठोर शब्द यांमुळे शिवाला झालेली वेदना आणि त्यांची अपरिमित शक्तीही स्पष्ट करतात. मग ब्रह्मा सर्वांना कैलासाला नेतात; तेथील वन, नद्या, पक्षी व दिव्य ऐश्वर्य यांद्वारे पावित्र्याचे वर्णन होते. विशाल वटवृक्षाखाली मुक्त ऋषींमध्ये योगसमाधीत शांत शिवाचे दर्शन होते; शिव उठून ब्रह्माचा सत्कार करतात आणि ब्रह्मा शिवाची जगन्नियंता व यज्ञप्रवर्तक म्हणून स्तुती करतात—यातून पुढे समेट, अंगपुनर्स्थापना व थांबलेल्या यज्ञाची पूर्तता घडण्याची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले: रुद्राच्या सैन्याकडून पराभूत झालेले आणि त्रिशूळ, तलवारी इत्यादी शस्त्रांनी जखमी झालेले सर्व देव आणि ऋत्विज भयाकुल झाले. त्यांनी ब्रह्मदेवाला वंदन करून घडलेला सर्व वृत्तांत सविस्तर सांगितला.
Verse 2
मैत्रेय उवाच अथ देवगणा: सर्वे रुद्रानीकै: पराजिता: । शूलपट्टिशनिस्त्रिंशगदापरिघमुद्गरै: ॥ १ ॥ सञ्छिन्नभिन्नसर्वाङ्गा: सर्त्विक्सभ्या भयाकुला: । स्वयम्भुवे नमस्कृत्य कार्त्स्न्येनैतन्न्यवेदयन् ॥ २ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले: रुद्राच्या सैन्याकडून पराभूत झालेले आणि त्रिशूळ, तलवारी इत्यादी शस्त्रांनी जखमी झालेले सर्व देव आणि ऋत्विज भयाकुल झाले. त्यांनी ब्रह्मदेवाला वंदन करून घडलेला सर्व वृत्तांत सविस्तर सांगितला.
Verse 3
उपलभ्य पुरैवैतद्भगवानब्जसम्भव: । नारायणश्च विश्वात्मा न कस्याध्वरमीयतु: ॥ ३ ॥
कमलज ब्रह्मा आणि विश्वात्मा नारायण यांनी दक्षाच्या यज्ञमंडपात असे अनर्थ होणार हे आधीच जाणले; म्हणून ते यज्ञास गेले नाहीत.
Verse 4
तदाकर्ण्य विभु: प्राह तेजीयसि कृतागसि । क्षेमाय तत्र सा भूयान्न प्रायेण बुभूषताम् ॥ ४ ॥
हे सर्व ऐकून प्रभु ब्रह्मा म्हणाले—तेजस्वी महापुरुषाची निंदा करून त्याच्या चरणकमलांचा अपराध केला तर यज्ञ करूनही सुख-क्षेम मिळत नाही.
Verse 5
अथापि यूयं कृतकिल्बिषा भवं ये बर्हिषो भागभाजं परादु: । प्रसादयध्वं परिशुद्धचेतसा क्षिप्रप्रसादं प्रगृहीताङ्घ्रि:पद्मम् ॥ ५ ॥
तुम्ही यज्ञफळातील भागापासून भगवान् शिवांना वंचित केले; म्हणून तुम्ही त्यांच्या चरणकमलांचे अपराधी आहात. तरीही शुद्ध चित्ताने शरण जाऊन त्यांच्या चरणी पडून त्यांना प्रसन्न करा; ते शीघ्र प्रसन्न होतात.
Verse 6
आशासाना जीवितमध्वरस्य लोक: सपाल: कुपिते न यस्मिन् । तमाशु देवं प्रियया विहीनं क्षमापयध्वं हृदि विद्धं दुरुक्तै: ॥ ६ ॥
अध्वर (यज्ञ) टिकून राहावा अशी आशा करणारे लोक व त्यांचे अधिपतीही—तो कुपित झाला तर—क्षणात नष्ट होऊ शकतात. म्हणून प्रिय पत्नीवियोगाने दुःखी आणि दक्षाच्या कटुवचनांनी हृदयात जखमी झालेल्या त्या देव शिवांची त्वरित क्षमा मागा.
Verse 7
नाहं न यज्ञो न च यूयमन्ये ये देहभाजो मुनयश्च तत्त्वम् । विदु: प्रमाणं बलवीर्ययोर्वा यस्यात्मतन्त्रस्य क उपायं विधित्सेत् ॥ ७ ॥
ब्रह्मा म्हणाले—ना मी, ना हा यज्ञ, ना तुम्ही इतर देव, ना देहधारी मुनी—कोणीही आत्मतंत्र भगवान् शिवांच्या बल-वीर्याची मर्यादा जाणत नाही. अशा स्थितीत त्यांच्या चरणकमलांचा अपराध करण्याचे धाडस कोण करील?
Verse 8
स इत्थमादिश्य सुरानजस्तु तै: समन्वित: पितृभि: सप्रजेशै: । ययौ स्वधिष्ण्यान्निलयं पुरद्विष: कैलासमद्रिप्रवरं प्रियं प्रभो: ॥ ८ ॥
अशा रीतीने देव, पितर आणि प्रजापती यांना उपदेश करून अज (ब्रह्मा) त्यांना सोबत घेऊन पुरद्विष भगवान् शंकरांच्या प्रिय कैलास पर्वतावरील धामास गेले।
Verse 9
जन्मौषधितपोमन्त्रयोगसिद्धैर्नरेतरै: । जुष्टं किन्नरगन्धर्वैरप्सरोभिर्वृतं सदा ॥ ९ ॥
कैलासधाम जन्मतः सिद्ध, देवस्वरूप निवासीांनी परिपूर्ण आहे; तेथे औषधी, तप, वैदिक मंत्र आणि योगसाधनेने पावित्र्य आहे. किन्नर-गंधर्व तेथे वास करतात आणि अप्सरा सदैव त्यांच्या संगतीत असतात।
Verse 10
नानामणिमयै: शृङ्गैर्नानाधातुविचित्रितै: । नानाद्रुमलतागुल्मैर्नानामृगगणावृतै: ॥ १० ॥
कैलासात नाना रत्नमय शिखरे, नाना धातूंनी नटलेली शोभा; नाना वृक्ष, वेली व झुडपे, आणि नाना प्रकारच्या मृगसमूहांनी तो वेढलेला आहे।
Verse 11
नानामलप्रस्रवणैर्नानाकन्दरसानुभि: । रमणं विहरन्तीनां रमणै: सिद्धयोषिताम् ॥ ११ ॥
तेथे अनेक निर्मळ झरे आहेत आणि पर्वतात अनेक सुंदर गुहा आहेत; त्या गुहांत सिद्धांच्या रमणीय पत्नी आपल्या प्रियांसह आनंदाने विहार करतात।
Verse 12
मयूरकेकाभिरुतं मदान्धालिविमूर्च्छितम् । प्लावितै रक्तकण्ठानां कूजितैश्च पतत्त्रिणाम् ॥ १२ ॥
कैलासावर मोरांच्या केकाध्वनीचा नाद सतत घुमतो; मदमस्त भुंग्यांचा गुंजार त्याला मधुर करतो. कोकिळांचे कूजन आणि इतर पक्ष्यांचा कलरव त्या स्थानी सर्वत्र पसरलेला असतो।
Verse 13
आह्वयन्तमिवोद्धस्तैर्द्विजान् कामदुघैर्द्रुमै: । व्रजन्तमिव मातङ्गैर्गृणन्तमिव निर्झरै: ॥ १३ ॥
सरळ उंच फांद्यांचे कामधेनूसारखे वृक्ष जणू मधुर पक्ष्यांना हाक देतात; हत्तींचे कळप चालले की कैलासही त्यांच्या संगतीने चालतो असे भासते; धबधब्यांच्या निनादात कैलास जणू गातो।
Verse 14
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
कैलास पर्वत मन्दार, पारिजात, सरल, तमाल, शाल, ताल, कोविदार, आसन व अर्जुन इत्यादी विविध वृक्षांनी अलंकृत आहे; त्यांच्या सुगंधी पुष्पांनी सर्वत्र शोभा पसरली आहे।
Verse 15
मन्दारै: पारिजातैश्च सरलैश्चोपशोभितम् । तमालै: शालतालैश्च कोविदारासनार्जुनै: ॥ १४ ॥ चूतै: कदम्बैर्नीपैश्च नागपुन्नागचम्पकै: । पाटलाशोकबकुलै: कुन्दै: कुरबकैरपि ॥ १५ ॥
चूत (आंबा), कदंब, नीप, नाग, पुन्नाग, चंपक, पाटला, अशोक, बकुळ, कुंद व कुरबक अशा वृक्षांनी कैलास सर्वत्र नटला आहे; त्यांच्या सुगंधी फुलांनी गिरीचे सौंदर्य वाढते।
Verse 16
स्वर्णार्णशतपत्रैश्च वररेणुकजातिभि: । कुब्जकैर्मल्लिकाभिश्च माधवीभिश्च मण्डितम् ॥ १६ ॥
कैलास पर्वत स्वर्णकमळ (शतपत्र), वररेणुका, जाती, कुब्जक, मल्लिका व माधवी अशा लता-वृक्षांनीही मण्डित आहे।
Verse 17
पनसोदुम्बराश्वत्थप्लक्षन्यग्रोधहिङ्गुभि: । भूर्जैरोषधिभि: पूगै राजपूगैश्च जम्बुभि: ॥ १७ ॥
कैलास पर्वत पनस (फणस), उदुंबर, अश्वत्थ, प्लक्ष, न्यग्रोध, हिंग देणारे वृक्ष, भूर्जपत्र, औषधी वनस्पती, पूग (सुपारी), राजपूग, जांभूळ इत्यादींनीही अलंकृत आहे।
Verse 18
खर्जूराम्रातकाम्राद्यै: प्रियालमधुकेङ्गुदै: । द्रुमजातिभिरन्यैश्च राजितं वेणुकीचकै: ॥ १८ ॥
तेथे खर्जूर, आंबा, आटके-आंबा इत्यादी, प्रियाल, मधूक व इंगुद अशी झाडे आहेत; तसेच बारीक वेणू, कीचक व इतर बांबूंच्या जातींनी कैलासाचा प्रदेश शोभून दिसतो।
Verse 19
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
तेथे कुमुद, उत्पल, कह्लार व शतपत्र अशा कमळांची समृद्धी आहे. सरोवरांतील नलिन्या मधुर कूजन करणाऱ्या पक्ष्यांच्या थव्यांनी अत्यंत शोभून दिसतात।
Verse 20
कुमुदोत्पलकह्लारशतपत्रवनर्द्धिभि: । नलिनीषु कलं कूजत्खगवृन्दोपशोभितम् ॥ १९ ॥ मृगै: शाखामृगै: क्रोडैर्मृगेन्द्रैर्ऋ क्षशल्यकै: । गवयै: शरभैर्व्याघ्रै रुरुभिर्महिषादिभि: ॥ २० ॥
तेथे मृग, शाखामृग (वानर), क्रोड (वराह), मृगेन्द्र (सिंह), ऋक्ष, शल्यक, गवय, शरभ, व्याघ्र, रुरु, महिष इत्यादी अनेक पशू आपल्या आनंदात मुक्तपणे विहार करीत आहेत।
Verse 21
कर्णान्त्रैकपदाश्वास्यैर्निर्जुष्टं वृकनाभिभि: । कदलीखण्डसंरुद्धनलिनीपुलिनश्रियम् ॥ २१ ॥
तेथे कर्णान्त्र, एकपद, अश्वास्य, वृक आणि कस्तुरीधारी मृग (वृकनाभि) अशा विविध हरिणांनी तो प्रदेश गजबजलेला आहे. तसेच केळीच्या दाट बनांनी वेढलेल्या सरोवरांच्या काठांना मनोहर शोभा लाभली आहे।
Verse 22
पर्यस्तं नन्दया सत्या: स्नानपुण्यतरोदया । विलोक्य भूतेशगिरिं विबुधा विस्मयं ययु: ॥ २२ ॥
अलकनंदा नावाचे ते सरोवर, ज्यात सती नित्य स्नान करीत, अत्यंत पुण्यदायक आहे. भूतेश (शिव) यांचा गिरि—कैलास—याची विलक्षण शोभा पाहून सर्व देवगण विस्मयचकित झाले।
Verse 23
ददृशुस्तत्र ते रम्यामलकां नाम वै पुरीम् । वनं सौगन्धिकं चापि यत्र तन्नाम पङ्कजम् ॥ २३ ॥
तेथे देवांनी ‘अलका’ नावाची अत्यंत रम्य पुरी पाहिली. ‘सौगंधिक’ नावाचे वनही त्यांनी पाहिले; सुगंधित कमळांची विपुलता असल्यामुळे त्या वनास ते नाव पडले आहे।
Verse 24
नन्दा चालकनन्दा च सरितौ बाह्यत: पुर: । तीर्थपादपदाम्भोजरजसातीव पावने ॥ २४ ॥
त्यांनी नन्दा आणि अलकनन्दा या दोन नद्याही पाहिल्या, ज्या पुरीच्या बाहेर वाहत होत्या. तीर्थपाद श्रीगोविंदाच्या चरणकमलांच्या रजेमुळे त्या अत्यंत पावन आहेत।
Verse 25
ययो: सुरस्त्रिय: क्षत्तरवरुह्य स्वधिष्ण्यत: । क्रीडन्ति पुंस: सिञ्चन्त्यो विगाह्य रतिकर्शिता: ॥ २५ ॥
हे क्षत्तः विदुर! त्या नद्यांवर देवांगना स्वधामातून पतींसह विमानांनी उतरतात. रति-भोगानंतर त्या जलात उतरून क्रीडा करीत आपल्या पतींवर पाणी उडवितात।
Verse 26
ययोस्तत्स्नानविभ्रष्टनवकुङ्कुमपिञ्जरम् । वितृषोऽपि पिबन्त्यम्भ: पाययन्तो गजा गजी: ॥ २६ ॥
देवांगनांच्या स्नानाने त्यांच्या अंगावरील नवकुंकुम पाण्यात मिसळून ते पाणी पिवळसर व सुगंधित होते. म्हणून हत्ती आपल्या हत्तिणींंसह तेथे स्नान करतात आणि तहान नसतानाही ते जल पितात।
Verse 27
तारहेममहारत्नविमानशतसङ्कुलाम् । जुष्टां पुण्यजनस्त्रीभिर्यथा खं सतडिद्घनम् ॥ २७ ॥
ती पुरी मोती, सुवर्ण व महान रत्नांनी अलंकृत शेकडो विमाने यांनी गजबजलेली होती. पुण्यजन-स्त्रियांनी युक्त तो देखावा असा शोभत होता, जसा आकाशात विजेच्या चमकांसह मेघ शोभतात।
Verse 28
हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगन्धिकं च तत् । द्रुमै: कामदुघैर्हृद्यं चित्रमाल्यफलच्छदै: ॥ २८ ॥
यक्षेश्वरपुरी सोडून देव सौगंधिक नावाच्या वनावरून गेले. तेथे कामदुघ वृक्ष, नाना फुले-फळे व रम्य छाया पाहून ते आनंदित झाले.
Verse 29
रक्तकण्ठखगानीकस्वरमण्डितषट्पदम् । कलहंसकुलप्रेष्ठं खरदण्डजलाशयम् ॥ २९ ॥
त्या दिव्य वनात लाल कंठाच्या पक्ष्यांचे मधुर कूजन भुंग्यांच्या गुंजारवात मिसळून निनादत होते. सरोवरांत कलहंसांचे थवे आणि मजबूत देठांचे कमळ शोभत होते.
Verse 30
वनकुञ्जरसङ्घृष्टहरिचन्दनवायुना । अधि पुण्यजनस्त्रीणां मुहुरुन्मथयन्मन: ॥ ३० ॥
हरिचंदनाच्या सुगंधी वाऱ्याने वनहत्तींचे कळप उन्मत्त झाले. त्याच वाऱ्याने तेथील पुण्यजन-स्त्रियांची मनेही वारंवार उद्वेलित झाली.
Verse 31
वैदूर्यकृतसोपाना वाप्य उत्पलमालिनी: । प्राप्तं किम्पुरुषैर्दृष्ट्वा त आराद्ददृशुर्वटम् ॥ ३१ ॥
त्यांनी पाहिले की त्या वाप्यांचे स्नानघाट व पायऱ्या वैदूर्य-मणीच्या बनलेल्या होत्या आणि पाण्यात नीलकमळे फुलली होती. असे सरोवर ओलांडून ते पुढे एका महान वटवृक्षाजवळ पोहोचले.
Verse 32
स योजनशतोत्सेध: पादोनविटपायत: । पर्यक्कृताचलच्छायो निर्नीडस्तापवर्जित: ॥ ३२ ॥
तो वटवृक्ष आठशे योजन उंच होता आणि त्याच्या फांद्या सहाशे योजनपर्यंत पसरलेल्या होत्या. त्याची छाया पर्वतासारखी स्थिर व शीतल होती; तरीही तेथे पक्ष्यांची घरटी नव्हती आणि किलबिलाटही नव्हता.
Verse 33
तस्मिन्महायोगमये मुमुक्षुशरणे सुरा: । ददृशु: शिवमासीनं त्यक्तामर्षमिवान्तकम् ॥ ३३ ॥
देवांनी त्या महायोगमय वृक्षाखाली, जो मुमुक्षूंना आश्रय व सिद्धिदाता आहे, आसनस्थ भगवान शिवांना पाहिले। ते काळासारखे गंभीर होते आणि जणू सर्व क्रोध त्यागलेला होता।
Verse 34
सनन्दनाद्यैर्महासिद्धै: शान्तै: संशान्तविग्रहम् । उपास्यमानं सख्या च भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् ॥ ३४ ॥
त्यांनी शिवांना सनंदन आदि महासिद्ध, शांत मुक्तात्मे आणि गुह्यक-राक्षसांचे स्वामी कुबेर इत्यादी सख्यांनी वेढलेले व उपासित पाहिले. शिवांचे स्वरूप अत्यंत शांत व गंभीर होते.
Verse 35
विद्यातपोयोगपथमास्थितं तमधीश्वरम् । चरन्तं विश्वसुहृदं वात्सल्याल्लोकमङ्गलम् ॥ ३५ ॥
देवांनी शिवांना विद्या, तप, कर्म आणि योगसिद्धीच्या मार्गात पूर्ण स्थित, इंद्रियांचे अधीश्वर म्हणून पाहिले. ते संपूर्ण विश्वाचे सुहृद होते; सर्वांवरील वात्सल्यामुळे अत्यंत मंगलमय होते.
Verse 36
लिङ्गं च तापसाभीष्टं भस्मदण्डजटाजिनम् । अङ्गेन सन्ध्याभ्ररुचा चन्द्रलेखां च बिभ्रतम् ॥ ३६ ॥
त्यांच्याकडे तपस्व्यांना प्रिय असे लिंगचिन्ह, भस्म, दंड, जटा आणि मृगचर्म होते. भस्मलेपनामुळे त्यांचे शरीर संध्याकाळच्या मेघासारखे तेजस्वी दिसत होते आणि जटांमध्ये अर्धचंद्राची रेषा शोभत होती.
Verse 37
उपविष्टं दर्भमय्यां बृस्यां ब्रह्म सनातनम् । नारदाय प्रवोचन्तं पृच्छते शृण्वतां सताम् ॥ ३७ ॥
ते दर्भाच्या बृसीवर बसून सनातन ब्रह्मतत्त्वाचा उपदेश करीत होते. उपस्थित सत्पुरुष ऐकत असताना, विशेषतः नारद मुनींच्या प्रश्नाला उत्तर देत ते परम सत्य सांगत होते.
Verse 38
कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं पादपद्मं च जानुनि । बाहुं प्रकोष्ठेऽक्षमालाम् आसीनं तर्कमुद्रया ॥ ३८ ॥
त्यांनी डावा पाय उजव्या मांडीवर ठेवला आणि डावा हात डाव्या मांडीवर ठेवला—ही वीरासन मुद्रा. उजव्या हातात रुद्राक्षमाळ धरून ते तर्कमुद्रेत आसनस्थ होते।
Verse 39
तं ब्रह्मनिर्वाणसमाधिमाश्रितं व्युपाश्रितं गिरिशं योगकक्षाम् । सलोकपाला मुनयो मनूनाम् आद्यं मनुं प्राञ्जलय: प्रणेमु: ॥ ३९ ॥
इंद्रादि लोकपालांसह सर्व मुनींनी कर जोडून गिरिश शिवांना प्रणाम केला। केशरी वस्त्रे परिधान करून ते समाधीत लीन होते आणि ऋषींमध्ये अग्रगण्य भासत होते।
Verse 40
स तूपलभ्यागतमात्मयोनिं सुरासुरेशैरभिवन्दिताङ्घ्रि: । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवन्दन- मर्हत्तम: कस्य यथैव विष्णु: ॥ ४० ॥
देव-दानवांनी पूजिलेले चरण असलेल्या शिवांनी आत्मयोनि ब्रह्मांना आलेले पाहताच तत्क्षणी उभे राहून शिर झुकवून त्यांच्या चरणांना स्पर्श करून वंदन केले—जसे वामनदेवांनी कश्यप मुनींना प्रणाम केला।
Verse 41
तथापरे सिद्धगणा महर्षिभि- र्ये वै समन्तादनु नीललोहितम् । नमस्कृत: प्राह शशाङ्कशेखरं कृतप्रणामं प्रहसन्निवात्मभू: ॥ ४१ ॥
नीललोहित शिवांसोबत बसलेले नारदादी महर्षी व इतर सिद्धगणांनीही ब्रह्मांना प्रणाम केला। अशा प्रकारे पूजित होऊन आत्मभू ब्रह्मा हसत हसत, प्रणाम केलेल्या शिवांशी बोलू लागले।
Verse 42
ब्रह्मोवाच जाने त्वामीशं विश्वस्य जगतो योनिबीजयो: । शक्ते: शिवस्य च परं यत्तद्ब्रह्म निरन्तरम् ॥ ४२ ॥
ब्रह्मा म्हणाले: हे ईश्वर शिव! तुम्ही संपूर्ण जगताचे नियंता आहात; विश्वसृष्टीचे योनि व बीज—म्हणजे माता-पिता—आहात; आणि शक्ती-शिव यांच्याही पलीकडील निरंतर परब्रह्म तुम्हीच आहात, असे मी जाणतो।
Verse 43
त्वमेव भगवन्नेतच्छिवशक्त्यो: स्वरूपयो: । विश्वं सृजसि पास्यत्सि क्रीडन्नूर्णपटो यथा ॥ ४३ ॥
हे भगवन्, शिव-शक्तीच्या स्वरूपांचा विस्तार करून तुम्हीच हे विश्व निर्माण करता, पाळता आणि संहारता—जसा कोळी खेळता खेळता जाळे विणतो, राखतो व पुन्हा गुंडाळतो।
Verse 44
त्वमेव धर्मार्थदुघाभिपत्तये दक्षेण सूत्रेण ससर्जिथाध्वरम् । त्वयैव लोकेऽवसिताश्च सेतवो यान्ब्राह्मणा: श्रद्दधते धृतव्रता: ॥ ४४ ॥
हे प्रभो, तुम्हीच दक्षाच्या माध्यमातून यज्ञ-व्यवस्था निर्माण केली, ज्यातून धर्म व अर्थाचे फल मिळते. तुमच्या नियमानुसारच लोकात वर्णाश्रमाची मर्यादा स्थिर आहे; धृतव्रत ब्राह्मण ती श्रद्धेने पाळतात।
Verse 45
त्वं कर्मणां मङ्गल मङ्गलानां कर्तु: स्वलोकं तनुषे स्व: परं वा । अमङ्गलानां च तमिस्रमुल्बणं विपर्यय: केन तदेव कस्यचित् ॥ ४५ ॥
हे परम-मंगल प्रभो, शुभ कर्म करणाऱ्यांसाठी तुम्ही स्वर्ग, परम वैकुंठ आणि ब्रह्मपद हे गंतव्य ठरवले आहे. आणि अमंगल कर्म करणाऱ्यांसाठी भयंकर नरकांची व्यवस्था केली; तरी कधी उलट परिणाम दिसतो—त्याचे कारण जाणणे कठीण आहे।
Verse 46
न वै सतां त्वच्चरणार्पितात्मनां भूतेषु सर्वेष्वभिपश्यतां तव । भूतानि चात्मन्यपृथग्दिदृक्षतां प्रायेण रोषोऽभिभवेद्यथा पशुम् ॥ ४६ ॥
हे प्रभो, ज्यांनी आपले जीवन तुमच्या चरणी अर्पण केले आहे ते सर्व भूतांत तुम्हाला परमात्मा म्हणून पाहतात आणि सर्वांना आत्म्यातून अभिन्न मानतात; म्हणून त्यांच्यावर क्रोध प्रायः पशूसारखा अंधपणे हावी होत नाही।
Verse 47
पृथग्धिय: कर्मदृशो दुराशया: परोदयेनार्पितहृद्रुजोऽनिशम् । परान् दुरुक्तैर्वितुदन्त्यरुन्तुदा- स्तान्मावधीद्दैववधान्भवद्विध: ॥ ४७ ॥
जे भेदबुद्धीने पाहतात, कर्मफळात आसक्त आहेत, दुष्ट आशा बाळगतात, दुसऱ्यांच्या उन्नतीने सतत जळतात आणि कठोर, टोचणाऱ्या शब्दांनी इतरांना दुःख देतात—ते तर दैवाने आधीच मारलेले आहेत; म्हणून तुमच्यासारख्या महापुरुषाने त्यांना पुन्हा मारण्याची गरज नाही।
Verse 48
यस्मिन्यदा पुष्करनाभमायया दुरन्तया स्पृष्टधिय: पृथग्दृश: । कुर्वन्ति तत्र ह्यनुकम्पया कृपां न साधवो दैवबलात्कृते क्रमम् ॥ ४८ ॥
हे प्रभो, पुष्करनाभ परमेश्वराच्या दुर्जेय मायेमुळे भ्रमित झालेले भौतिक लोक कधी अपराध करतात; तेव्हा साधुजन करुणेने ते गंभीर मानत नाहीत. मायेच्या बळामुळे हे घडते असे जाणून ते प्रतिकारासाठी आपले पराक्रम दाखवत नाहीत।
Verse 49
भवांस्तु पुंस: परमस्य मायया दुरन्तयास्पृष्टमति: समस्तदृक् । तया हतात्मस्वनुकर्मचेत:- स्वनुग्रहं कर्तुमिहार्हसि प्रभो ॥ ४९ ॥
हे प्रभो, आपण परम पुरुषाच्या दुर्जेय मायेमुळे कधीही भ्रमित होत नाही; म्हणून आपण सर्वज्ञ व सर्वदर्शी आहात। त्यामुळे त्या मायेमुळे मोहित होऊन कर्मफळात आसक्त झालेल्यांवर कृपा व करुणा करणे आपल्याला शोभते।
Verse 50
कुर्वध्वरस्योद्धरणं हतस्य भो: त्वयासमाप्तस्य मनो प्रजापते: । न यत्र भागं तव भागिनो ददु: कुयाजिनो येन मखो निनीयते ॥ ५० ॥
हे प्रभु शिव, प्रजापतीच्या मनोयज्ञाचा हा अध्वर तुमच्यामुळे ध्वस्त होऊन अपूर्ण राहिला; आता त्याचा उद्धार करा। ज्यांनी तुम्हाला तुमचा भाग दिला नाही त्या कुपुजारांमुळेच यज्ञ नष्ट झाला; म्हणून प्रभो, तुमचा योग्य भाग आता स्वीकारा।
Verse 51
जीवताद्यजमानोऽयं प्रपद्येताक्षिणी भग: । भृगो: श्मश्रूणि रोहन्तु पूष्णो दन्ताश्च पूर्ववत् ॥ ५१ ॥
हे प्रभो, तुमच्या कृपेने हा यजमान (दक्ष) पुन्हा जिवंत होवो, भगाला त्याचे डोळे परत मिळोत, भृगूची मिशी पुन्हा उगवो, आणि पूषाचे दात पूर्ववत् होवोत।
Verse 52
देवानां भग्नगात्राणामृत्विजां चायुधाश्मभि: । भवतानुगृहीतानामाशु मन्योऽस्त्वनातुरम् ॥ ५२ ॥
हे शिव, तुमच्या सैनिकांच्या शस्त्रांनी व दगडांनी ज्यांचे अवयव भग्न झाले आहेत असे देव आणि ऋत्विज तुमच्या कृपेने लवकरच निरोगी होवोत।
Verse 53
एष ते रुद्र भागोऽस्तु यदुच्छिष्टोऽध्वरस्य वै । यज्ञस्ते रुद्रभागेन कल्पतामद्य यज्ञहन् ॥ ५३ ॥
हे यज्ञसंहारक रुद्रा! यज्ञाचा जो उच्छिष्ट भाग आहे तो तुझाच असो. आज तुझ्या भागग्रहणाने तुझ्या कृपेने हा यज्ञ पूर्ण होवो.
Frequently Asked Questions
The chapter states that Brahmā and Viṣṇu already knew beforehand that the sacrificial arena would become the site of offense and disruption. Their non-attendance underscores that yajña divorced from proper respect for great devotees (and thus from bhakti) is spiritually compromised; participation would not endorse a sacrifice grounded in blasphemy and exclusion.
Brahmā identifies the failure as moral and devotional rather than merely logistical: the assembly blasphemed a mahā-puruṣa (Śiva) and offended his lotus feet, and they also tried to exclude him from the sacrificial share. In Bhāgavata logic, such aparādha nullifies auspiciousness; ritual cannot yield happiness or completion when contempt for the exalted eclipses humility and devotion.
Kailāsa is portrayed as sanctified by Vedic hymns and yogic practice, inhabited by demigod-like residents with mystic powers, along with Kinnaras, Gandharvas, and Apsarās. The implication is that Śiva’s abode is not a realm of mere austerity but a spiritually charged domain where yoga-siddhi, beauty, and sacred sound coexist—supporting Śiva’s role as master of yogīs and benefactor of all beings.
The narrative highlights Śiva’s exemplary humility and adherence to dharma among cosmic administrators. Although supremely worshipable, he models respect for Brahmā’s position in universal governance, demonstrating that true greatness includes humility and proper honor to authority—an implicit corrective to Dakṣa’s pride.
Brahmā uses the spider metaphor to communicate Śiva’s comprehensive agency over manifestation: creation, maintenance, and dissolution occur through his expansions, as a spider projects and withdraws its web. The comparison frames Śiva as deeply involved with cosmic processes while remaining masterful and self-possessed—supporting the chapter’s call that offending such a being is spiritually catastrophic.