Adhyaya 20
Bali Mahārāja Upholds Truth; Vāmana Reveals the Universal Form and Takes the Two Steps
शुक्राचार्यांच्या नीतीमय सल्ल्याने वचन दिलेले दान मागे घ्यावे असे सांगितले तरी बळी महाराज थांबून विचार करतात आणि लाभापेक्षा सत्याला प्राधान्य देतात. असत्य हे महापाप आहे, मृत्यूसमयी धन नष्टच होते, आणि धर्माधिष्ठित कीर्तीच खरी वारसा—दधीची व शिबी यांसारखी उदाहरणे देतात. वामन हा विष्णू असून असुरांचा ‘शत्रू’ आहे हे ओळखूनही ते प्रतिशोध न घेता ब्राह्मणाची याचना पूर्ण करण्याचा निश्चय करतात. भगवद्-व्यवस्थेने प्रेरित होऊन शुक्राचार्य बळीला ऐश्वर्यनाशाचा शाप देतात; तरी बळी जल अर्पून विधिपूर्वक भूमिदान पूर्ण करतात, विन्ध्यावलीच्या पूजासहाय्याने. देव व दिव्यजन त्यांच्या निष्कपट दानाचे स्तवन करतात. मग वामन विश्वरूप धारण करून देहात सर्व लोक व तत्त्वे प्रकट करतात; पहिल्या पावलाने पृथ्वी आणि दुसऱ्याने स्वर्गलोक व्यापतात, तिसऱ्या पावलासाठी जागा उरत नाही—पुढील अध्यायात अंतिम पाऊल कुठे ठेवले जाईल आणि बळीचे शरणागतीपर्यवसान कसे होईल, हा ताण निर्माण होतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच बलिरेवं गृहपति: कुलाचार्येण भाषित: । तूष्णीं भूत्वा क्षणं राजन्नुवाचावहितो गुरुम् ॥ १ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले: हे राजा परीक्षित! कुलपुरोहित व गुरु शुक्राचार्यांनी असा उपदेश केल्यावर बलि महाराज काही काळ मौन राहिले; नंतर नीट विचार करून त्यांनी गुरूंना पुढीलप्रमाणे उत्तर दिले।
Verse 2
श्रीबलिरुवाच सत्यं भगवता प्रोक्तं धर्मोऽयं गृहमेधिनाम् । अर्थं कामं यशो वृत्तिं यो न बाधेत कर्हिचित् ॥ २ ॥
श्रीबलि म्हणाले: भगवन्! आपण सांगितल्याप्रमाणे गृहस्थांचा खरा धर्म तोच, जो कधीही अर्थ, काम, यश आणि उपजीविका यांना बाधा आणत नाही. मलाही हेच धर्मतत्त्व योग्य वाटते।
Verse 3
स चाहं वित्तलोभेन प्रत्याचक्षे कथं द्विजम् । प्रतिश्रुत्य ददामीति प्राह्रादि: कितवो यथा ॥ ३ ॥
मी प्रह्लाद महाराजांचा नातू आहे. धनलोभामुळे मी एखाद्या ब्राह्मणाला दिलेले वचन कसे मागे घेऊ? ‘देईन’ असे प्रतिज्ञा करून ही भूमी कशी परत घेऊ? विशेषतः ब्राह्मणाशी मी साध्या ठगासारखे कसे वागू?
Verse 4
न ह्यसत्यात् परोऽधर्म इति होवाच भूरियम् । सर्वं सोढुमलं मन्ये ऋतेऽलीकपरं नरम् ॥ ४ ॥
असत्यापेक्षा मोठा अधर्म नाही—असे माता पृथ्वी म्हणाली. मी सर्व भार सहन करू शकते; पण खोटारड्या मनुष्याला नाही.
Verse 5
नाहं बिभेमि निरयान्नाधन्यादसुखार्णवात् । न स्थानच्यवनान्मृत्योर्यथा विप्रप्रलम्भनात् ॥ ५ ॥
मी नरक, दारिद्र्य, दुःखसागर, पदच्युत होणे किंवा मृत्यू यांपेक्षा ब्राह्मणाला फसविण्याला अधिक भय मानतो.
Verse 6
यद् यद्धास्यति लोकेऽस्मिन्सम्परेतं धनादिकम् । तस्य त्यागे निमित्तं किं विप्रस्तुष्येन्न तेन चेत् ॥ ६ ॥
प्रभो, मृत्युसमयी धनादी सर्व वैभव धारकापासून निघून जाते हे आपण पाहता. म्हणून ब्राह्मण वामनदेव दिलेल्या दानाने तृप्त नसतील, तर जे धन मृत्यूस छोडावेच लागेल त्याने त्यांना का नाही प्रसन्न करावे?
Verse 7
श्रेय: कुर्वन्ति भूतानां साधवो दुस्त्यजासुभि: । दध्यङ्शिबिप्रभृतय: को विकल्पो धरादिषु ॥ ७ ॥
साधुजन प्राणांचा त्यागही कठीण असूनही प्राणिमात्राच्या कल्याणासाठी करतात. दधीचि, शिबि इत्यादी याचे प्रमाण; मग या क्षुल्लक भूमीचा त्याग करण्यात काय हरकत?
Verse 8
यैरियं बुभुजे ब्रह्मन्दैत्येन्द्रैरनिवर्तिभि: । तेषां कालोऽग्रसील्लोकान् न यशोऽधिगतं भुवि ॥ ८ ॥
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, ज्यांनी या जगाचा भोग केला असे न थांबणारे दैत्येंद्र होते; पण काळाने त्यांचे सर्व लोक गिळले. पृथ्वीवर फक्त त्यांचे यशच उरले; म्हणून उत्तम कीर्ती मिळविण्याचा प्रयत्न करावा.
Verse 9
सुलभा युधि विप्रर्षे ह्यनिवृत्तास्तनुत्यज: । न तथा तीर्थ आयाते श्रद्धया ये धनत्यज: ॥ ९ ॥
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण! रणांगणात निर्भय होऊन देहत्याग करणारे अनेक मिळतात; पण तीर्थ घडविणाऱ्या साधूस श्रद्धेने साठवलेले धन दान करणे दुर्मिळ आहे.
Verse 10
मनस्विन: कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गति: । कुत: पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाञ्छितम् ॥ १० ॥
दान केल्याने दयाळू व करुणामय पुरुषाची शोभा अधिक वाढते, विशेषतः तुमच्यासारख्या ब्रह्मविद्यास दान दिल्यास. म्हणून या लहान ब्रह्मचारीला जे हवे ते मी देईन.
Verse 11
यजन्ति यज्ञंक्रतुभिर्यमादृता भवन्त आम्नायविधानकोविदा: । स एव विष्णुर्वरदोऽस्तु वा परो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने ॥ ११ ॥
हे मुने! तुमच्यासारखे वेदविधी-कोविद महात्मे यज्ञकर्मांनी सर्वदा भगवान विष्णूची उपासना करतात. म्हणून तोच विष्णू वर देण्यासाठी आला असो वा शत्रूसारखा दंड देण्यासाठी—मी निःसंकोच मागितलेली भूमी त्याला देईन.
Verse 12
यद्यप्यसावधर्मेण मां बध्नीयादनागसम् । तथाप्येनं न हिंसिष्ये भीतं ब्रह्मतनुं रिपुम् ॥ १२ ॥
जरी तो स्वतः विष्णू असला, तरी भयामुळे ब्राह्मणरूप धारण करून भिक्षा मागायला माझ्याकडे आला आहे. म्हणून ब्राह्मणतनू धारण केल्यामुळे, तो अधर्माने मला बांधो वा मारो—तरीही मी प्रत्युत्तर देणार नाही, जरी तो शत्रू असला तरी.
Verse 13
एष वा उत्तमश्लोको न जिहासति यद् यश: । हत्वा मैनां हरेद् युद्धे शयीत निहतो मया ॥ १३ ॥
हा ब्राह्मण खरोखरच उत्तमश्लोक भगवान विष्णू असेल, तर तो आपले यश कधीही सोडणार नाही; म्हणून युद्धात तो मला मारील, नाहीतर माझ्या हातून मारला जाऊन पडून राहील.
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमश्रद्धितं शिष्यमनादेशकरं गुरु: । शशाप दैवप्रहित: सत्यसन्धं मनस्विनम् ॥ १४ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—अशा रीतीने गुरूच्या आज्ञेवर श्रद्धा न ठेवणाऱ्या, आदेश न पाळणाऱ्या, सत्यनिष्ठ व उदारमनाच्या बलि महाराजांना परमेश्वराच्या प्रेरणेने शुक्राचार्यांनी शाप दिला।
Verse 15
दृढं पण्डितमान्यज्ञ: स्तब्धोऽस्यस्मदुपेक्षया । मच्छासनातिगो यस्त्वमचिराद्भ्रश्यसे श्रिय: ॥ १५ ॥
तू अज्ञानी असूनही स्वतःला पंडित समजतोस आणि माझी उपेक्षा करून गर्विष्ठ झालास. माझ्या आज्ञेचे उल्लंघन केल्यामुळे तू लवकरच सर्व वैभवापासून भ्रष्ट होशील।
Verse 16
एवं शप्त: स्वगुरुणा सत्यान्न चलितो महान् । वामनाय ददावेनामर्चित्वोदकपूर्वकम् ॥ १६ ॥
स्वतःच्या गुरूने असा शाप दिला तरीही महान बलि महाराज सत्यापासून ढळले नाहीत. त्यांनी विधीनुसार प्रथम वामनदेवांचे पूजन करून जल अर्पण केले आणि मग वचन दिलेली भूमी दान केली।
Verse 17
विन्ध्यावलिस्तदागत्य पत्नी जालकमालिनी । आनिन्ये कलशं हैममवनेजन्यपां भृतम् ॥ १७ ॥
तेव्हा मोत्यांच्या हाराने अलंकृत असलेली बलि महाराजांची पत्नी विन्ध्यावली त्वरित आली आणि प्रभूंचे चरण धुण्यासाठी जलाने भरलेला मोठा सुवर्ण कलश आणून दिला।
Verse 18
यजमान: स्वयं तस्य श्रीमत् पादयुगं मुदा । अवनिज्यावहन्मूर्ध्नि तदपो विश्वपावनी: ॥ १८ ॥
यजमान बलि महाराजांनी स्वतः आनंदाने भगवान वामनदेवांचे श्रीचरणयुग धुतले आणि ते विश्वपावन चरणामृतजल मस्तकी धारण केले; कारण ते जल संपूर्ण विश्वाला पवित्र करते।
Verse 19
तदासुरेन्द्रं दिवि देवतागणा गन्धर्वविद्याधरसिद्धचारणा: । तत्कर्म सर्वेऽपि गृणन्त आर्जवं प्रसूनवर्षैर्ववृषुर्मुदान्विता: ॥ १९ ॥
त्या वेळी स्वर्गातील देवगण, गंधर्व, विद्याधर, सिद्ध व चारण हे सर्व बलि महाराजांच्या सरळ व निष्कपट कृत्याने अत्यंत प्रसन्न होऊन त्यांचे गुणगान करू लागले आणि त्यांच्यावर असंख्य पुष्पवृष्टी केली।
Verse 20
नेदुर्मुहुर्दुन्दुभय: सहस्रशो गन्धर्वकिम्पूरुषकिन्नरा जगु: । मनस्विनानेन कृतं सुदुष्करं विद्वानदाद् यद् रिपवे जगत्त्रयम् ॥ २० ॥
गंधर्व, किम्पुरुष आणि किन्नर यांनी पुन्हा पुन्हा हजारो दुंदुभी व तुताऱ्या वाजवल्या आणि आनंदाने गात म्हणाले—“बली महाराज किती थोर! त्यांनी अत्यंत कठीण कार्य केले; विष्णु शत्रूंच्या बाजूला आहेत हे जाणूनही त्यांनी प्रभूला त्रैलोक्य दान दिले।”
Verse 21
तद् वामनं रूपमवर्धताद्भुतं हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । भू: खं दिशो द्यौर्विवरा: पयोधय- स्तिर्यङ्नृदेवा ऋषयो यदासत ॥ २१ ॥
त्यानंतर अनंत हरि वामनरूप धारण करून अद्भुत रीतीने वाढू लागले आणि त्रिगुणात्मक मायाशक्तीनुसार विस्तार पावले; इतके की पृथ्वी, आकाश, दिशा, स्वर्ग, विश्वातील विवरे, समुद्र, पक्षी-पशु, मनुष्य, देवता व ऋषी—सर्व काही त्यांच्या देहात सामावले।
Verse 22
काये बलिस्तस्य महाविभूते: सहर्त्विगाचार्यसदस्य एतत् । ददर्श विश्वं त्रिगुणं गुणात्मके भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम् ॥ २२ ॥
बलि महाराजांनी ऋत्विज, आचार्य आणि सभासदांसह परमेश्वराच्या महाविभूतीने परिपूर्ण विराट देहाचे दर्शन घेतले। त्या विश्वरूपात त्रिगुणमय जगातील स्थूल तत्त्वे, इंद्रिये, विषय, मन-बुद्धी-अहंकार, विविध जीव तसेच कर्म व त्यांची फळे—सर्व काही सामावलेले होते।
Verse 23
रसामचष्टाङ्घ्रितलेऽथ पादयो- र्महीं महीध्रान्पुरुषस्य जङ्घयो: । पतत्त्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते- रूर्वोर्गणं मारुतमिन्द्रसेन: ॥ २३ ॥
यानंतर इंद्रासनावर बसलेल्या बलि महाराजांनी विश्वमूर्ती प्रभूच्या पादतळांवर रसातलादी अधोलोक पाहिले. त्यांनी प्रभूच्या पायांवर पृथ्वीचा पृष्ठभाग, जंघांवर पर्वत, गुडघ्यांवर विविध पक्षी आणि ऊरूंवर वायूचे अनेक प्रकार पाहिले।
Verse 24
सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीञ्जघने आत्ममुख्यान् । नाभ्यां नभ: कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि चर्क्षमालाम् ॥ २४ ॥
बली महाराजांनी अद्भुत लीला करणाऱ्या प्रभूच्या वस्त्रांच्या खाली संध्याकाळचा संधिकाल पाहिला. त्यांच्या गुप्तांगांत प्रजापती, जंघा-प्रदेशात स्वतःला आपल्या निकट सहकाऱ्यांसह, नाभीत आकाश, कटिप्रदेशात सात समुद्र आणि वक्षःस्थळी नक्षत्रसमूह पाहिले।
Verse 25
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
हे राजन्! बलीने मुरारीच्या हृदयात धर्म, स्तनांवर ऋत व सत्य, मनात चंद्र; वक्षःस्थळी कमलहस्ता लक्ष्मी; कंठात सर्व वेद व सर्व नाद; भुजांत इंद्रप्रमुख देव; दोन्ही कानांत दिशा; मस्तकी स्वर्गादि लोक; केशांत मेघ; नासिकेत वायु; नेत्रांत सूर्य आणि मुखात अग्नी पाहिला।
Verse 26
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
हे नृप! त्याच्या वाणीत छंद व वैदिक मंत्र, जिभेच्या रसात जलाधिप वरुण; भुवयांत निषेध-विधीचे नियम, पापण्यांत दिवस व रात्र; ललाटावर क्रोध, अधरांवर लोभ; स्पर्शात काम, वीर्यात सर्व जल; पाठीवर अधर्म, पावलांच्या क्रमात यज्ञाग्नी; छायेत मृत्यु, हास्यात माया; आणि अंगावरील रोमांत औषधी वनस्पती दिसल्या।
Verse 27
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
त्याने नाड्यांत नद्या, नखांत शिळा; बुद्धीत अज ब्रह्मा, देवगण व महर्षी; आणि प्राण-इंद्रिये व संपूर्ण देहात स्थावर-जंगम सर्व जीव पाहिले। अशा रीतीने बलीने प्रभूच्या विराट देहात संपूर्ण जगताचे दर्शन घेतले।
Verse 28
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
अशा प्रकारे बली महाराजांनी प्रभूच्या विराट देहात हृदयापासून इंद्रियांपर्यंत धर्मादी तत्त्वे, वाणीत छंद-मंत्र, नाड्यांत नद्या, बुद्धीत ब्रह्मा इत्यादी, आणि प्राणांसह संपूर्ण देहात स्थावर-जंगम सर्व जीव एकत्र पाहिले—जणू सर्व जगत त्या पुरुषोत्तमातच सामावले होते।
Verse 29
हृद्यङ्ग धर्मं स्तनयोर्मुरारे- र्ऋतं च सत्यं च मनस्यथेन्दुम् । श्रियं च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरेफान् ॥ २५ ॥ इन्द्रप्रधानानमरान्भुजेषु तत्कर्णयो: ककुभो द्यौश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघाञ्छ्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्यं वदने च वह्निम् ॥ २६ ॥ वाण्यां च छन्दांसि रसे जलेशं भ्रुवोर्निषेधं च विधिं च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिं च परस्य पुंसो मन्युं ललाटेऽधर एव लोभम् ॥ २७ ॥ स्पर्शे च कामं नृप रेतसाम्भ: पृष्ठे त्वधर्मं क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्युं हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥ २८ ॥ नदीश्च नाडीषु शिला नखेषु बुद्धावजं देवगणानृषींश्च । प्राणेषु गात्रे स्थिरजङ्गमानि सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर: ॥ २९ ॥
हे राजन्! बली महाराजांनी मुरारीच्या विराट् देहात हृदयावर धर्म, वक्षस्थळी ऋत व सत्य, मनात चंद्र, उरःस्थळी पद्महस्ता लक्ष्मी, कंठात सर्व वेदध्वनी, भुजांत इंद्रादि देव, कानांत दिशा, मस्तकी उच्च लोक, केशांत मेघ, नासिकेत वायु, नेत्रांत सूर्य आणि मुखात अग्नी पाहिला। त्यांच्या वाणीमध्ये छंद, जिभेच्या रसात वरुण, भुवयांत नियम-विधी, पापण्यांत दिवस-रात्र, कपाळावर क्रोध व ओठांवर लोभ होता। स्पर्शात काम, वीर्यात सर्व जल, पाठीवर अधर्म, पावलांच्या क्रमात यज्ञाग्नी; छायेत मृत्यु, हास्यात माया, रोमांत औषधी; नाड्यांत नद्या, नखांत शिळा, बुद्धीत ब्रह्मा-देव-ऋषी, आणि सर्व देह-इंद्रियांत स्थावर-जंगम सर्व भूत—असे सर्व काही त्याने प्रभूच्या विराट् रूपात पाहिले।
Verse 30
सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वेऽसुरा: कश्मलमापुरङ्ग । सुदर्शनं चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शार्ङ्गं स्तनयित्नुघोषम् ॥ ३० ॥
हे राजन्! सर्वात्मा भगवंताच्या विराट् रूपात हे सर्व भुवन सामावलेले पाहून, आणि त्यांच्या हातातील असह्य तेजाचे सुदर्शनचक्र व शार्ङ्ग धनुष्याचा मेघगर्जनेसारखा निनाद पाहून-ऐकून, बलीचे अनुयायी सर्व असुर अंतःकरणात कळवळा व विषादाने भरून गेले।
Verse 31
पर्जन्यघोषो जलज: पाञ्चजन्य: कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी । विद्याधरोऽसि: शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च ॥ ३१ ॥
मेघगर्जनेसारखा निनाद करणारा प्रभूचा पाञ्चजन्य शंख, अत्यंत बलवान कौमोदकी गदा, विद्याधर नावाची तलवार व शतचंद्रचिन्हांनी शोभलेली ढाल, तसेच अक्षयसायक नावाचा श्रेष्ठ तुणीर—हे सर्व एकत्र प्रकट होऊन प्रभूची स्तुती करू लागले।
Verse 32
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
सुनंद आदि प्रमुख पार्षद आणि विविध लोकांचे लोकपाल यांसह प्रभूजवळ उपस्थित होऊन स्तुती करू लागले। प्रभूच्या मस्तकी तेजस्वी किरीट, भुजांवर अङ्गद, आणि माशासारखे झळाळणारे कुंडल होते। त्यांच्या वक्षस्थळी श्रीवत्सचिन्ह व कौस्तुभरत्न शोभत होते। ते पीतांबर धारण करून, मेखलेने बद्ध, आणि मधमाशांनी वेढलेल्या पुष्पमाळेने अलंकृत होऊन अत्यंत शोभायमान दिसत होते—असा उरुक्रम भगवान् विराजमान होता।
Verse 33
सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्या: सहलोकपाला: । स्फुरत्किरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरत्नोत्तममेखलाम्बरै: ॥ ३२ ॥ मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन्भगवानुरुक्रम: । क्षितिं पदैकेन बलेर्विचक्रमे नभ: शरीरेण दिशश्च बाहुभि: ॥ ३३ ॥
हे राजन्! अशा दिव्य तेजाने प्रकट झालेल्या उरुक्रम भगवंताने बलीसमोर एकाच पावलाने संपूर्ण पृथ्वी मोजली, आपल्या देहाने आकाश व्यापले, आणि भुजांनी सर्व दिशा व्याप्त केल्या।
Verse 34
पदं द्वितीयं क्रमतस्त्रिविष्टपं न वै तृतीयाय तदीयमण्वपि । उरुक्रमस्याङ्घ्रिरुपर्युपर्यथो महर्जनाभ्यां तपस: परं गत: ॥ ३४ ॥
भगवानांनी दुसरे पाऊल टाकताच स्वर्गलोक व्यापले; तिसऱ्या पावलासाठी कणभरही जागा उरली नाही. उरुक्रमाचे चरण वरवर वाढत महर्लोक, जनलोक, तपोलोक आणि त्याही पलीकडे गेले।
Frequently Asked Questions
Bali judged that retracting a pledged gift to a brāhmaṇa would be adharma rooted in greed, violating satya and dāna. In Bhāgavata ethics, a guru’s instruction that contradicts core dharma and devotion is not upheld; Bali accepts personal loss to preserve truthfulness and surrender to Viṣṇu’s arrangement.
The chapter frames material opulence as temporary and detachable at death, while devotion, integrity, and the Lord’s favor are permanent. By giving everything to Vāmana, Bali is purified of possessiveness and positioned for the Lord’s direct guardianship—protection that may appear externally as dispossession.
Devas and higher beings—Gandharvas, Vidyādharas, Siddhas, Cāraṇas, Kinnaras, and Kimpuruṣas—celebrate him because he performs an exceptionally difficult act: gifting the three worlds to Viṣṇu even while knowing the Lord supports Bali’s adversaries, demonstrating rare nonduplicitous dharma.
The viśvarūpa discloses Viṣṇu as the totality of cosmic order (sthāna) and the indwelling basis of all elements, beings, and principles. It transforms a ‘small brāhmaṇa beggar’ into the absolute sovereign, establishing that the transaction is not ordinary charity but a revelation of the Lord’s ownership of all worlds.
The two steps symbolically and literally encompass the entire cosmic domain—earth and heavens—demonstrating the Lord’s complete proprietorship. The narrative then forces the ethical-theological question of surrender: if nothing remains outside God’s claim, the final offering must be the self (or one’s head), which the next chapter develops.