Adhyaya 19
Indra’s Envy at Pṛthu’s Aśvamedha and Brahmā’s Intervention (False Renunciation Exposed)
मैत्रेय सांगतात की राजा पृथूने सरस्वतीच्या तीरावर ब्रह्मावर्तात अनेक अश्वमेध यज्ञ केले. त्या यज्ञात भगवान विष्णू देव, ऋषी, सिद्ध, गंधर्व तसेच नंद-सुनंद आदींसह प्रकट झाले; यज्ञाच्या प्रभावाने नद्या, वृक्ष, गायी, समुद्र व पर्वतही विपुलता देऊ लागले—अधोक्षजाची प्रसन्नता व धर्मसंगतीचे चिन्ह. पृथूची कीर्ती व पुण्य वाढेल या भीतीने इंद्राने ईर्ष्येने वारंवार यज्ञाश्व चोरला आणि विविध ‘संन्यासी’ वेश धारण करून छद्म-वैराग्याचे प्रकार पसरवले, जे पुढे समाजाला भ्रमित करतात. पृथूचा पुत्र इंद्राचा पाठलाग करतो, पण धार्मिक वेश पाहून त्याला मारण्यास कचरतो; पराक्रमामुळे त्याला ‘विजिताश्व’ ही उपाधी मिळते. पृथू स्वतः दंड देण्यास उद्युक्त होताच आणि ऋत्विज मंत्रांनी इंद्राचा नाश करायला निघताच ब्रह्मा येऊन हिंसा थांबवतात व सांगतात की संघर्ष वाढला तर अधर्ममतांची वाढ होईल. ब्रह्मा पृथूला ९९ यज्ञांवर थांबून स्पर्धा सोडून मोक्षप्रधान धर्म स्वीकारण्याचा उपदेश करतात. पृथू मान्य करून इंद्राशी संधी करतो, यज्ञकर्म पूर्ण करतो, स्नान करून ब्राह्मणांना दान देतो आणि सर्वत्र आशीर्वाद प्राप्त करतो.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच अथादीक्षत राजा तु हयमेधशतेन स: । ब्रह्मावर्ते मनो: क्षेत्रे यत्र प्राची सरस्वती ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर! मग राजा वैन्य पृथु यांनी ब्रह्मावर्तात, मनूच्या क्षेत्रात, जिथे सरस्वती नदी पूर्वेकडे वाहते, तेथे शंभर अश्वमेध यज्ञांसाठी दीक्षा घेतली।
Verse 2
तदभिप्रेत्य भगवान् कर्मातिशयमात्मन: । शतक्रतुर्न ममृषे पृथोर्यज्ञमहोत्सवम् ॥ २ ॥
हे पाहून स्वर्गाधिपती इंद्राने जाणले की राजा पृथू कर्मफलाच्या वैभवात त्याला मागे टाकणार आहे; म्हणून पृथूचा महान यज्ञमहोत्सव तो सहन करू शकला नाही।
Verse 3
यत्र यज्ञपति: साक्षाद्भगवान् हरिरीश्वर: । अन्वभूयत सर्वात्मा सर्वलोकगुरु: प्रभु: ॥ ३ ॥
जिथे यज्ञांचे स्वामी साक्षात् भगवान हरि—जे सर्वात्मा, सर्वलोकांचे गुरु व प्रभु आहेत—ते राजा पृथूच्या यज्ञात स्वतः प्रकट होऊन उपस्थित होते।
Verse 4
अन्वितो ब्रह्मशर्वाभ्यां लोकपालै: सहानुगै: । उपगीयमानो गन्धर्वैर्मुनिभिश्चाप्सरोगणै: ॥ ४ ॥
भगवान विष्णू यज्ञमंडपात प्रकट होताच, ब्रह्मा, शंकर आणि सर्व लोकपाल आपल्या अनुचरांसह त्यांच्यासोबत आले; गंधर्व, ऋषी आणि अप्सरागण त्यांचे स्तवन गात होते।
Verse 5
सिद्धा विद्याधरा दैत्या दानवा गुह्यकादय: । सुनन्दनन्दप्रमुखा: पार्षदप्रवरा हरे: ॥ ५ ॥
त्यांच्यासोबत सिद्ध, विद्याधर, दितीवंशज, दानव, गुह्यक इत्यादीही होते; तसेच हरीचे श्रेष्ठ पार्षद—सुनंद व नंद आदी—ही त्यांच्या संगतीने आले।
Verse 6
कपिलो नारदो दत्तो योगेशा: सनकादय: । तमन्वीयुर्भागवता ये च तत्सेवनोत्सुका: ॥ ६ ॥
कपिल, नारद, दत्तात्रेय तसेच सनक आदी योगेश्वर, आणि भगवंताच्या सेवेत सदैव उत्सुक असणारे सर्व भागवत भक्त—हे सर्वजण त्यांच्या संगतीने त्या महान यज्ञात आले।
Verse 7
यत्र धर्मदुघा भूमि: सर्वकामदुघा सती । दोग्धि स्माभीप्सितानर्थान् यजमानस्य भारत ॥ ७ ॥
हे विदुर, त्या महायज्ञात सारी भूमी धर्मदुघा कामधेनूसारखी झाली आणि यजमानाला जीवनोपयोगी सर्व आवश्यक वस्तू मुबलक देऊ लागली।
Verse 8
ऊहु: सर्वरसान्नद्य: क्षीरदध्यन्नगोरसान् । तरवो भूरिवर्ष्माण: प्रासूयन्त मधुच्युत: ॥ ८ ॥
नद्या गोड, तिखट, आंबट इत्यादी सर्व रस वाहू लागल्या; विशाल वृक्ष मधु झिरपत भरपूर फळे देऊ लागले; आणि हिरव्या गवताने तृप्त गायी दूध, दही, तूप इत्यादी मुबलक देऊ लागल्या।
Verse 9
सिन्धवो रत्ननिकरान् गिरयोऽन्नं चतुर्विधम् । उपायनमुपाजह्रु: सर्वे लोका: सपालका: ॥ ९ ॥
समुद्रांनी रत्ने व मोत्यांचे भांडार दिले, पर्वतांनी विविध अन्न व खनिज-खते दिली; आणि सर्व लोकांचे पालक देवांसह प्रजाजनांनी पृथूला अनेक भेटवस्तू अर्पण केल्या।
Verse 10
इति चाधोक्षजेशस्य पृथोस्तु परमोदयम् । असूयन् भगवानिन्द्र: प्रतिघातमचीकरत् ॥ १० ॥
अधोक्षज भगवानावर आश्रित पृथूचा परम उत्कर्ष पाहून देवेंद्र इंद्राला असूया झाली आणि त्याच्या वैभवाच्या प्रगतीला अडथळा आणण्याचा प्रयत्न केला।
Verse 11
चरमेणाश्वमेधेन यजमाने यजुष्पतिम् । वैन्ये यज्ञपशुं स्पर्धन्नपोवाह तिरोहित: ॥ ११ ॥
वैन्य पृथू शेवटचा अश्वमेध यज्ञ करीत असताना, असूयाग्रस्त इंद्र अदृश्य होऊन यज्ञासाठी ठरवलेला घोडा चोरून घेऊन गेला।
Verse 12
तमत्रिर्भगवानैक्षत्त्वरमाणं विहायसा । आमुक्तमिव पाखण्डं योऽधर्मे धर्मविभ्रम: ॥ १२ ॥
आकाशमार्गे वेगाने जाणाऱ्या इंद्राला भगवन् अत्रीने पाहिले. त्याने मुक्तपुरुषाचा वेष घेतला होता; पण तो पाखंड होता—अधर्मात धर्माचा भ्रम निर्माण करणारा.
Verse 13
अत्रिणा चोदितो हन्तुं पृथुपुत्रो महारथ: । अन्वधावत सङ्कुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥ १३ ॥
अत्रीच्या सूचनेने पृथूचा पुत्र तो महारथी इंद्राची युक्ती कळताच संतप्त झाला; त्याला मारण्यासाठी धावला आणि ओरडला—“थांब! थांब!”
Verse 14
तं तादृशाकृतिं वीक्ष्य मेने धर्मं शरीरिणम् । जटिलं भस्मनाच्छन्नं तस्मै बाणं न मुञ्चति ॥ १४ ॥
तो जटाधारी, भस्माने आच्छादित असा वेष पाहून पृथूच्या पुत्राने इंद्राला धर्माचा साकार अवतार, पवित्र संन्यासी मानले; म्हणून त्याने बाण सोडला नाही.
Verse 15
वधान्निवृत्तं तं भूयो हन्तवेऽत्रिरचोदयत् । जहि यज्ञहनं तात महेन्द्रं विबुधाधमम् ॥ १५ ॥
पृथूचा पुत्र फसवला जाऊन इंद्राला न मारता परतला हे पाहून अत्री मुनिंनी पुन्हा आज्ञा दिली—“बाळा, यज्ञभंग करणाऱ्या त्या महेंद्राला मार; तो देवांमध्येही अधम झाला आहे.”
Verse 16
एवं वैन्यसुत: प्रोक्तस्त्वरमाणं विहायसा । अन्वद्रवदभिक्रुद्धो रावणं गृध्रराडिव ॥ १६ ॥
अशा प्रकारे सांगितल्यावर वैन्याचा पौत्र आकाशात उतावळेपणे पळणाऱ्या इंद्राच्या मागे प्रचंड क्रोधाने धावला; जसा गिधाडांचा राजा रावणाच्या मागे धावला होता.
Verse 17
सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्मा अन्तर्हित: स्वराट् । वीर: स्वपशुमादाय पितुर्यज्ञमुपेयिवान् ॥ १७ ॥
पृथूच्या पुत्राने पाठलाग केला हे पाहताच इंद्राने आपला कपटी वेष व रूप ताबडतोब टाकून दिले आणि घोडा तेथेच सोडून त्या जागेवरून अदृश्य झाला. मग तो वीर पृथुपुत्र घोडा घेऊन पित्याच्या यज्ञमंडपात परत आला.
Verse 18
तत्तस्य चाद्भुतं कर्म विचक्ष्य परमर्षय: । नामधेयं ददुस्तस्मै विजिताश्व इति प्रभो ॥ १८ ॥
हे प्रभो विदुर! महर्षींनी राजा पृथूच्या पुत्राचे ते अद्भुत पराक्रमकर्म पाहिले, तेव्हा सर्वांनी एकमताने त्याचे नाव ‘विजिताश्व’ असे ठेवले.
Verse 19
उपसृज्य तमस्तीव्रं जहाराश्वं पुनर्हरि: । चषालयूपतश्छन्नो हिरण्यरशनं विभु: ॥ १९ ॥
हे विदुर! स्वर्गाधिपती पराक्रमी इंद्राने त्वरित यज्ञमंडपावर घन अंधार पसरविला. सर्व दृश्य झाकून त्याने पुन्हा त्या यूपाजवळ सोन्याच्या बेड्यांनी बांधलेला अश्व चोरून नेला.
Verse 20
अत्रि: सन्दर्शयामास त्वरमाणं विहायसा । कपालखट्वाङ्गधरं वीरो नैनमबाधत ॥ २० ॥
महर्षी अत्रींनी पुन्हा आकाशमार्गाने पळणारा इंद्र पृथूच्या पुत्राला दाखविला. तो वीर पुन्हा त्याचा पाठलाग करू लागला; पण इंद्राच्या हातात कवटीयुक्त दंड आणि पुन्हा संन्यासीवेष पाहून त्याने त्याला मारले नाही.
Verse 21
अत्रिणा चोदितस्तस्मै सन्दधे विशिखं रुषा । सोऽश्वं रूपं च तद्धित्वा तस्थावन्तर्हित: स्वराट् ॥ २१ ॥
अत्रींच्या पुन्हा सूचनेवर पृथूचा पुत्र क्रोधाने धनुष्यावर बाण चढवू लागला. हे पाहताच इंद्राने संन्यासीचा कपटी वेष टाकून दिला, अश्व सोडून दिला आणि स्वर्गाधिपती तेथेच अदृश्य झाला.
Verse 22
वीरश्चाश्वमुपादाय पितृयज्ञमथाव्रजत् । तदवद्यं हरे रूपं जगृहुर्ज्ञानदुर्बला: ॥ २२ ॥
वीर विजिताश्वाने पुन्हा घोडा घेऊन पित्याच्या यज्ञमंडपात परतला. त्या वेळेपासून अल्पज्ञान लोकांनी खोट्या संन्याशाचा वेष धारण केला; ही चाल इंद्राने सुरू केली.
Verse 23
यानि रूपाणि जगृहे इन्द्रो हयजिहीर्षया । तानि पापस्य खण्डानि लिङ्गं खण्डमिहोच्यते ॥ २३ ॥
घोडा पळविण्याच्या इच्छेने इंद्राने जे जे भिक्षुक-रूप धारण केले, ती सर्व पापाचीच अंगे होती; येथे त्यांना पाखंडाची चिन्हे म्हटले आहे.
Verse 24
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
अशा रीतीने वैन्य (पृथु) यज्ञ नष्ट करण्याच्या इच्छेने इंद्र घोडा चोरतो, आणि त्याने स्वीकारून पसरवलेल्या पाखंडांत लोकांची बुद्धी अडकते.
Verse 25
एवमिन्द्रे हरत्यश्वं वैन्ययज्ञजिघांसया । तद्गृहीतविसृष्टेषु पाखण्डेषु मतिर्नृणाम् ॥ २४ ॥ धर्म इत्युपधर्मेषु नग्नरक्तपटादिषु । प्रायेण सज्जते भ्रान्त्या पेशलेषु च वाग्मिषु ॥ २५ ॥
नग्नता, लाल वस्त्र इत्यादी उपधर्मांनाच ‘धर्म’ मानून लोक बहुधा भ्रमाने चतुर व वाक्पटु पाखंड्यांत आसक्त होतात.
Verse 26
तदभिज्ञाय भगवान्पृथु: पृथुपराक्रम: । इन्द्राय कुपितो बाणमादत्तोद्यतकार्मुक: ॥ २६ ॥
हे कळताच अत्यंत पराक्रमी भगवान पृथु इंद्रावर क्रोधित झाले आणि धनुष्य उचलून बाण घेऊन त्याला मारण्यास सज्ज झाले.
Verse 27
तमृत्विज: शक्रवधाभिसन्धितंविचक्ष्य दुष्प्रेक्ष्यमसह्यरंहसम् । निवारयामासुरहो महामतेन युज्यतेऽत्रान्यवध: प्रचोदितात् ॥ २७ ॥
ऋत्विजांनी व इतरांनी महाराज पृथूला इंद्रवधासाठी उद्यत व अत्यंत क्रुद्ध पाहून विनंती केली—हे महामते, त्याचा वध करू नका; यज्ञात शास्त्रविधीनुसार केवळ यज्ञपशूचा वध होतो.
Verse 28
वयं मरुत्वन्तमिहार्थनाशनंह्वयामहे त्वच्छ्रवसा हतत्विषम् । अयातयामोपहवैरनन्तरंप्रसह्य राजन् जुहवाम तेऽहितम् ॥ २८ ॥
हे राजन्, तुझ्या यज्ञात विघ्न आणण्याच्या प्रयत्नामुळे इंद्राची प्रभा आधीच क्षीण झाली आहे. आम्ही पूर्वी न वापरलेल्या वैदिक मंत्रांनी त्याला आवाहन करू; तो नक्की येईल आणि मंत्रबळाने तुझ्या शत्रूला अग्नीत आहुती देऊ.
Verse 29
इत्यामन्त्र्य क्रतुपतिं विदुरास्यर्त्विजो रुषा । स्रुग्घस्ताञ्जुह्वतोऽभ्येत्य स्वयम्भू: प्रत्यषेधत ॥ २९ ॥
हे विदुर, राजाला असा सल्ला देऊन ऋत्विज क्रोधाने इंद्राचे आवाहन करू लागले. ते स्रुव हातात घेऊन आहुती देणार इतक्यातच स्वयंभू ब्रह्मदेव प्रकट झाले आणि त्यांना थांबविले.
Verse 30
न वध्यो भवतामिन्द्रो यद्यज्ञो भगवत्तनु: । यं जिघांसथ यज्ञेन यस्येष्टास्तनव: सुरा: ॥ ३० ॥
ब्रह्मदेव म्हणाले—हे यज्ञकर्ता द्विजांनो, इंद्र वध्य नाही; कारण हा यज्ञ भगवंताचेच शरीर आहे. ज्याला तुम्ही यज्ञात मारू पाहता, त्या इंद्राचेच हे देवता अवयव आहेत ज्यांना तुम्ही तृप्त करू इच्छिता; मग त्याचा वध कसा होईल?
Verse 31
तदिदं पश्यत महद्धर्मव्यतिकरं द्विजा: । इन्द्रेणानुष्ठितं राज्ञ: कर्मैतद्विजिघांसता ॥ ३१ ॥
हे द्विजांनो, पाहा—राजाच्या यज्ञात अडथळा आणण्यासाठी इंद्राने असे कृत्य केले आहे की पुढे धर्ममार्गात मोठा व्यत्यय निर्माण होईल. तुम्ही अधिक विरोध केलात तर तो आपली शक्ती दुरुपयोग करून अनेक अधर्मप्रणाली प्रचलित करील.
Verse 32
पृथुकीर्ते: पृथोर्भूयात्तर्ह्येकोनशतक्रतु: । अलं ते क्रतुभि: स्विष्टैर्यद्भवान्मोक्षधर्मवित् ॥ ३२ ॥
ब्रह्मदेव म्हणाले—महाराज पृथूसाठी आता केवळ नव्याण्णव यज्ञच राहू देत. आपण मोक्षधर्म जाणता; मग अधिक यज्ञांची काय गरज?
Verse 33
नैवात्मने महेन्द्राय रोषमाहर्तुमर्हसि । उभावपि हि भद्रं ते उत्तमश्लोकविग्रहौ ॥ ३३ ॥
ब्रह्मदेव म्हणाले—हे राजन्, महेंद्र इंद्रावर राग धरणे तुला शोभत नाही. तुमा दोघांचे कल्याण असो; तू आणि इंद्र दोघेही उत्तमश्लोक भगवानांचे अंश आहात.
Verse 34
मास्मिन्महाराज कृथा: स्म चिन्तांनिशामयास्मद्वच आदृतात्मा । यद्ध्यायतो दैवहतं नु कर्तुंमनोऽतिरुष्टं विशते तमोऽन्धम् ॥ ३४ ॥
हे महाराज, दैवयोगाने यज्ञात जे विघ्न आले त्यामुळं अस्वस्थ होऊन चिंता करू नका. आदराने माझे वचन ऐका—विधीने जे घडते त्याबद्दल फार शोक करू नये; ते दुरुस्त करण्याची अति-धडपड मनाला घोर अंधारात नेते.
Verse 35
क्रतुर्विरमतामेष देवेषु दुरवग्रह: । धर्मव्यतिकरो यत्र पाखण्डैरिन्द्रनिर्मितै: ॥ ३५ ॥
ब्रह्मदेव म्हणाले—हे यज्ञ आता थांबवावेत; यांमुळे इंद्राने अनेक पाखंड व अधर्माचे प्रकार निर्माण केले आहेत. जाणून ठेव, देवांमध्येही दुरवग्रह म्हणजे अवांछित इच्छा असतात.
Verse 36
एभिरिन्द्रोपसंसृष्टै: पाखण्डैर्हारिभिर्जनम् । ह्रियमाणं विचक्ष्वैनं यस्ते यज्ञध्रुगश्वमुट् ॥ ३६ ॥
पहा, स्वर्गराज इंद्र यज्ञाच्या मध्यात गोंधळ माजवत आहे—यज्ञध्वंसक होऊन तो तुझा अश्वमेधाचा घोडा चोरून नेतो. त्याने निर्माण केलेली ही मोहक पाखंडकृत्ये पुढे सामान्य लोकही करतील.
Verse 37
भवान् परित्रातुमिहावतीर्णो धर्मं जनानां समयानुरूपम् । वेनापचारादवलुप्तमद्य तद्देहतो विष्णुकलासि वैन्य ॥ ३७ ॥
हे वैन्य पृथु! आपण भगवान विष्णूंचे कलांशावतार आहात. राजा वेनच्या दुराचारामुळे धर्म जवळजवळ लोप पावला होता; त्या योग्य वेळी धर्मरक्षणासाठी आपण वेनच्या देहातूनच अवतीर्ण झाला आहात.
Verse 38
स त्वं विमृश्यास्य भवं प्रजापते सङ्कल्पनं विश्वसृजां पिपीपृहि । ऐन्द्रीं च मायामुपधर्ममातरं प्रचण्डपाखण्डपथं प्रभो जहि ॥ ३८ ॥
हे प्रजापते, जनरक्षक! आपल्या अवताराचा हेतू विचारून विश्वसृजकांच्या संकल्पास पूर्तता द्या. इंद्राची ही माया उपधर्मांची जननी व प्रचंड पाखंडमार्ग आहे; हे प्रभो, तिला सोडून त्वरित थांबवा.
Verse 39
मैत्रेय उवाच इत्थं स लोकगुरुणा समादिष्टो विशाम्पति: । तथा च कृत्वा वात्सल्यं मघोनापि च सन्दधे ॥ ३९ ॥
मैत्रेय म्हणाले—लोकगुरु ब्रह्मांनी असा उपदेश केल्यावर राजा पृथूने यज्ञ करण्याची उतावळेपणा सोडला आणि वात्सल्याने मघवा इंद्राशी संधी केली.
Verse 40
कृतावभृथस्नानाय पृथवे भूरिकर्मणे । वरान्ददुस्ते वरदा ये तद्बर्हिषि तर्पिता: ॥ ४० ॥
यानंतर भूरिकर्मा पृथूने यज्ञोत्तर अवभृथस्नान केले. त्या यज्ञवेदीवर तृप्त झालेल्या देवांनी प्रसन्न होऊन त्याला वर व योग्य आशीर्वाद दिले.
Verse 41
विप्रा: सत्याशिषस्तुष्टा: श्रद्धया लब्धदक्षिणा: । आशिषो युयुजु: क्षत्तरादिराजाय सत्कृता: ॥ ४१ ॥
यज्ञातील विप्रांना श्रद्धेने दक्षिणा मिळाल्याने व सत्य आशीर्वादांनी ते तृप्त होऊन प्रसन्न झाले. सत्कार झाल्यावर त्यांनी क्षत्त: आदि-राजा पृथूस हृदयपूर्वक आशीर्वाद दिले.
Verse 42
त्वयाहूता महाबाहो सर्व एव समागता: । पूजिता दानमानाभ्यां पितृदेवर्षिमानवा: ॥ ४२ ॥
हे महाबाहो राजन्, तुमच्या आवाहनाने सर्वजण येथे जमले आहेत। पितृलोक, देवलोक, ऋषी व सामान्य जन—तुमच्या सत्कार व दानाने सर्व संतुष्ट झाले आहेत।
Frequently Asked Questions
Indra stole the horse out of envy and fear that Pṛthu’s accumulating sacrificial merit and fame would eclipse his own status. The Bhāgavata highlights that even devas, though powerful administrators, remain within the modes of nature and can be afflicted by mātsarya (competitive jealousy). This incident teaches that ritual success without humility can trigger rivalry, and that true dharma requires freedom from egoistic comparison.
Indra repeatedly adopted external renunciant symbols—ashes, matted hair, skull-topped staff, nakedness, red garments—using them as camouflage to commit theft. The chapter states these forms became “symbols of atheistic philosophy” when later imitated by people lacking discernment, who equated costume with spirituality. The warning is shastric: genuine sannyāsa is defined by inner detachment and devotion, whereas imitation renunciation becomes a vehicle for adharma and social confusion.
Vijitāśva is the honorific name bestowed upon Pṛthu’s son by the sages after he successfully recovered the sacrificial horse from Indra. The name emphasizes his heroic capacity to ‘conquer the horse’ (i.e., retrieve and protect the yajña’s integrity), while also showing that his restraint—hesitating to kill a seemingly religious figure—was rooted in respect for dharma, even though it was exploited by Indra.
Brahmā forbade killing Indra because Indra is a principal deva-administrator and an empowered assistant within the Lord’s cosmic governance; disrupting him would destabilize the sacrificial purpose meant to satisfy devas. More importantly, Brahmā warns that opposition would provoke Indra to further innovate counterfeit religious systems, increasing adharma in society. He instructs Pṛthu—already knowledgeable in liberation—that rivalry-driven completion of ‘one hundred’ is unnecessary; spiritual success is measured by detachment and devotion, not numerical triumph.
Viṣṇu’s presence confirms the theological principle that He is the antaryāmī (Supersoul) and the proprietor and enjoyer of all yajña results. The cosmic assembly accompanying Him indicates that all divine functions culminate in the Supreme Lord. In narrative terms, it validates Pṛthu’s dharmic rule and frames the later conflict as a test: even in a sanctified arena, envy can arise, and only surrender to higher counsel (Brahmā) preserves dharma.