Adhyaya 13
Dhruva-vaṁśa Continuation: Utkala’s Renunciation, Aṅga’s Sacrifice, and the Birth of Vena (Prelude to Pṛthu)
ध्रुव महाराज विष्णुलोकास गेल्यानंतर भक्तिभावाने द्रवलेला विदुर प्रचेतस आणि नारदांनी केलेल्या ध्रुव-कीर्तनाविषयी मैत्रेयांना विचारतो. मैत्रेय ध्रुववंशाची परंपरा सांगतात—उत्कल ब्रह्मानुभूती व भक्तियोगात तल्लीन होऊन राज्य नाकारतो; जगाला तो वेड्यासारखा भासतो, म्हणून वत्सर राजा होतो आणि वंश चाक्षुष मनूपर्यंत, पुढे अङ्गापर्यंत येऊन वेनाचा जन्म होतो. पुढे वंशकथेला संकटाची वळण मिळते—अङ्गाचा अश्वमेध देवता हविर्भाग स्वीकारत नाहीत; पुत्राभावामुळे कर्मविघ्न उघड होते. यज्ञ हरि (विष्णु) यांना अर्पण केल्यावर ऋत्विजांना दिव्य प्रसाद मिळतो व पुत्र उत्पन्न होतो; पण वेन क्रूर व अधार्मिक बनतो. त्यामुळे अङ्ग राज्य-गृह त्यागून वैराग्य धारण करतो; प्रजेचा शोक व ऋषींची सभा वेनाच्या राज्यकाळातील ब्राह्मणांशी संघर्ष आणि पुढील कथेत पृथूच्या प्राकट्याची भूमिका तयार करतात.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच निशम्य कौषारविणोपवर्णितंध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् । प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजेप्रष्टुं पुनस्तं विदुर: प्रचक्रमे ॥ १ ॥
सूत म्हणाले—कौषारवि (मैत्रेय) ऋषींनी वर्णन केलेले ध्रुव महाराजांचे वैकुंठपदावर आरोहण ऐकून विदुरांच्या अंतःकरणात अधोक्षज भगवानाविषयी भक्तिभाव अत्यंत प्रबळ झाला. मग त्यांनी पुन्हा मैत्रेयांना प्रश्न विचारण्यास सुरुवात केली।
Verse 2
विदुर उवाच के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत । कस्यान्ववाये प्रख्याता: कुत्र वा सत्रमासत ॥ २ ॥
विदुर म्हणाले—हे सुव्रत, ते प्रचेतस कोण होते? ते कोणाचे पुत्र होते, कोणत्या वंशात प्रसिद्ध झाले, आणि त्यांनी ते महान सत्रयज्ञ कुठे केला?
Verse 3
मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् । येन प्रोक्त: क्रियायोग: परिचर्याविधिर्हरे: ॥ ३ ॥
विदुर म्हणाला—मी नारद मुनींना देवदर्शनप्राप्त महाभागवत मानतो. त्यांनीच हरिच्या भक्तिसेवेची पाञ्चरात्र पद्धती व क्रियायोग सांगितला आहे.
Verse 4
स्वधर्मशीलै: पुरुषैर्भगवान् यज्ञपूरुष: । इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरित: किल ॥ ४ ॥
स्वधर्मात स्थित भक्त पुरुष यज्ञपुरुष भगवानांची तृप्ती व्हावी म्हणून यज्ञकर्मांनी पूजा करीत असता, त्या वेळी नारद मुनींनी ध्रुव महाराजांचे दिव्य गुण वर्णिले.
Verse 5
यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथा: । मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि ॥ ५ ॥
हे ब्राह्मण! तेथे देवर्षि नारदांनी ज्या भगवतकथा वर्णिल्या आणि प्रभूचे जसे कीर्तन केले, ते ऐकण्यास मी फार उत्सुक आहे. कृपा करून सर्व काही सविस्तर सांगावे.
Verse 6
मैत्रेय उवाच ध्रुवस्य चोत्कल: पुत्र: पितरि प्रस्थिते वनम् । सार्वभौमश्रियं नैच्छदधिराजासनं पितु: ॥ ६ ॥
मैत्रेय मुनी म्हणाले—हे विदुर! महाराज ध्रुव वनात निघून गेल्यावर, त्यांचा पुत्र उत्कल याने पित्याचे सार्वभौम वैभवाचे अधिराजासन स्वीकारण्याची इच्छा केली नाही.
Verse 7
स जन्मनोपशान्तात्मा नि:सङ्ग: समदर्शन: । ददर्श लोके विततमात्मानं लोकमात्मनि ॥ ७ ॥
जन्मापासूनच उत्कल शांतचित्त, नि:संग आणि समदर्शी होता. तो जगात सर्वत्र व्याप्त परमात्मा पाहत असे आणि सर्व जग परमात्म्यात स्थित आहे असेही पाहत असे.
Verse 8
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
ब्रह्मज्ञानाच्या विस्तारामुळे त्यांनी देहबंधनातून मुक्ती मिळवली होती, ज्याला निर्वाण म्हणतात. भक्तियोगाच्या अग्नीने सर्व कर्ममळ जाळून ते केवळ परमात्म्याचे चिंतन करत असत.
Verse 9
आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् । अवबोधरसैकात्म्यमानन्दमनुसन्ततम् ॥ ८ ॥ अव्यवच्छिन्नयोगाग्निदग्धकर्ममलाशय: । स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत ॥ ९ ॥
ब्रह्मज्ञानाच्या विस्तारामुळे त्यांनी देहबंधनातून मुक्ती मिळवली होती, ज्याला निर्वाण म्हणतात. भक्तियोगाच्या अग्नीने सर्व कर्ममळ जाळून ते केवळ परमात्म्याचे चिंतन करत असत.
Verse 10
जडान्धबधिरोन्मत्तमूकाकृतिरतन्मति: । लक्षित: पथि बालानां प्रशान्तार्चिरिवानल: ॥ १० ॥
जरी ते तसे नव्हते, तरीही रस्त्यावरील सामान्य लोकांना उत्कल मूर्ख, आंधळे, बहिरे आणि वेडे वाटत असत. ते राखेने झाकलेल्या अग्नीप्रमाणे शांत होते.
Verse 11
मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धा: समन्त्रिण: । वत्सरं भूपतिं चक्रुर्यवीयांसं भ्रमे: सुतम् ॥ ११ ॥
यामुळे कुळातील वृद्ध आणि मंत्र्यांनी उत्कलला जडबुद्धी आणि वेडा मानले. म्हणून त्यांनी त्याचा धाकटा भाऊ, भ्रमीचा पुत्र वत्सर याला राजा बनवले.
Verse 12
स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् । पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम् ॥ १२ ॥
राजा वत्सरची स्वर्वीथी नावाची अत्यंत प्रिय पत्नी होती. तिने पुष्पार्ण, तिग्मकेतू, इष, ऊर्ज, वसु आणि जय या सहा पुत्रांना जन्म दिला.
Verse 13
पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतु: । प्रातर्मध्यन्दिनं सायमिति ह्यासन् प्रभासुता: ॥ १३ ॥
पुष्पार्णाच्या दोन पत्नी होत्या—प्रभा आणि दोषा. प्रभेपासून प्रातर, मध्यन्दिन आणि सायम् असे तीन पुत्र झाले.
Verse 14
प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रय: । व्युष्ट: सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे ॥ १४ ॥
दोषेपासून प्रदोष, निशिथ आणि व्युष्ट असे तीन पुत्र झाले. व्युष्टाची पत्नी पुष्करिणी हिच्यापासून सर्वतेज नावाचा अत्यंत तेजस्वी पुत्र झाला.
Verse 15
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
सर्वतेजाच्या पत्नी आकूतीपासून चाक्षुष नावाचा पुत्र झाला; मन्वंतराच्या शेवटी तो सहावा मनु झाला. चाक्षुष मनूची महिषी नड्वला (विरजा) हिने हे निर्दोष पुत्र जन्मास घातले—पुरु, कुत्स, त्रित, द्युम्न, सत्यवान, ऋत, व्रत, अग्निष्टोम, अतीरात्र, प्रद्युम्न, शिबि आणि उल्मुक.
Verse 16
स चक्षु: सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुमवाप ह । मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान् ॥ १५ ॥ पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् । अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम् ॥ १६ ॥
सर्वतेजाच्या पत्नी आकूतीपासून चाक्षुष नावाचा पुत्र झाला; मन्वंतराच्या शेवटी तो सहावा मनु झाला. चाक्षुष मनूची महिषी नड्वला (विरजा) हिने हे निर्दोष पुत्र जन्मास घातले—पुरु, कुत्स, त्रित, द्युम्न, सत्यवान, ऋत, व्रत, अग्निष्टोम, अतीरात्र, प्रद्युम्न, शिबि आणि उल्मुक.
Verse 17
उल्मुकोऽजनयत्पुत्रान्पुष्करिण्यां षडुत्तमान् । अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुमङ्गिरसं गयम् ॥ १७ ॥
उल्मुकाने पत्नी पुष्करिणीपासून सहा उत्तम पुत्र जन्मास घातले. त्यांची नावे—अंग, सुमना, ख्याति, क्रतु, अंगिरा आणि गय.
Verse 18
सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् । यद्दौ:शील्यात्स राजर्षिर्निर्विण्णो निरगात्पुरात् ॥ १८ ॥
अंगाची पत्नी सुनीथा हिने वेन नावाचा अत्यंत दुष्ट पुत्र प्रसवला. वेनच्या दुश्चरित्रामुळे राजर्षी अंग वैराग्य पावून नगर-राज्य सोडून वनात निघून गेले.
Verse 19
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
हे विदुर, महर्षींचे शापवचन वज्रासारखे अजेय असते. क्रोधाने त्यांनी राजा वेनाला शाप दिला आणि तो मरण पावला. राजा नसल्याने चोर-दरोडेखोर वाढले, राज्य अव्यवस्थित झाले व प्रजा फार पीडित झाली. तेव्हा ऋषींनी वेनाचा उजवा हात मथनीसारखा मथला आणि नारायणाच्या अंशाने पृथु हा आद्य क्षितीश्वर प्रकट झाला.
Verse 20
यमङ्ग शेपु: कुपिता वाग्वज्रा मुनय: किल । गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम् ॥ १९ ॥ अराजके तदा लोके दस्युभि: पीडिता: प्रजा: । जातो नारायणांशेन पृथुराद्य: क्षितीश्वर: ॥ २० ॥
राजा नसल्याने दस्यु-चोरांनी प्रजेला छळले; राज्यात शिस्त राहिली नाही आणि लोक फार दुःखी झाले. तेव्हा ऋषींनी वेनाचा उजवा हात मथून नारायणाच्या अंशाने पृथु हा आद्य क्षितीश्वर प्रकट केला.
Verse 21
विदुर उवाच तस्य शीलनिधे: साधोर्ब्रह्मण्यस्य महात्मन: । राज्ञ: कथमभूद्दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ ॥ २१ ॥
विदुर म्हणाले—हे साधो, शीलनिधे, ब्राह्मण्यधर्मप्रिय महात्मन्! इतका सौम्य राजा अंग यांचा पुत्र (किंवा प्रजा) कसा दुष्ट झाला, ज्यामुळे ते विमनस्क होऊन राज्य सोडून निघून गेले?
Verse 22
किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डमयूयुजन् । दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदा: ॥ २२ ॥
विदुरांनी विचारले—धर्मकोविद मुनींना वेनाबद्दल असे काय दिसले की दंडव्रतधारी राजा वेनावर ब्रह्मदंडरूप शाप देण्याची इच्छा झाली?
Verse 23
नावध्येय: प्रजापाल: प्रजाभिरघवानपि । यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योज: स्वतेजसा ॥ २३ ॥
राजाचा प्रजांनी कधीही अपमान करू नये, तो कधी पापीप्रमाणे वागला असे दिसले तरीही। कारण आपल्या तेज व पराक्रमाने राजा इतर सर्व लोकपालांपेक्षा अधिक प्रभावी असतो।
Verse 24
एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मजचेष्टितम् । श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तम: ॥ २४ ॥
हे ब्राह्मण, कृपा करून मला सुनीथा-पुत्र वेनाच्या सर्व चेष्टांचे वर्णन सांगा. आपण भूत-भविष्य सर्व विषयांचे जाणकार आहात; मी श्रद्धावान भक्त आहे, म्हणून कृपया स्पष्ट करा.
Verse 25
मैत्रेय उवाच अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिराजहार महाक्रतुम् । नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन्नाहूता ब्रह्मवादिभि: ॥ २५ ॥
श्री मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर, राजर्षी अङ्गाने महाक्रतु अश्वमेध यज्ञ केला. ब्रह्मवादी ऋत्विजांनी देवतांना आवाहन केले, तरीही प्रयत्न असून देवता त्या यज्ञात आले नाहीत, प्रकटही झाले नाहीत.
Verse 26
तमूचुर्विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विज: । हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवता: ॥ २६ ॥
तेव्हा तेथील ऋत्विज विस्मित होऊन यजमान राजा अङ्गाला म्हणाले—हे राजन्, आम्ही घृतादी हवि विधिपूर्वक अर्पण करीत आहोत, तरीही देवता ते स्वीकारत नाहीत.
Verse 27
राजन् हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयासादितानि ते । छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतै: ॥ २७ ॥
हे राजन्, आपण श्रद्धेने गोळा केलेली हवि-सामग्री पूर्ण शुद्ध आहे; त्यात कोणताही दोष नाही. आणि येथे उपस्थित व्रतधारी ब्राह्मणांनी वेदमंत्रांचे छंदही अयातयाम, म्हणजे त्रुटिरहित व विधिपूर्वक जुळविले आहेत.
Verse 28
न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि । यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवा: कर्मसाक्षिण: ॥ २८ ॥
हे राजन्, देवतांचा अपमान किंवा दुर्लक्ष झाले असे आम्हाला किंचितही दिसत नाही; तरीही यज्ञाचे साक्षी असलेले देव आपापले भाग स्वीकारत नाहीत—हे का घडते, आम्हाला कळत नाही।
Verse 29
मैत्रेय उवाच अङ्गो द्विजवच: श्रुत्वा यजमान: सुदुर्मना: । तत्प्रष्टुं व्यसृजद्वाचं सदस्यांस्तदनुज्ञया ॥ २९ ॥
मैत्रेय म्हणाले—द्विजांचे वचन ऐकून यजमान राजा अङ्ग अत्यंत खिन्न झाला। मग त्यांच्या अनुमतीने त्याने मौन सोडून यज्ञमंडपातील उपस्थित सर्व ऋत्विजांना प्रश्न विचारला।
Verse 30
नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह । सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम् ॥ ३० ॥
राजा अङ्ग म्हणाला—आमंत्रित असूनही देव येत नाहीत आणि येथे आपले ग्रहणीय भागही स्वीकारत नाहीत। हे सदसस्पतीहो, मी कोणता अपराध केला आहे ते सांगा।
Verse 31
सदसस्पतय ऊचु: नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक्स्थितम् । अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रज: ॥ ३१ ॥
मुख्य ऋत्विज म्हणाले—हे नरदेवा, या जन्मात तुमच्यात, मनातसुद्धा, पापाचा लवलेश नाही; तुम्ही किंचितही अपराधी नाही. पण पूर्वजन्मातील एक पाप आहे, ज्यामुळे सर्व गुण असूनही तुम्ही अपुत्र आहात।
Verse 32
तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप । इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक् ॥ ३२ ॥
म्हणून हे नृप, तुझे कल्याण असो। तू त्वरित स्वतःला सुपुत्रयुक्त करण्याचा उपाय कर. पुत्रकामनेने तू जो यज्ञ करशील, यज्ञभुक् परमेश्वर प्रसन्न होऊन तुला पुत्र देईल।
Verse 33
तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकस: । यद्यज्ञपुरुष: साक्षादपत्याय हरिर्वृत: ॥ ३३ ॥
जेव्हा पुत्रप्राप्तीसाठी यज्ञपुरुष साक्षात् हरि यांना आवाहन केले जाते, तेव्हा सर्व देवही त्यांच्या संगतीने येऊन यज्ञातील आपापले भाग स्वीकारतात।
Verse 34
तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जन: । आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदय: ॥ ३४ ॥
मनुष्य ज्या ज्या इच्छा करतो, आराधित झाल्यावर हरि त्या त्या इच्छा प्रदान करतात; जशी आराधना तसाच पुरुषांना फळोदय होतो।
Verse 35
इति व्यवसिता विप्रास्तस्य राज्ञ: प्रजातये । पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे ॥ ३५ ॥
अशा प्रकारे विप्रांनी राजा अङ्गाच्या संततीसाठी निश्चय करून, सर्व जीवांच्या हृदयात स्थित शिपिविष्ट विष्णूस पुरोडाश अर्पण केला।
Verse 36
तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बर: । हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम् ॥ ३६ ॥
अग्नीत आहुती पडताच वेदीतून एक पुरुष प्रकट झाला—सुवर्णमाळ घातलेला, शुभ्र वस्त्र परिधान केलेला—आणि सुवर्ण पात्रात दूधात शिजवलेले पायस घेऊन आला।
Verse 37
स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् । अवघ्राय मुदा युक्त: प्रादात्पत्न्या उदारधी: ॥ ३७ ॥
विप्रांची परवानगी घेऊन उदारबुद्धी राजाने जोडलेल्या ओंजळीत तो अन्नप्रसाद घेतला, तो सुगंधून आनंदित झाला आणि त्यातील एक भाग पत्नीला दिला।
Verse 38
सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे । गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा ॥ ३८ ॥
राणीला पुत्र नव्हता, तरी ते पुंसवन अन्न भक्षण केल्यावर तिला पतीपासून गर्भ राहिला आणि यथाकाली तिने पुत्राला जन्म दिला.
Verse 39
स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रत: । अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवदधार्मिक: ॥ ३९ ॥
तो बालक आपल्या आजोबांचे (मृत्यूचे) अनुकरण करू लागला, जे अधर्मापासून उत्पन्न झाले होते; त्यामुळे तो अत्यंत अधार्मिक बनला.
Verse 40
स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचर: । हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जन: ॥ ४० ॥
तो क्रूर वेन धनुष्यबाण घेऊन वनात जाई आणि निरपराध हरणांची हत्या करी. त्याला पाहताच लोक ओरडत, 'हा पहा क्रूर वेन आला! हा पहा क्रूर वेन आला!'
Verse 41
आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यानतिदारुण: । प्रसह्य निरनुक्रोश: पशुमारममारयत् ॥ ४१ ॥
तो इतका निर्दयी होता की खेळाच्या मैदानात आपल्या সমवयस्क मित्रांशी खेळताना त्यांना पशूंप्रमाणे ठार मारत असे.
Verse 42
तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैर्विविधैर्नृप: । यदा न शासितुं कल्पो भृशमासीत्सुदुर्मना: ॥ ४२ ॥
आपल्या पुत्र वेणाचे क्रूर वर्तन पाहून राजा अंगाने त्याला सुधारण्यासाठी अनेक प्रकारे शिक्षा केली, पण जेव्हा तो त्याला सुमार्गावर आणू शकला नाही, तेव्हा तो अत्यंत दुखी झाला.
Verse 43
प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिन: । कदपत्यभृतं दु:खं ये न विन्दन्ति दुर्भरम् ॥ ४३ ॥
राजा मनात म्हणाला—ज्यांना पुत्र नाहीत ते खरोखर धन्य. त्यांनी पूर्वजन्मी भगवंताची आराधना केली असावी; म्हणून कुपुत्रामुळे होणारे असह्य दुःख त्यांना भोगावे लागत नाही.
Verse 44
यत: पापीयसी कीर्तिरधर्मश्च महान्नृणाम् । यतो विरोध: सर्वेषां यत आधिरनन्तक: ॥ ४४ ॥
कुपुत्रामुळे माणसाची कीर्ती नष्ट होते व पापी बदनामी पसरते. घरात त्याच्या अधर्मामुळे सर्वांमध्ये कलह होतो आणि त्यातून अंतहीन चिंता निर्माण होते.
Verse 45
कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मन: । पण्डितो बहु मन्येत यदर्था: क्लेशदा गृहा: ॥ ४५ ॥
जो विवेकी व बुद्धिमान आहे तो अशा निरर्थक पुत्राची इच्छा का करील? असा पुत्र जीवासाठी मोहाचे बंधन आहे आणि त्याच्यामुळे घरच क्लेशदायक होते.
Verse 46
कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् । निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहा: ॥ ४६ ॥
मग राजा म्हणाला—सुपुत्रापेक्षा कुपुत्र बरा; कारण सुपुत्र घराविषयी आसक्ती वाढवतो, पण कुपुत्र नाही. कुपुत्र घराला नरकासारखे करतो, त्यामुळे बुद्धिमान मनुष्य सहजच गृहातून विरक्त होतो.
Verse 47
एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहा- न्निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् । अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभि- र्हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम् ॥ ४७ ॥
असे विचार करून राजा अंगाला रात्री झोप लागेना आणि तो गृहस्थजीवनाबद्दल पूर्ण विरक्त झाला. एकदा मध्यरात्री तो शय्येतून उठला, गाढ झोपलेल्या वेनाच्या मातेला (पत्नीला) सोडून, अत्यंत वैभवशाली राज्यावरील सर्व आसक्ती त्यागून, कोणालाही न कळता शांतपणे घर सोडून वनाकडे निघून गेला.
Verse 48
विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजा: पुरोहितामात्यसुहृद्गणादय: । विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिन: ॥ ४८ ॥
राजा वैराग्याने घर सोडून गेले आहेत हे कळताच प्रजा, पुरोहित, मंत्री, मित्र इत्यादी अत्यंत शोकाकुल झाले. ते त्यांना सर्व जगात शोधू लागले, जसे अयोग्य योगी अंतःकरणातील गूढ परमात्म्याचा शोध घेतो।
Verse 49
अलक्षयन्त: पदवीं प्रजापते- र्हतोद्यमा: प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् । ऋषीन् समेतानभिवन्द्य साश्रवो न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम् ॥ ४९ ॥
सर्वत्र शोधूनही राजाचा मागमूस न लागल्याने नागरिक निराश झाले. ते नगरात परतले; तेथे राजाच्या अनुपस्थितीमुळे देशातील महर्षी एकत्र जमले होते. अश्रूंनी डोळे भरून त्यांनी ऋषींना नमस्कार केला आणि राजा कुठेही न सापडल्याचे सविस्तर सांगितले।
Frequently Asked Questions
Vidura’s question introduces the next major narrative arc (the Pracetās and their devotional achievements). The Bhāgavata uses this inquiry as a hinge: from Dhruva’s concluded episode to the continuation of dynastic history that will intersect with the Pracetās, Nārada, and the restoration of dharma through exemplary rulers.
The text presents Utkala as internally fixed in self-realization—seeing the Supersoul in all and all in the Supersoul—while externally indifferent to social performance. Like “fire covered with ashes,” his spiritual potency is concealed; worldly observers misread his nonconformity as incapacity, illustrating how transcendence can be misunderstood when judged by material norms.
The priests diagnose no present offense in Aṅga’s conduct or ritual execution, but identify a prior-life karmic impediment manifesting as childlessness. Since yajña is meant for Hari as the ultimate enjoyer, they redirect the sacrifice toward Viṣṇu; when Hari is properly worshiped, the demigods—being His empowered administrators—naturally receive their shares.
Bhāgavata theology allows for complex karmic inheritance and the autonomy of the jīva: a virtuous parent may receive a difficult progeny due to residual karma and the incoming soul’s dispositions. The narrative uses this to teach detachment, the limits of material arrangements, and the need for divine-centered dharma rather than mere social respectability.
Aṅga’s renunciation is triggered by grief and disillusionment with Vena’s incorrigible cruelty, revealing how adharma in leadership corrodes the very purpose of rulership. His disappearance creates a power vacuum, leading to social disorder and the sages’ intervention—setting up Vena’s later actions, his punishment, and the eventual advent of Pṛthu as dharma-restorer.