Adhyaya 12
Dhruva’s Benediction from Kuvera and His Ascension to Viṣṇuloka (Dhruvaloka)
यक्षांवरील ध्रुवाच्या तीव्र प्रतिशोधानंतर हा अध्याय क्षत्रिय क्रोधातून वैष्णव संयमाकडे वळतो. उपदेशाने ध्रुवाचा रोष शांत होतो आणि कुबेर प्रकट होऊन त्याला वरदान देतो. कुबेर ‘काल’ हे भगवंताचे साधन आहे असे सांगून देहाभिमानातून निर्माण होणारी ‘मी-तू’ ही भ्रांतीच संसाराचे मूळ आहे हे स्पष्ट करतो. ध्रुव भक्तीप्रधान वर मागतो—भगवंतावर अचल श्रद्धा व अखंड स्मरण, ज्याने अज्ञानसागर तरता येतो. तो धर्माने राज्य करतो, यज्ञप्रधान गृहस्थधर्म पाळतो; पुढे जग मायेच्या स्वप्नासारखे आहे अशी जाणीव होऊन वैराग्य धारण करतो आणि बदरिकाश्रमात योगसमाधीत लीन होतो. समाधीत मुक्तिलक्षणे प्रकट होतात; विष्णूचे पार्षद नंद-सुनंद दिव्य विमानाने येऊन त्याला विष्णुलोकास नेतात—अपूर्व सिद्धी. ध्रुव मृत्यूवर विजय मिळवून माता सुनीतीचीही काळजी घेतो; तिलाही गमनलाभ होतो. सप्तर्षिलोकांपलीकडे ध्रुवलोकाची स्थापना होते. ध्रुवकथा श्रवणफळ—पावित्र्य, समृद्धी व भक्ती; विशेषतः शुभदिनी निष्काम भावाने पठण केल्यास. पुढील प्रचेतस-आदि वंशवर्णनाची भूमिका येथे तयार होते.
Shlokas
Verse 1
मैत्रेय उवाच ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसा- दपेतमन्युं भगवान्धनेश्वर: । तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरै: संस्तूयमानो न्यवदत्कृताञ्जलिम् ॥ १ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर, ध्रुव महाराजांचा क्रोध निवळला आणि त्यांनी यक्षांचा संहार पूर्णपणे थांबविला. ही वार्ता कळताच धनाधिपती भगवान कुबेर तेथे आले. यक्ष, किन्नर व चारण यांच्या स्तुतीत असताना त्यांनी हात जोडून उभ्या ध्रुव महाराजांशी बोलले।
Verse 2
धनद उवाच भो भो: क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ । यत्त्वं पितामहादेशाद्वैरं दुस्त्यजमत्यज: ॥ २ ॥
कुबेर म्हणाले—हे क्षत्रियकुलातील निष्पाप पुत्रा, मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे. कारण पितामहांच्या आज्ञेने तू सोडणे कठीण असे वैरही त्यागलेस; त्यामुळे मला मोठा आनंद झाला आहे।
Verse 3
न भवानवधीद्यक्षान्न यक्षा भ्रातरं तव । काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयो: ॥ ३ ॥
खरे तर ना तू यक्षांना मारलेस, ना यक्षांनी तुझ्या भावाला मारले; कारण सर्व प्राण्यांच्या उत्पत्ती व नाशाचा परम कारण भगवानाचा कालस्वरूपच आहे।
Verse 4
अहं त्वमित्यपार्था धीरज्ञानात्पुरुषस्य हि । स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद्यया बन्धविपर्ययौ ॥ ४ ॥
देहबुद्धीवर आधारलेले ‘मी’ आणि ‘तू’ असे मिथ्या भेद अज्ञानातून उत्पन्न होतात. ते स्वप्नासारखे भासतात; आणि याच भ्रमामुळे बंधन व जन्म-मरणाची परंपरा चालू राहते।
Verse 5
तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तमधोक्षजम् । सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम् ॥ ५ ॥
हे ध्रुव, पुढे ये; तुझे कल्याण होवो. इंद्रियांपलीकडील अधोक्षज भगवान सर्व जीवांचा अंतर्यामी आत्मा व सर्वांचा आश्रय आहेत; म्हणून त्यांच्या दिव्य विग्रहाची शरण घेऊन भक्तिसेवा सुरू कर.
Verse 6
भजस्व भजनीयाङ्घ्रि मभवाय भवच्छिदम् । युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया ॥ ६ ॥
म्हणून पूजनीय चरणांच्या प्रभूचे भजन कर; तोच संसारबंधन छेदणारा आहे. तो गुणमयी आत्ममाया-शक्तीशी युक्त असूनही तिच्या क्रियांपासून अलिप्त आहे; जगातील सर्व काही त्याच्या अचिंत्य शक्तीने घडते.
Verse 7
वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कित: । वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयो- रनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम ॥ ७ ॥
हे राजा ध्रुव, उत्तानपादपुत्रा, तुझ्या मनातली जी इच्छा आहे ती निःशंकपणे माझ्याकडून माग. कमलनाभ भगवानांच्या चरणी तुझी अखंड प्रेममय सेवा आम्ही ऐकली आहे; म्हणून तू वरास पात्र आहेस.
Verse 8
मैत्रेय उवाच स राजराजेन वराय चोदितो ध्रुवो महाभागवतो महामति: । हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तम: ॥ ८ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे विदुर, यक्षराज कुबेराने वर मागण्यास सांगितल्यावर महाभागवत व महामती ध्रुव महाराजांनी हरिमध्ये अचल स्मृती व निष्ठा याचा वर मागितला; ज्यामुळे मनुष्य दुस्तर अज्ञान-तम सहज पार करतो.
Verse 9
तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्तत: । पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत ॥ ९ ॥
इडविडापुत्र कुबेर ध्रुवावर फार प्रसन्न झाला; आनंदाने त्याने तो वर दिला. नंतर ध्रुव पाहत असतानाच तो अंतर्धान पावला, आणि ध्रुव महाराजही आपल्या राजधानीकडे परतले.
Verse 10
अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणै: । द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम् ॥ १० ॥
गृहस्थाश्रमात असताना ध्रुव महाराजांनी सर्व यज्ञांचे भोक्ता यज्ञेश्वर श्रीविष्णू यांना प्रसन्न करण्यासाठी भरपूर दक्षिणा असलेले अनेक महान यज्ञ केले. विधीयज्ञ विशेषतः विष्णुप्रीत्यर्थ असून तेच यज्ञांचे ध्येय व फलदाते आहेत.
Verse 11
सर्वात्मन्यच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् । ददर्शात्मनि भूतेषु तमेवावस्थितं विभुम् ॥ ११ ॥
ध्रुव महाराज सर्वाधार, सर्वात्मा अच्युत यांच्याप्रती तीव्र व अखंड भक्ती धारण करून राहिले. भक्तिसेवेत असताना त्यांनी पाहिले की तोच विभू सर्व जीवांत स्थित आहे आणि सर्व काही त्याच्यातच स्थित आहे.
Verse 12
तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् । गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजा: ॥ १२ ॥
ध्रुव महाराज सद्गुणसंपन्न, भगवद्भक्तांचा मान राखणारे, दीन-निर्दोषांवर दयाळू आणि धर्मसेतूंचे रक्षक होते. म्हणून प्रजांनी त्यांना आपला प्रत्यक्ष पिता मानले.
Verse 13
षट्त्रिंशद्वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् । भोगै: पुण्यक्षयं कुर्वन्नभोगैरशुभक्षयम् ॥ १३ ॥
ध्रुव महाराजांनी छत्तीस हजार वर्षे पृथ्वीमंडळावर राज्य केले. भोगाने त्यांनी पुण्यकर्मांचे फलक्षय केले आणि तप-निरभोगाने अशुभ कर्मांचे क्षय केला.
Verse 14
एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रिय: । त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान्नृपासनम् ॥ १४ ॥
अशा प्रकारे इंद्रियनिग्रह असलेले महात्मा ध्रुव महाराज अनेक वर्षे धर्म, अर्थ व काम—या त्रिवर्गास अनुकूल आचरण करून राहिले. नंतर त्यांनी राजसिंहासनाची जबाबदारी पुत्राला दिली.
Verse 15
मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि । अविद्यारचितस्वप्नगन्धर्वनगरोपमम् ॥ १५ ॥
ध्रुव महाराजांनी जाणले की हे विश्व भगवंताच्या बाह्य मायेनें रचलेले असून, स्वप्न व गंधर्वनगरासारखे जीवांना भ्रमित करते।
Verse 16
आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोश- मन्त:पुरं परिविहारभुवश्च रम्या: । भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम् ॥ १६ ॥
ध्रुव महाराजांनी देह, पत्नी, पुत्र, मित्र, सेना, समृद्ध कोश, अंतःपुर व रम्य विहारभूमी या सर्वांना मायारचना मानले; महासागरांनी वेढलेल्या पृथ्वीभर पसरलेल्या राज्याला काळाधीन समजून त्याग करून हिमालयातील बदरिकाश्रमाच्या वनात प्रस्थान केले।
Verse 17
तस्यां विशुद्धकरण: शिववार्विगाह्य बद्ध्वासनं जितमरुन्मनसाहृताक्ष: । स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद् ध्यायंस्तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ ॥ १७ ॥
बदरिकाश्रमात ध्रुव महाराजांनी निर्मळ पवित्र जलात स्नान करून इंद्रिये शुद्ध केली. आसन बांधून योगाभ्यासाने प्राणवायू जिंकला व मनाने इंद्रिये अंतर्मुख केली. मग भगवंताच्या अर्चाविग्रहावर—जो भगवंताचा यथार्थ प्रतिरूप आहे—चित्त एकाग्र करून ध्यान करत ते पूर्ण समाधीत प्रविष्ट झाले।
Verse 18
भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्र- मानन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमान: । विक्लिद्यमानहृदय: पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्ग: ॥ १८ ॥
भगवान हरि यांच्यात अखंड भक्तिप्रवाह वाहत असल्याने ध्रुव महाराजांच्या डोळ्यांतून आनंदाश्रू सतत वाहू लागले. हृदय वितळले, सर्वांगावर रोमांच उभे राहिले. भक्तिसमाधीत त्यांना देहाचीही आठवण राहिली नाही; अशा रीतीने ते तत्क्षणी भौतिक बंधनातून मुक्त झाले।
Verse 19
स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुव: । विभ्राजयद्दश दिशो राकापतिमिवोदितम् ॥ १९ ॥
मुक्तीची लक्षणे प्रकट होताच ध्रुवांनी आकाशातून उतरते एक अत्यंत सुंदर विमान पाहिले; ते उदित पौर्णिमेच्या चंद्रासारखे दहा दिशांना उजळवत होते।
Verse 20
तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ । स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ ॥ २० ॥
तेथे ध्रुव महाराजांनी विमानात भगवान विष्णूंचे दोन अत्यंत सुंदर पार्षद पाहिले. ते चतुर्भुज, श्यामवर्ण, तरुण होते; त्यांचे नेत्र अरुण कमळासारखे होते. हातात गदा, अंगावर मनोहर वस्त्रे, शिरस्त्राण, हार, कडे व कुंडले यांनी ते विभूषित होते।
Verse 21
विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करा- वभ्युत्थित: साध्वसविस्मृतक्रम: । ननाम नामानि गृणन्मधुद्विष: पार्षत्प्रधानाविति संहताञ्जलि: ॥ २१ ॥
ते दो उत्तम गायक व भगवंतांचे सेवक आहेत हे ओळखून ध्रुव महाराज तत्क्षणी उभे राहिले; पण विस्मय व घाईने सत्काराची रीती विसरले. म्हणून त्यांनी हात जोडून नमस्कार केला आणि मधुद्विष प्रभूंची पवित्र नावे गात स्तुती केली।
Verse 22
तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् । सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं प्रत्यूचतु: पुष्करनाभसम्मतौ ॥ २२ ॥
ध्रुव महाराजांचे चित्त सदैव श्रीकृष्णांच्या चरणकमलांत स्थिर होते. ते हात जोडून, नम्रतेने मान व खांदे झुकवून उभे होते. तेव्हा पुष्करनाभ प्रभूंचे प्रिय, नंद व सुनंद हे दोन अंतरंग पार्षद आनंदाने हसत जवळ आले आणि त्यांना असे म्हणाले।
Verse 23
सुनन्दनन्दावूचतु: भो भो राजन्सुभद्रं ते वाचं नोऽवहित: शृणु । य: पञ्चवर्षस्तपसा भवान्देवमतीतृपत् ॥ २३ ॥
नंद व सुनंद म्हणाले— हे राजन्, तुझे कल्याण असो। आमचे वचन सावधपणे ऐक. तू केवळ पाच वर्षांचा असताना कठोर तपश्चर्येने देवाला अत्यंत संतुष्ट केलेस।
Verse 24
तस्याखिलजगद्धातुरावां देवस्य शार्ङ्गिण: । पार्षदाविह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम् ॥ २४ ॥
आम्ही त्या देवाचे पार्षद आहोत, जो अखिल जगताचा धाता आहे आणि ज्याच्या हातात शार्ङ्ग धनुष्य आहे. तुला भगवत्पद—आध्यात्मिक धाम—इथे नेण्यासाठी आम्हाला विशेषतः पाठविले आहे।
Verse 25
सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् । आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो ग्रहर्क्षतारा: परियन्ति दक्षिणम् ॥ २५ ॥
विष्णुपद अत्यंत दुर्जय आहे; पण तुझ्या तपस्येने तू ते जिंकलेस. जे परम धाम ऋषी व देवांनाही अप्राप्य आहे, त्याचे केवळ दर्शन व्हावे म्हणून सूर्य-चंद्र, ग्रह-नक्षत्रे व तारकागण त्याची परिक्रमा करीत आहेत. आता ये; तिथे जाण्यास तू स्वागतार्ह आहेस।
Verse 26
अनास्थितं ते पितृभिरन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् । आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णो: परमं पदम् ॥ २६ ॥
हे ध्रुवराजा! तुझ्या पितरांनी किंवा इतर कुणीही कधी त्या लोकाला प्राप्त केले नाही. जिथे स्वयं भगवान विष्णू निवास करतात तो विष्णुलोक सर्व लोकांत सर्वोच्च व सर्व जगाला वंदनीय आहे. ये, तो स्वीकार आणि तेथे नित्य वास कर।
Verse 27
एतद्विमानप्रवरमुत्तमश्लोकमौलिना । उपस्थापितमायुष्मन्नधिरोढुं त्वमर्हसि ॥ २७ ॥
हे अमरसम! हे श्रेष्ठ विमान उत्तमश्लोक भगवानांनी पाठविले आहे—जे निवडक स्तोत्रांनी पूज्य आणि सर्व जीवांचे शिरोमणी आहेत. या विमानावर आरूढ होण्यास तू पूर्णपणे योग्य आहेस।
Verse 28
मैत्रेय उवाच निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययो- र्मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रिय: । कृताभिषेक: कृतनित्यमङ्गलो मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत् ॥ २८ ॥
मैत्रेय म्हणाले—परमेश्वराचे प्रिय ध्रुव महाराज वैकुंठातील प्रमुख पार्षदांची मधुर वाणी ऐकताच स्नान करून योग्य अलंकार धारण केले व नित्य मंगलकर्मे पूर्ण केली. नंतर तेथील मुनींना नमस्कार करून त्यांची आशीर्वादे स्वीकारली।
Verse 29
परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदावभिवन्द्य च । इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम् ॥ २९ ॥
विमानावर चढण्यापूर्वी ध्रुव महाराजांनी त्या श्रेष्ठ विमानाची पूजा केली, त्याची प्रदक्षिणा घातली आणि विष्णूच्या पार्षदांना नमस्कार केला. तेवढ्यात त्यांचे रूप तप्त सुवर्णासारखे तेजस्वी झाले. अशा रीतीने ते दिव्य विमानावर आरूढ होण्यास पूर्ण तयार झाले।
Verse 30
तदोत्तानपद: पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् । मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम् ॥ ३० ॥
तेव्हा उत्तानपादाचा पुत्र ध्रुवाने मृत्युरूप अंतक समोर येताना पाहिला. मृत्यूची पर्वा न करता त्याच्या मस्तकी पाऊल ठेवून तो घराएवढ्या दिव्य विमानावर आरूढ झाला.
Verse 31
तदा दुन्दुभयो नेदुर्मृदङ्गपणवादय: । गन्धर्वमुख्या: प्रजगु: पेतु: कुसुमवृष्टय: ॥ ३१ ॥
तेव्हा आकाशात दुंदुभी, मृदंग व पणवांचे निनाद घुमू लागले. प्रमुख गंधर्व गाऊ लागले आणि देवांनी ध्रुव महाराजांवर धारांसारखी पुष्पवृष्टी केली.
Verse 32
स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुव: । अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम् ॥ ३२ ॥
ध्रुव दिव्य विमानात बसून स्वर्लोकाकडे निघणार इतक्यात त्याला आपली दीन माता सुनीतीची आठवण झाली. तो मनात म्हणाला, “मी एकटाच वैकुंठाला कसा जाऊ आणि माझ्या गरीब मातेला मागे कसे ठेवू?”
Verse 33
इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ । दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम् ॥ ३३ ॥
ध्रुव महाराजांचा हा विचार ओळखून वैकुंठधामचे श्रेष्ठ पार्षद नंद व सुनंद यांनी त्याला दाखवले की त्याची माता सुनीती दुसऱ्या विमानाने पुढे जात आहे.
Verse 34
तत्र तत्र प्रशंसद्भि: पथि वैमानिकै: सुरै: । अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमै: क्रमशो ग्रहान् ॥ ३४ ॥
अंतरिक्षातून जाताना ध्रुव महाराजांनी क्रमशः सर्व ग्रह पाहिले. मार्गात विमानस्थ देव त्याची स्तुती करत, पावसाच्या धारांसारखी पुष्पवृष्टी करत राहिले.
Verse 35
त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि । परस्ताद्यद् ध्रुवगतिर्विष्णो: पदमथाभ्यगात् ॥ ३५ ॥
ध्रुव महाराज देवयाने त्रिलोकी व सप्तर्षींचे लोकही ओलांडून, त्याही पलीकडे भगवान विष्णूंच्या ध्रुवगतीरूप नित्यधामास प्राप्त झाले।
Verse 36
यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते । यन्नाव्रजञ्जन्तुषु येऽननुग्रहा व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम् ॥ ३६ ॥
ज्या वैकुंठलोकांच्या स्वयंज्योतीनेच त्रिलोकी सर्वत्र उजळते, ते लोक प्राण्यांवर दया न करणाऱ्यांना मिळत नाहीत; जे नित्य जीवहित करतात तेच तेथे जातात।
Verse 37
शान्ता: समदृश: शुद्धा: सर्वभूतानुरञ्जना: । यान्त्यञ्जसाच्युतपदमच्युतप्रियबान्धवा: ॥ ३७ ॥
जे शांत, समदर्शी, शुद्ध-पवित्र असून सर्वभूतांना अनुरंजित करण्याची कला जाणतात, आणि अच्युतभक्तांशीच मैत्री ठेवतात—ते सहजच अच्युतपदास प्राप्त होतात।
Verse 38
इत्युत्तानपद: पुत्रो ध्रुव: कृष्णपरायण: । अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामल: ॥ ३८ ॥
अशा रीतीने उत्तानपाद महाराजांचा पुत्र, कृष्णपरायण ध्रुव महाराज, त्रिलोकीतील स्थितींच्या शिखरावर निर्मळ चूडामणीसारखा विराजमान झाला।
Verse 39
गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् । यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गण: ॥ ३९ ॥
मैत्रेय म्हणाले—हे कौरववंशी विदुर! जसे बैलांचा कळप उजव्या बाजूने खांबाभोवती फिरतो, तसेच आकाशातील सर्व ज्योति-गण गम्भीर वेगाने, अखंडपणे ध्रुव महाराजांच्या धामाची परिक्रमा करीत असतात।
Verse 40
महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवानृषि: । आतोद्यं वितुदञ्श्लोकान् सत्रेऽगायत्प्रचेतसाम् ॥ ४० ॥
ध्रुव महाराजांचा महिमा पाहून भगवान् ऋषि नारदांनी वीणा वाजवीत प्रचेतसांच्या यज्ञमंडपात जाऊन अत्यंत आनंदाने पुढील तीन श्लोक गायिले।
Verse 41
नारद उवाच नूनं सुनीते: पतिदेवताया- स्तप:प्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् । दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपा: ॥ ४१ ॥
नारद म्हणाले—पतिव्रता सुनीतीचा पुत्र ध्रुवाने तपस्येच्या प्रभावाने व आध्यात्मिक उन्नतीने अशी परम गती प्राप्त केली, जी उपाय जाणूनही वेदवादी लोकांनाही मिळणे कठीण; मग सामान्य माणसांचे काय सांगावे।
Verse 42
य: पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरै- र्भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता । वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं जिगाय तद्भक्तगुणै: पराजितम् ॥ ४२ ॥
जो केवळ पाच वर्षांचा होता, सावत्र आईच्या कठोर वचनबाणांनी ज्याचे हृदय विदीर्ण होऊन तो दुःखी झाला, तो वनात गेला. माझ्या आदेशाने तप करून त्याने अजेय प्रभूलाही भक्तगुणांनी जिंकले।
Verse 43
य: क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढ- मन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगै: । प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम् ॥ ४३ ॥ षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पै:
जो पृथ्वीवर केवळ क्षत्रबंधू—नावापुरता क्षत्रिय—असला तरी अनेक वर्षांच्या तपानेही त्या उच्च पदावर चढू शकत नाही. पण ध्रुवाने वैकुंठनाथाला प्रसन्न करून पाच-सहा वर्षांच्या वयातच, थोड्याच दिवसांत, ते पद मिळवले।
Verse 44
मैत्रेय उवाच एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया । ध्रुवस्योद्दामयशसश्चरितं सम्मतं सताम् ॥ ४४ ॥
मैत्रेय म्हणाले—प्रिय विदुरा, ध्रुव महाराजांच्या अपार कीर्ती व चरित्राविषयी तू जे विचारलेस ते सर्व मी येथे तुला सविस्तर सांगितले. महान साधुजन व भक्तांना ध्रुव महाराजांची कथा ऐकणे अत्यंत प्रिय असते।
Verse 45
धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् । स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम् ॥ ४५ ॥
ध्रुव महाराजांचे चरित्र ऐकणे धन्य, यशदायक व आयुष्यवर्धक, अत्यंत पुण्य व मंगलकारी आहे. यामुळे स्वर्गप्राप्ती तसेच ध्रुवलोकाची सिद्धीही होते; देव प्रसन्न होतात आणि हे पापकर्मांचे फळ नष्ट करण्यास समर्थ आहे.
Verse 46
श्रुत्वैतच्छ्रद्धयाभीक्ष्णमच्युतप्रियचेष्टितम् । भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात्क्लेशसङ्क्षय: ॥ ४६ ॥
जो श्रद्धेने वारंवार अच्युतप्रिय ध्रुव महाराजांचे चरित्र ऐकतो व समजून घेण्याचा प्रयत्न करतो, त्याच्या हृदयात भगवंतावरील शुद्ध भक्ती उत्पन्न होते. त्या भक्तीने भौतिक जीवनातील क्लेशांचा क्षय होतो.
Verse 47
महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतु: शीलादयो गुणा: । यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम् ॥ ४७ ॥
ध्रुव महाराजांची ही कथा ऐकणारा त्यांच्या प्रमाणे शील इत्यादी श्रेष्ठ गुण प्राप्त करतो. ज्यांना महत्त्व, तेज किंवा प्रभाव हवा आहे, त्यांच्यासाठी हेच तीर्थासारखे साधन आहे; आणि विचारशीलांना मान-सन्मान हवा असल्यासही हाच योग्य उपाय आहे.
Verse 48
प्रयत: कीर्तयेत्प्रात: समवाये द्विजन्मनाम् । सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत् ॥ ४८ ॥
मैत्रेय मुनींनी सांगितले की ब्राह्मण किंवा अन्य द्विजांच्या सभेत, अत्यंत प्रयत्न व एकाग्रतेने, सकाळी आणि संध्याकाळी—दोन्ही वेळा—पुण्यश्लोक ध्रुव महाराजांचे महान चरित्र कीर्तन करावे.
Verse 49
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
पौर्णिमा, अमावस्या, एकादशीनंतरची द्वादशी, श्रवण नक्षत्र, तिथीसमाप्ती, व्यतीपात, संक्रांती, महिन्याचा शेवट किंवा रविवार—या प्रसंगी, प्रभूच्या चरणकमलांचा आश्रय घेतलेल्या भक्ताने श्रद्धाळू श्रोत्यांना ध्रुव महाराजांचे चरित्र वाचून दाखवावे. मोबदला घेऊ नये; निष्काम भावाने असे केल्यास वक्ता व श्रोता दोघेही संतुष्ट होऊन सिद्धी प्राप्त करतात.
Verse 50
पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा । दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा ॥ ४९ ॥ श्रावयेच्छ्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रय: । नेच्छंस्तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति ॥ ५० ॥
जे भगवंताच्या कमळचरणांचा पूर्ण आश्रय घेतात त्यांनी ध्रुव महाराजांची कथा कोणतेही मानधन न घेता श्रद्धाळूंना श्रवण करावी. पौर्णिमा/अमावस्या, एकादशीनंतरची द्वादशी, श्रवण नक्षत्र, तिथिक्षय, व्यतीपात, संक्रांती, मासांत किंवा रविवारी, योग्य श्रोत्यांसमोर हे पठण करावे. व्यावसायिक हेतू न ठेवता केल्यास वक्ता व श्रोते दोघेही सिद्ध होतात।
Verse 51
ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् । कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते ॥ ५१ ॥
जो कृपाळू होऊन परम तत्त्व न जाणणाऱ्यांना सत्यपथावर नेणारे अमृतमय ज्ञान देतो आणि दीन जीवांचा नाथ-रक्षक होण्याची जबाबदारी घेतो, त्याच्यावर देवता आपोआप प्रसन्न होऊन कृपा करतात. ध्रुव महाराजांची कथा अमरत्वप्राप्तीसाठी दिव्य ज्ञान आहे।
Verse 52
इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वहध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मण: । हित्वार्भक: क्रीडनकानि मातु-र्गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम ॥ ५२ ॥
हे कुरुवंशश्रेष्ठ विदुर, मी तुला ध्रुव महाराजांच्या जगप्रसिद्ध व अत्यंत शुद्ध कर्मांचे वर्णन सांगितले. बालपणीच त्यांनी खेळणी व खेळ सोडले, आईचे घर व संरक्षण त्यागून गंभीरपणे भगवान विष्णूंची शरण घेतली. म्हणून, हे विदुर, मी ही कथा येथे समाप्त करीत आहे; सर्व तपशील तुला सांगितले आहेत।
Frequently Asked Questions
Kuvera teaches that the ultimate cause of generation and annihilation is kāla—the time potency of the Supreme Lord. This does not deny moral responsibility at the human level, but it dissolves absolutized hatred by relocating final agency to Bhagavān’s governance, thereby curing the devotee’s tendency toward vengeance born of bodily identification.
Dhruva asks for unflinching faith and constant remembrance of the Supreme Personality of Godhead. The significance is theological and practical: rather than seeking wealth or dominion from the treasurer of the gods, Dhruva chooses smaraṇa-bhakti as the means to cross avidyā-sāgara (the ocean of nescience), demonstrating the devotee’s value hierarchy.
Nanda and Sunanda are confidential associates (parṣadas) of Lord Viṣṇu from Vaikuṇṭha. As divine emissaries, they authenticate Dhruva’s attainment and escort him to Viṣṇuloka, indicating that liberation is not merely an internal state but a relational entrance into the Lord’s personal realm.
When death personified approaches as Dhruva boards the divine airplane, Dhruva places his feet on death’s head and ascends. Symbolically, it depicts bhakti’s supremacy over fear and mortality: the devotee, sheltered in the Lord, transcends death’s jurisdiction and treats death as a threshold rather than an end.
The text links eligibility for Vaikuṇṭha with dayā (mercy) and welfare toward living beings. Since Vaikuṇṭha is the realm of pure devotion free from envy, cruelty and exploitation are disqualifying dispositions; compassion indicates purification and alignment with the Lord’s protective nature (poṣaṇa).
Recitation is recommended morning/evening and on auspicious lunar/astrological occasions (e.g., full/new moon, post-Ekādaśī, Śravaṇa nakṣatra), before a favorable audience, and without professional motive. Discouraging remuneration protects the act as bhakti (service) rather than commerce, preserving sincerity (niṣkāmatā) for both speaker and listener.