Adhyaya 14
King Vena’s Tyranny, the Sages’ Counsel, and the Birth of Niṣāda
अंगराज अनुपस्थित असल्याने समाजव्यवस्था ढासळू लागते. भृगु आदी ऋषी राणी सुनीथा हिच्या संमतीने, मंत्र्यांच्या शंकेकडे दुर्लक्ष करून, वेनाला राजसिंहासनावर बसवतात. सुरुवातीला त्याच्या कठोर दंडामुळे गुन्हेगार भयभीत होतात; पण ऐश्वर्य मिळताच वेन गर्विष्ठ होऊन यज्ञ व दान थांबवतो आणि राज्यभर यज्ञकर्म बंद पाडतो. प्रजा एका बाजूला राजाची अधर्मता आणि दुसऱ्या बाजूला पुन्हा वाढलेले चोर यांच्यात अडकते. ऋषी विचार करतात—रक्षणासाठी नेमलेला राजा आता स्वतःच संकट झाला आहे. ते नम्रपणे सांगतात की राजाला मान्यता प्रजापालन, वर्णाश्रमधर्माची व्यवस्था आणि यज्ञाद्वारे विष्णुपूजा चालू ठेवण्यातून मिळते. वेन उपदेश नाकारून ‘राजाच परम पूज्य’ असे म्हणतो व विष्णुभक्ती व देवतांचा अपमान करतो. अधर्माने जग जाळील असे ठरवून ऋषी मंत्रबलाने त्याचा वध करतात. त्यानंतर अराजक माजते, लूटालूट वाढते. अंगवंशात शासन टिकवण्यासाठी ऋषी वेनाच्या देहाचे मंथन करतात; त्यातून काळा बुटका बाहुक जन्मतो, ज्याला निषाद म्हणतात—तो वेनाची पापे शोषून पुढे धर्मराज पृथूच्या प्रादुर्भावाचा मार्ग तयार करतो.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच भृग्वादयस्ते मुनयो लोकानां क्षेमदर्शिन: । गोप्तर्यसति वै नृणां पश्यन्त: पशुसाम्यताम् ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे वीर विदुर! भृगु आदी मुनी लोकांच्या कल्याणाचा सतत विचार करीत. राजा अङ्ग नसल्याने प्रजांचे रक्षण करणारा कोणी नाही असे पाहून त्यांनी जाणले की शासकाविना लोक अनियंत्रित होऊन पशूसमान होतील।
Verse 2
वीरमातरमाहूय सुनीथां ब्रह्मवादिन: । प्रकृत्यसम्मतं वेनमभ्यषिञ्चन् पतिं भुव: ॥ २ ॥
मग ब्रह्मवेत्ते मुनींनी वीरमाता सुनीथा हिला बोलावले. तिच्या अनुमतीने त्यांनी प्रजेला मान्य असलेल्या वेनाला पृथ्वीचा स्वामी म्हणून राजसिंहासनावर अभिषेक केला।
Verse 3
श्रुत्वा नृपासनगतं वेनमत्युग्रशासनम् । निलिल्युर्दस्यव: सद्य: सर्पत्रस्ता इवाखव: ॥ ३ ॥
वेन अत्यंत उग्र व क्रूर शासन करतो हे ऐकून, तो सिंहासनावर बसला हे कळताच चोर-लुटारू ताबडतोब घाबरले. ते इकडे-तिकडे लपले, जसे सापाला घाबरलेले उंदीर लपतात।
Verse 4
स आरूढनृपस्थान उन्नद्धोऽष्टविभूतिभि: । अवमेने महाभागान् स्तब्ध: सम्भावित: स्वत: ॥ ४ ॥
राजसिंहासनावर आरूढ होताच तो अष्टविध वैभवांनी उन्मत्त झाला. खोट्या प्रतिष्ठेने तो महाभागांचा अवमान करू लागला.
Verse 5
एवं मदान्ध उत्सिक्तो निरङ्कुश इव द्विप: । पर्यटन् रथमास्थाय कम्पयन्निव रोदसी ॥ ५ ॥
वैभवाने मदांध होऊन तो निरंकुश हत्तीप्रमाणे रथावर बसून राज्यभर फिरू लागला, जणू आकाश-पृथ्वी हादरवत होता।
Verse 6
न यष्टव्यं न दातव्यं न होतव्यं द्विजा: क्वचित् । इति न्यवारयद्धर्मं भेरीघोषेण सर्वश: ॥ ६ ॥
त्याने जाहीर केले—“हे द्विजांनो, कुठेही यज्ञ करू नका, दान देऊ नका, घृताहुती देऊ नका।” अशा भेरीघोषाने त्याने सर्वत्र धर्मकर्म थांबवले.
Verse 7
वेनस्यावेक्ष्य मुनयो दुर्वृत्तस्य विचेष्टितम् । विमृश्य लोकव्यसनं कृपयोचु: स्म सत्रिण: ॥ ७ ॥
दुर्वृत्त वेनाच्या कृत्यांकडे पाहून यज्ञकर्ता मुनींनी विचार केला की लोकांवर मोठे संकट येणार आहे. करुणेने ते परस्परांशी बोलू लागले.
Verse 8
अहो उभयत: प्राप्तं लोकस्य व्यसनं महत् । दारुण्युभयतो दीप्ते इव तस्करपालयो: ॥ ८ ॥
अहो! लोकांवर दोन्ही बाजूंनी मोठे संकट आले आहे—जसे लाकडाच्या दोन्ही टोकांना आग लागली तर मधल्या मुंग्या अडकतात; तसे एका बाजूला निरंकुश राजा आणि दुसऱ्या बाजूला चोर-दरोडेखोर।
Verse 9
अराजकभयादेष कृतो राजातदर्हण: । ततोऽप्यासीद्भयं त्वद्य कथं स्यात्स्वस्ति देहिनाम् ॥ ९ ॥
अराजकतेच्या भीतीमुळे आपण या अयोग्य वेनाला राजा केले, परंतु आता राजापासूनच भीती निर्माण झाली आहे. अशा परिस्थितीत प्रजेचे कल्याण कसे होईल?
Verse 10
अहेरिव पय:पोष: पोषकस्याप्यनर्थभृत् । वेन: प्रकृत्यैव खल: सुनीथागर्भसम्भव: ॥ १० ॥
सापाला दूध पाजण्याप्रमाणे, या दुष्ट राजाचे पालनपोषण करणे हे पोसणाऱ्यासाठीच अनर्थकारक आहे. सुनीथेच्या गर्भातून जन्मल्यामुळे वेन स्वभावतःच दुष्ट आहे.
Verse 11
निरूपित: प्रजापाल: स जिघांसति वै प्रजा: । तथापि सान्त्वयेमामुं नास्मांस्तत्पातकं स्पृशेत् ॥ ११ ॥
आपण याला प्रजेचा रक्षक म्हणून नेमले होते, पण हा प्रजेचाच घात करू इच्छितो. तरीही आपण त्याची समजूत काढली पाहिजे, जेणेकरून त्याचे पाप आपल्याला लागणार नाही.
Verse 12
तद्विद्वद्भिरसद्वृत्तो वेनोऽस्माभि: कृतो नृप: । सान्त्वितो यदि नो वाचं न ग्रहीष्यत्यधर्मकृत् । लोकधिक्कारसन्दग्धं दहिष्याम: स्वतेजसा ॥ १२ ॥
आम्हाला त्याच्या दुष्ट स्वभावाची कल्पना होती, तरीही आम्ही त्याला राजा केले. जर त्याने आमचा सल्ला मानला नाही, तर लोकनिंदेने आधीच जळालेल्या त्याला आम्ही आमच्या तपोबलाने भस्मसात करू.
Verse 13
एवमध्यवसायैनं मुनयो गूढमन्यव: । उपव्रज्याब्रुवन् वेनं सान्त्वयित्वा च सामभि: ॥ १३ ॥
असा निश्चय करून, आपला राग मनात लपवून ते मुनी राजा वेनाकडे गेले. त्यांनी गोड शब्दांनी त्याचे सांत्वन केले आणि मग ते बोलू लागले.
Verse 14
मुनय ऊचु: नृपवर्य निबोधैतद्यत्ते विज्ञापयाम भो: । आयु:श्रीबलकीर्तीनां तव तात विवर्धनम् ॥ १४ ॥
मुनी म्हणाले—हे श्रेष्ठ राजन्, कृपया आमचा हितोपदेश लक्ष देऊन ऐक. असे केल्याने, हे तात, तुझे आयुष्य, श्री, बल आणि कीर्ती वाढतील.
Verse 15
धर्म आचरित: पुंसां वाङ्मन:कायबुद्धिभि: । लोकान् विशोकान् वतरत्यथानन्त्यमसङ्गिनाम् ॥ १५ ॥
जे वाणी, मन, देह आणि बुद्धीने धर्माचे आचरण करतात, ते शोकविरहित लोकांना प्राप्त होतात. भौतिक आसक्तीपासून मुक्त होऊन ते अनंत सुख मिळवतात.
Verse 16
स ते मा विनशेद्वीर प्रजानां क्षेमलक्षण: । यस्मिन् विनष्टे नृपतिरैश्वर्यादवरोहति ॥ १६ ॥
हे वीर, म्हणून प्रजांच्या कल्याणाचे लक्षण असलेला धर्म तुझ्यामुळे नष्ट होऊ देऊ नकोस. तो नष्ट झाला तर राजा ऐश्वर्य व राजपदातून नक्कीच खाली पडतो.
Verse 17
राजन्नसाध्वमात्येभ्यश्चोरादिभ्य: प्रजा नृप: । रक्षन्यथा बलिं गृह्णन्निह प्रेत्य च मोदते ॥ १७ ॥
हे राजन्, जो राजा दुष्ट अमात्यांपासून तसेच चोर-लुटारूं पासून प्रजेचे रक्षण करतो आणि योग्य रीतीने कर (बली) घेतो, तो इहलोकी व परलोकीही आनंद भोगतो.
Verse 18
यस्य राष्ट्रे पुरे चैव भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यते स्वेन धर्मेण जनैर्वर्णाश्रमान्वितै: ॥ १८ ॥
ज्या राजाच्या राज्यात व नगरांत वर्णाश्रमधर्माने युक्त लोक आपल्या-आपल्या कर्तव्याने भगवान् यज्ञपुरुष (श्रीहरी) यांची पूजा करतात, तोच राजा धर्मात्मा मानला जातो.
Verse 19
तस्य राज्ञो महाभाग भगवान् भूतभावन: । परितुष्यति विश्वात्मा तिष्ठतो निजशासने ॥ १९ ॥
हे महाभाग! राजा आपल्या शासनात विश्वात्मा, भूतभावन, जगत्कारण श्रीभगवान यांची पूजा होत आहे असे पाहतो, तेव्हा भगवान संतुष्ट होतात।
Verse 20
तस्मिंस्तुष्टे किमप्राप्यं जगतामीश्वरेश्वरे । लोका: सपाला ह्येतस्मै हरन्ति बलिमादृता: ॥ २० ॥
जगताच्या ईश्वर-ईश्वर श्रीभगवान संतुष्ट झाले की कोणती गोष्ट अप्राप्य राहील? म्हणूनच सर्व लोकांचे पालक देव व त्यांच्या लोकांतील जन आदराने त्यांना बलि-उपहार अर्पित करतात।
Verse 21
तं सर्वलोकामरयज्ञसङ्ग्रहं त्रयीमयं द्रव्यमयं तपोमयम् । यज्ञैर्विचित्रैर्यजतो भवाय ते राजन् स्वदेशाननुरोद्धुमर्हसि ॥ २१ ॥
हे राजन्! सर्व लोकांतील सर्व यज्ञांचे फलभोगी, देवतांसह, तोच श्रीभगवान आहे. तो त्रयी-वेदस्वरूप, सर्व द्रव्यांचा स्वामी आणि तपस्येचे परम ध्येय आहे. म्हणून आपल्या उन्नतीसाठी देशवासियांना विविध यज्ञांत प्रवृत्त करा व नेहमी यज्ञार्पणाकडे मार्गदर्शित करा।
Verse 22
यज्ञेन युष्मद्विषये द्विजातिभि- र्वितायमानेन सुरा: कला हरे: । स्विष्टा: सुतुष्टा: प्रदिशन्ति वाञ्छितं तद्धेलनं नार्हसि वीर चेष्टितुम् ॥ २२ ॥
तुमच्या राज्यात द्विज ब्राह्मणांनी यज्ञाचा विस्तार केला की हरिच्या अंशरूप देवता त्या कर्माने अत्यंत तृप्त होऊन इच्छित फल देतात. म्हणून हे वीर! यज्ञ थांबवून देवतांचा अवमान करणे तुला शोभत नाही।
Verse 23
वेन उवाच बालिशा बत यूयं वा अधर्मे धर्ममानिन: । ये वृत्तिदं पतिं हित्वा जारं पतिमुपासते ॥ २३ ॥
वेन म्हणाला—अहो! तुम्ही फारच बालिश आहात; अधर्मालाच धर्म मानता. ज्या स्त्रीने पालन करणारा पती सोडून जाराला पती मानून पूजावे, तसेच तुम्ही करता।
Verse 24
अवजानन्त्यमी मूढा नृपरूपिणमीश्वरम् । नानुविन्दन्ति ते भद्रमिह लोके परत्र च ॥ २४ ॥
जे मूढ जन राजरूपाने स्थित परमेश्वराचा अवमान करून त्याची उपासना करीत नाहीत, त्यांना ना या लोकी ना परलोकी सुख-मंगल मिळत नाही।
Verse 25
को यज्ञपुरुषो नाम यत्र वो भक्तिरीदृशी । भर्तृस्नेहविदूराणां यथा जारे कुयोषिताम् ॥ २५ ॥
ज्याला तुम्ही ‘यज्ञपुरुष’ म्हणता तो कोण? देवतांवरील तुमची ही भक्ती तर पतीस्नेहापासून दूर झालेल्या कुलट स्त्रीच्या जारावरील आसक्तीसारखी आहे।
Verse 26
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
विष्णू, ब्रह्मा, शिव, इंद्र, वायू, यम, सूर्य, पर्जन्य, कुबेर, सोम (चंद्र), पृथ्वीची अधिष्ठात्री देवता, अग्नी, वरुण आणि वर-शाप देण्यास समर्थ इतर देव—हे सर्व राजाच्या देहात वास करतात; म्हणून राजा ‘सर्वदेवमय’ म्हणतात।
Verse 27
विष्णुर्विरिञ्चो गिरिश इन्द्रो वायुर्यमो रवि: । पर्जन्यो धनद: सोम: क्षितिरग्निरपाम्पति: ॥ २६ ॥ एते चान्ये च विबुधा: प्रभवो वरशापयो: । देहे भवन्ति नृपते: सर्वदेवमयो नृप: ॥ २७ ॥
विष्णू, ब्रह्मा, शिव, इंद्र, वायू, यम, सूर्य, पर्जन्य, कुबेर, सोम (चंद्र), पृथ्वीची अधिष्ठात्री देवता, अग्नी, वरुण आणि वर-शाप देण्यास समर्थ इतर देव—हे सर्व राजाच्या देहात वास करतात; म्हणून राजा ‘सर्वदेवमय’ म्हणतात।
Verse 28
तस्मान्मां कर्मभिर्विप्रा यजध्वं गतमत्सरा: । बलिं च मह्यं हरत मत्तोऽन्य: कोऽग्रभुक्पुमान् ॥ २८ ॥
म्हणून, हे विप्रांनो, माझ्याविषयीचा मत्सर सोडून कर्मकांडाने माझीच पूजा करा आणि मला बलि-उपहार अर्पण करा; माझ्यापेक्षा प्रथम हविर्भाग घेणारा दुसरा कोण आहे?—असे वेन राजा म्हणाला।
Verse 29
मैत्रेय उवाच इत्थं विपर्ययमति: पापीयानुत्पथं गत: । अनुनीयमानस्तद्याच्ञां न चक्रे भ्रष्टमङ्गल: ॥ २९ ॥
मैत्रेय ऋषी म्हणाले: अशा प्रकारे पापमय जीवन आणि चुकीच्या मार्गामुळे राजाची बुद्धी भ्रष्ट झाली होती आणि तो सर्व मंगलापासून वंचित झाला होता. ऋषींनी अत्यंत आदराने केलेली विनंती त्याने मान्य केली नाही, म्हणून तो निंदनीय ठरला.
Verse 30
इति तेऽसत्कृतास्तेन द्विजा: पण्डितमानिना । भग्नायां भव्ययाच्ञायां तस्मै विदुर चुक्रुधु: ॥ ३० ॥
हे विदुरा! स्वतःला मोठा विद्वान समजणाऱ्या त्या मूर्ख राजाने जेव्हा ऋषींचा अपमान केला, तेव्हा ऋषींचे मन दुखावले गेले आणि ते त्याच्यावर अत्यंत संतापले.
Verse 31
हन्यतां हन्यतामेष पाप: प्रकृतिदारुण: । जीवञ्जगदसावाशु कुरुते भस्मसाद् ध्रुवम् ॥ ३१ ॥
सर्व ऋषी ओरडले: याला ठार मारा! याला ठार मारा! हा स्वभावतःच अत्यंत क्रूर आणि पापी आहे. जर हा जिवंत राहिला, तर नक्कीच लवकरच संपूर्ण जगाला भस्मसात करेल.
Verse 32
नायमर्हत्यसद्वृत्तो नरदेववरासनम् । योऽधियज्ञपतिं विष्णुं विनिन्दत्यनपत्रप: ॥ ३२ ॥
साधू ऋषी पुढे म्हणाले: हा दुराचारी आणि निर्लज्ज माणूस राजसिंहासनावर बसण्यास पात्र नाही. हा इतका निर्लज्ज आहे की याने यज्ञपती भगवान विष्णूंची निंदा करण्याचे धाडस केले आहे.
Verse 33
को वैनं परिचक्षीत वेनमेकमृतेऽशुभम् । प्राप्त ईदृशमैश्वर्यं यदनुग्रहभाजन: ॥ ३३ ॥
या अमंगलकारी वेनाशिवाय असा कोण असेल जो भगवान विष्णूंची निंदा करेल? ज्यांच्या कृपेने जीवाला सर्व प्रकारची संपत्ती आणि ऐश्वर्य प्राप्त होते.
Verse 34
इत्थं व्यवसिता हन्तुमृषयो रूढमन्यव: । निजघ्नुर्हुङ्कृतैर्वेनं हतमच्युतनिन्दया ॥ ३४ ॥
अशा रीतीने गुप्त क्रोध प्रकट करून महर्षींनी तत्काळ राजाला मारण्याचा निश्चय केला. अच्युताची निंदा केल्यामुळे वेन आधीच मृततुल्य झाला होता; म्हणून शस्त्र न वापरता, केवळ जोरदार हुंकारांनी ऋषींनी त्याचा वध केला।
Verse 35
ऋषिभि: स्वाश्रमपदं गते पुत्रकलेवरम् । सुनीथा पालयामास विद्यायोगेन शोचती ॥ ३५ ॥
ऋषी आपापल्या आश्रमांना परत गेल्यावर वेनाची माता सुनीथा पुत्रमरणाने अत्यंत शोकाकुल झाली. तिने मंत्रयोग व काही द्रव्यांच्या उपयोगाने पुत्राचे मृत शरीर जतन करण्याचा निश्चय केला.
Verse 36
एकदा मुनयस्ते तु सरस्वत्सलिलाप्लुता: । हुत्वाग्नीन् सत्कथाश्चक्रुरुपविष्टा: सरित्तटे ॥ ३६ ॥
एकदा तेच मुनी सरस्वतीच्या जलात स्नान करून यज्ञाग्नींमध्ये आहुती देत नित्यकर्म करू लागले. त्यानंतर नदीकाठी बसून त्यांनी परम पुरुष आणि त्याच्या लीलांची पवित्र चर्चा केली.
Verse 37
वीक्ष्योत्थितांस्तदोत्पातानाहुर्लोकभयङ्करान् । अप्यभद्रमनाथाया दस्युभ्यो न भवेद्भुव: ॥ ३७ ॥
त्या काळी देशात लोकांना भयभीत करणारे अनेक उपद्रव उठले. ते पाहून ऋषी परस्पर म्हणाले—राजा मरण पावल्याने जग अनाथ झाले आहे; चोर-दरोडेखोरांमुळे प्रजेला अनिष्ट होऊ नये.
Verse 38
एवं मृशन्त ऋषयो धावतां सर्वतोदिशम् । पांसु: समुत्थितो भूरिश्चोराणामभिलुम्पताम् ॥ ३८ ॥
ऋषी अशा प्रकारे चर्चा करीत असतानाच त्यांनी सर्व दिशांनी धुळीचे मोठे वादळ उठताना पाहिले. नागरिकांना लुटण्यात गुंतलेल्या चोर-दरोडेखोरांच्या धावपळीमुळे ती धूळ उडत होती.
Verse 39
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
वेण राजाच्या निधनामुळे झालेला उपद्रव जाणून ऋषींनी पाहिले की राज्यात मोठी अव्यवस्था माजली आहे. राजसत्ता नसल्याने चोर‑दुष्ट उठाव करून लोकांचे धन लुटू लागले व परस्परांना मारू लागले; सामर्थ्य असूनही हे थांबवणे आपल्याला अनुचित वाटले म्हणून त्यांनी हस्तक्षेप केला नाही.
Verse 40
तदुपद्रवमाज्ञाय लोकस्य वसु लुम्पताम् । भर्तर्युपरते तस्मिन्नन्योन्यं च जिघांसताम् ॥ ३९ ॥ चोरप्रायं जनपदं हीनसत्त्वमराजकम् । लोकान्नावारयञ्छक्ता अपि तद्दोषदर्शिन: ॥ ४० ॥
अराजक जनपदात प्रजा निर्बल झाली आणि सारा देश जणू चोरांनी भरला. ऋषी आपल्या सामर्थ्याने लोकांना आवरू शकत होते; पण दोष पाहून व स्वधर्माचा विचार करून त्यांनी ते करणे अयोग्य मानले.
Verse 41
ब्राह्मण: समदृक् शान्तो दीनानां समुपेक्षक: । स्रवते ब्रह्म तस्यापि भिन्नभाण्डात्पयो यथा ॥ ४१ ॥
ब्राह्मण समदृष्टी व शांत असला तरी दीनजनांची उपेक्षा करणे त्याचे कर्तव्य नाही. उपेक्षेमुळे त्याचे ब्रह्मतेज कमी होते, जसे फुटक्या भांड्यातील दूध गळून जाते.
Verse 42
नाङ्गस्य वंशो राजर्षेरेष संस्थातुमर्हति । अमोघवीर्या हि नृपा वंशेऽस्मिन् केशवाश्रया: ॥ ४२ ॥
ऋषींनी ठरवले की राजर्षी अङ्गाचा वंश थांबवणे योग्य नाही; कारण या वंशातील राजे अमोघ वीर्याचे असून केशवाच्या आश्रयाने, म्हणजे भगवद्भक्तीला प्रवृत्त होतात.
Verse 43
विनिश्चित्यैवमृषयो विपन्नस्य महीपते: । ममन्थुरूरुं तरसा तत्रासीद्बाहुको नर: ॥ ४३ ॥
असा निर्णय करून ऋषींनी मृत वेण राजाच्या देहाच्या उरूंना विधिपूर्वक जोराने मंथन केले. त्या मंथनातून ‘बाहुक’ नावाचा बुटका पुरुष प्रकट झाला.
Verse 44
काककृष्णोऽतिह्रस्वाङ्गो ह्रस्वबाहुर्महाहनु: । ह्रस्वपान्निम्ननासाग्रो रक्ताक्षस्ताम्रमूर्धज: ॥ ४४ ॥
वेनराजाच्या मांड्यांतून जन्मलेला तो पुरुष ‘बाहुक’ म्हणून ओळखला गेला. त्याचा वर्ण कावळ्यासारखा काळा होता; त्याचे अवयव अतिशय ठेंगणे, बाहू व पाय लहान, जबडा मोठा, नाक चपटे, डोळे लालसर आणि केस तांबूस होते।
Verse 45
तं तु तेऽवनतं दीनं किं करोमीति वादिनम् । निषीदेत्यब्रुवंस्तात स निषादस्ततोऽभवत् ॥ ४५ ॥
तो दीन व नम्र होऊन वाकून म्हणाला, “मी काय करू?” ऋषींनी सांगितले, “बस (निषीद).” म्हणून तो ‘निषाद’ म्हणून ओळखला गेला आणि नैषाद वंशाचा पिता झाला।
Verse 46
तस्य वंश्यास्तु नैषादा गिरिकाननगोचरा: । येनाहरज्जायमानो वेनकल्मषमुल्बणम् ॥ ४६ ॥
निषाद जन्मताच त्याने वेनाच्या घोर पापकर्मांचे फलभार स्वतःवर घेतले. म्हणून नैषाद लोक चोरी, लूट व शिकार यांसारख्या पापकर्मांत गुंतलेले राहतात आणि त्यांना डोंगर व अरण्यातच राहण्याची परवानगी असते।
Frequently Asked Questions
The sages perceived that without a ruler, society would become unregulated and vulnerable to thieves and rogue elements—an anarchy that would rapidly destroy dharma. In rāja-dharma terms, imperfect kingship can seem preferable to no kingship. Their later regret underscores a Bhāgavatam principle: political necessity cannot override moral qualification for leadership, because an adharmic ruler can become a greater calamity than external criminals.
In the Bhāgavatam’s framework, yajña is not mere ritualism; it sustains reciprocal harmony between humans, devas (as administrative powers), and the Supreme Lord as the ultimate enjoyer of sacrifice. By stopping sacrifice, charity, and offerings, Vena severed the religious economy that stabilizes varṇāśrama duties and divine satisfaction. The result is both inner decline (loss of spiritual culture) and outer breakdown (law-and-order deterioration and fear-driven social unrest).
Vena’s claim is the theological error of conflating delegated authority with the Absolute. While śāstra describes the king as embodying administrative aspects of various devas (a functional representation of cosmic governance), this does not make him Bhagavān. Vena turns a symbolic principle into self-worship, rejects Viṣṇu-yajña, and commits blasphemy—thereby violating the Bhāgavatam’s central axiom that all power is subordinate to the Supreme Lord.
The text presents brāhmaṇa-śakti: the potency of truth-aligned speech and mantra, rooted in tapas (austerity), purity, and realization. Their “high-sounding words” function as a sanctioned spiritual force, not personal vengeance. The narrative also implies a moral jurisprudence: when a ruler becomes a systemic threat to dharma and blasphemes the Lord, saintly authority may enact extraordinary correction to prevent wider catastrophe.
Niṣāda (first named Bāhuka) emerges when the sages churn Vena’s thigh, producing a being who immediately takes on the karmic residue of Vena’s sins. Symbolically, the “thigh” indicates a lower, supporting stratum of the social body, and the resulting Naiṣāda lineage is described as inclined toward activities like hunting and plundering. The episode frames a purification mechanism: extracting sin before generating a righteous successor, thereby preparing the state for restoration of dharma.