Adhyaya 15
Bali Mahārāja’s Empowerment and Conquest of Indra’s City (Prelude to Vāmana’s Petition)
परीक्षित वामन–बली कथेतला मुख्य तात्त्विक ताण विचारतो—सर्वस्वामी भगवान तीन पावलांची भूमी का मागतात आणि मग बलीला बांधतात? शुकदेव या ‘विरोधाभासा’ची पार्श्वकथा सांगतो. पूर्वीच्या पराभवानंतर शुक्राचार्यांनी संजीवित केलेला बली भृगु-ब्राह्मणांचा शिष्य होतो व विश्वजित यज्ञासाठी शुद्ध होतो. त्या यज्ञातून दिव्य रथ, शस्त्रे, कवच, न मावळणारी माळ व शंख प्रकट होतात. ब्रह्मतेजाने समर्थ बली प्रचंड असुरसेना गोळा करून सुंदर वर्णिलेल्या इंद्रपुरीवर चाल करून जातो. इंद्र प्रतिकार करू न शकल्याने बृहस्पतींचा सल्ला घेतो; ते सांगतात—बलीला केवळ परमेश्वरच दमन करू शकतो, आणि ब्राह्मणांचा अपमान झाल्यावरच त्याचा पतनकाळ येईल. देव अदृश्य होतात, बली स्वर्ग जिंकतो; भृगुजन त्याच्याकडून शंभर अश्वमेध करवून घेतात—कीर्ती व ऐश्वर्य वाढते आणि पुढे वामनाच्या आगमनाची भूमिका तयार होते।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—सर्वस्वामी हरिने बलिकडून भूमीची तीन पावले दीनासारखी का मागितली? आणि दान मिळूनही भूतेश्वराने त्याला का बांधले? हे जाणण्याची आम्हांस मोठी उत्सुकता आहे; पूर्ण यज्ञेश्वराकडून निरपराधाचा बंध कसा झाला?
Verse 2
श्रीराजोवाच बले: पदत्रयं भूमे: कस्माद्धरिरयाचत । भूतेश्वर: कृपणवल्लब्धार्थोऽपि बबन्ध तम् ॥ १ ॥ एतद् वेदितुमिच्छामो महत्कौतूहलं हि न: । याच्ञेश्वरस्य पूर्णस्य बन्धनं चाप्यनागस: ॥ २ ॥
श्रीराजा म्हणाला—सर्वस्वामी हरिने बलिकडून भूमीची तीन पावले दीनासारखी का मागितली? आणि दान मिळूनही भूतेश्वराने त्याला का बांधले? हे जाणण्याची आम्हांस मोठी जिज्ञासा आहे; पूर्ण यज्ञेश्वराने निरपराधाला बांधणे कसे झाले?
Verse 3
श्रीशुक उवाच पराजितश्रीरसुभिश्च हापितो हीन्द्रेण राजन्भृगुभि: स जीवित: । सर्वात्मना तानभजद् भृगून्बलि: शिष्यो महात्मार्थनिवेदनेन ॥ ३ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्, इंद्राकडून पराजित होऊन बलि वैभवहीन झाला आणि युद्धात प्राणही गमावला; तेव्हा भृगुवंशीय शुक्राचार्यांनी त्याला पुन्हा जिवंत केले. म्हणून महात्मा बलि शिष्य होऊन भृगूंची श्रद्धेने सेवा करू लागला व आत्मनिवेदनाने आपले सर्वस्व अर्पण केले.
Verse 4
तं ब्राह्मणा भृगव: प्रीयमाणा अयाजयन्विश्वजिता त्रिणाकम् । जिगीषमाणं विधिनाभिषिच्य महाभिषेकेण महानुभावा: ॥ ४ ॥
भृगुवंशीय ब्राह्मण बलिवर अत्यंत प्रसन्न झाले. इंद्राच्या त्रिणाक-राज्याला जिंकण्याची इच्छा असलेल्या बलिला त्यांनी विधिपूर्वक शुद्ध करून स्नान घालून महाभिषेकाने अभिषेक केला आणि ‘विश्वजित्’ नावाचा यज्ञ करविला.
Verse 5
ततो रथ: काञ्चनपट्टनद्धो हयाश्च हर्यश्वतुरङ्गवर्णा: । ध्वजश्च सिंहेन विराजमानो हुताशनादास हविर्भिरिष्टात् ॥ ५ ॥
मग यज्ञाग्नीत तूपाची आहुती दिल्यावर अग्नीतून सोन्या व रेशमी पट्ट्यांनी मढवलेला दिव्य रथ प्रकट झाला. इंद्राच्या हर्यश्वांसारखे पिवळे घोडे आणि सिंहचिन्ह असलेला ध्वजही प्रकट झाला।
Verse 6
धनुश्च दिव्यं पुरटोपनद्धं तूणावरिक्तौ कवचं च दिव्यम् । पितामहस्तस्य ददौ च माला- मम्लानपुष्पां जलजं च शुक्र: ॥ ६ ॥
सोन्याने मढवलेले दिव्य धनुष्य, अचूक बाणांनी भरलेले दोन भाते आणि दिव्य कवचही प्रकट झाले। मग पितामह प्रह्लाद महाराजांनी कधीही न कोमेजणारी पुष्पमाळ दिली आणि शुक्राचार्यांनी शंख प्रदान केला।
Verse 7
एवं स विप्रार्जितयोधनार्थ- स्तै: कल्पितस्वस्त्ययनोऽथ विप्रान् । प्रदक्षिणीकृत्य कृतप्रणाम: प्रह्लादमामन्त्र्य नमश्चकार ॥ ७ ॥
अशा रीतीने ब्राह्मणांनी सांगितलेला विशेष स्वस्त्ययन विधी करून आणि त्यांच्या कृपेने युद्धसामग्री मिळवून, महाराज बलिने ब्राह्मणांची प्रदक्षिणा घालून त्यांना नमस्कार केला। प्रह्लाद महाराजांना आमंत्रित करून त्यांनाही सादर प्रणाम केला।
Verse 8
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
मग भृगुवंशी शुक्राचार्यांनी दिलेल्या दिव्य रथावर आरूढ होऊन महारथी बलीने सुंदर माळ घातली, अंगावर कवच चढवले, धनुष्य धारण केले, तलवार घेतली आणि भाता बांधला। सोन्याच्या अंगदांनी शोभणारे बाहू व चमचमणाऱ्या मकरकुंडलांनी सजलेले कान घेऊन, रथासनावर बसल्यावर तो यज्ञवेदीवरील पूज्य अग्नीसारखा तेजस्वी दिसू लागला।
Verse 9
अथारुह्य रथं दिव्यं भृगुदत्तं महारथ: । सुस्रग्धरोऽथ सन्नह्य धन्वी खड्गी धृतेषुधि: ॥ ८ ॥ हेमाङ्गदलसब्दाहु: स्फुरन्मकरकुण्डल: । रराज रथमारूढो धिष्ण्यस्थ इव हव्यवाट् ॥ ९ ॥
मग भृगुवंशी शुक्राचार्यांनी दिलेल्या दिव्य रथावर आरूढ होऊन महारथी बलीने सुंदर माळ घातली, अंगावर कवच चढवले, धनुष्य धारण केले, तलवार घेतली आणि भाता बांधला। सोन्याच्या अंगदांनी शोभणारे बाहू व चमचमणाऱ्या मकरकुंडलांनी सजलेले कान घेऊन, रथासनावर बसल्यावर तो यज्ञवेदीवरील पूज्य अग्नीसारखा तेजस्वी दिसू लागला।
Verse 10
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
स्वतःच्या सैन्यासह व समान ऐश्वर्य‑बल‑श्री असलेल्या दैत्यनायकांनी वेढलेला बली महाराज असा भासला की जणू दृष्टीने आकाश पितो आणि दिशांना जाळतो।
Verse 11
तुल्यैश्वर्यबलश्रीभि: स्वयूथैर्दैत्ययूथपै: । पिबद्भिरिव खं दृग्भिर्दहद्भि: परिधीनिव ॥ १० ॥ वृतो विकर्षन् महतीमासुरीं ध्वजिनीं विभु: । ययाविन्द्रपुरीं स्वृद्धां कम्पयन्निव रोदसी ॥ ११ ॥
अशी प्रचंड आसुरी ध्वजिनी पुढे नेत समर्थ बली महाराज समृद्ध इंद्रपुरीकडे निघाले; जणू पृथ्वीचा पृष्ठभाग व आकाश‑पाताळ थरथरले।
Verse 12
रम्यामुपवनोद्यानै: श्रीमद्भिर्नन्दनादिभि: । कूजद्विहङ्गमिथुनैर्गायन्मत्तमधुव्रतै: । प्रवालफलपुष्पोरुभारशाखामरद्रुमै: ॥ १२ ॥
इंद्रपुरी नंदनादी श्रीमंत उपवन‑उद्यानांनी रम्य होती; कूजन करणारी पक्षी‑जोडी व गाणारे मदमस्त भुंगे तिथे विहरत, आणि प्रवाळ‑फळ‑पुष्पांच्या भाराने अमरवृक्षांच्या फांद्या वाकलेल्या असत।
Verse 13
हंससारसचक्राह्वकारण्डवकुलाकुला: । नलिन्यो यत्र क्रीडन्ति प्रमदा: सुरसेविता: ॥ १३ ॥
जिथे कमळतळी हंस, सारस, चक्रवाक व बदकांनी गजबजलेल्या होत्या, तिथे देवांनी संरक्षित सुंदर प्रमदा क्रीडा करीत असत।
Verse 14
आकाशगङ्गया देव्या वृतां परिखभूतया । प्राकारेणाग्निवर्णेन साट्टालेनोन्नतेन च ॥ १४ ॥
नगराभोवती आकाशगंगा नावाच्या दिव्य गंगाजलाने भरलेली परिखा होती आणि अग्निवर्ण उंच प्राकार होता; त्यावर युद्धासाठी अट्टालिका/कंगोरे होते।
Verse 15
रुक्मपट्टकपाटैश्च द्वारै: स्फटिकगोपुरै: । जुष्टां विभक्तप्रपथां विश्वकर्मविनिर्मिताम् ॥ १५ ॥
नगराची दारे घन सुवर्णपट्टांनी बनविली होती आणि गोपुरे उत्तम स्फटिकाची होती. विविध सार्वजनिक मार्गांनी जोडलेली ती संपूर्ण नगरी विश्वकर्म्याने निर्माण केली होती.
Verse 16
सभाचत्वररथ्याढ्यां विमानैर्न्यर्बुदैर्युताम् । शृङ्गाटकैर्मणिमयैर्वज्रविद्रुमवेदिभि: ॥ १६ ॥
नगर सभागृहे, चत्वरे व रुंद रथ्यांनी समृद्ध होते आणि असंख्य (न्यर्बुद) विमानांनी युक्त होते. चौक मणिमय होते व वज्र-विद्रुमाच्या वेदिकांनी शोभत होते.
Verse 17
यत्र नित्यवयोरूपा: श्यामा विरजवासस: । भ्राजन्ते रूपवन्नार्यो ह्यर्चिर्भिरिव वह्नय: ॥ १७ ॥
तेथे नित्ययौवनरूप, श्यामा-लक्षणयुक्त, निर्मळ वस्त्रे धारण करणाऱ्या रूपवती स्त्रिया ज्वालांसह अग्नीप्रमाणे तेजस्वी भासत होत्या.
Verse 18
सुरस्त्रीकेशविभ्रष्टनवसौगन्धिकस्रजाम् । यत्रामोदमुपादाय मार्ग आवाति मारुत: ॥ १८ ॥
जिथे देवस्त्रियांच्या केसांतून गळून पडलेल्या नवसुगंधी पुष्पमालांचा सुगंध घेऊन रस्त्यांवर वारा सुगंधित होऊन वाहत असे.
Verse 19
हेमजालाक्षनिर्गच्छद्धूमेनागुरुगन्धिना । पाण्डुरेण प्रतिच्छन्नमार्गे यान्ति सुरप्रिया: ॥ १९ ॥
सुवर्ण-जाळीच्या खिडक्यांतून निघणाऱ्या अगुरुगंधी पांढऱ्या धुराने झाकलेल्या मार्गांवर अप्सरा (सुरप्रिया) चालत असत.
Verse 20
मुक्तावितानैर्मणिहेमकेतुभि- र्नानापताकावलभीभिरावृताम् । शिखण्डिपारावतभृङ्गनादितां वैमानिकस्त्रीकलगीतमङ्गलाम् ॥ २० ॥
मोत्यांनी सजलेल्या वितानांनी नगरी छायांकित होती, आणि राजवाड्यांच्या शिखरांवर मोती व सुवर्णध्वजा फडकत होत्या. मोर, पारवे व भुंगे यांच्या नादाने ती सतत निनादत असे; वरून सुंदर स्त्रियांनी भरलेली विमाने मंगलगीते गात उडत असत।
Verse 21
मृदङ्गशङ्खानकदुन्दुभिस्वनै: सतालवीणामुरजेष्टवेणुभि: । नृत्यै: सवाद्यैरुपदेवगीतकै- र्मनोरमां स्वप्रभया जितप्रभाम् ॥ २१ ॥
मृदंग, शंख, आनक, दुंदुभी, ताल, वीणा, मुरज आणि मधुर वेणू यांच्या नादाने नगरी भरून गेली होती. नृत्य व वाद्य अखंड चालू होते, गंधर्व गात; इंद्रपुरीची एकत्र शोभा जणू सौंदर्यालाही जिंकून टाकीत होती।
Verse 22
यां न व्रजन्त्यधर्मिष्ठा: खला भूतद्रुह: शठा: । मानिन: कामिनो लुब्धा एभिर्हीना व्रजन्ति यत् ॥ २२ ॥
त्या नगरीत अधर्मी, दुष्ट, प्राणिद्रोही, कपटी, खोटा अभिमानी, कामी किंवा लोभी—असे कोणीही प्रवेश करू शकत नव्हते. तेथील लोक या दोषांपासून पूर्णतः मुक्त होते।
Verse 23
तां देवधानीं स वरूथिनीपति- र्बहि: समन्ताद् रुरुधे पृतन्यया । आचार्यदत्तं जलजं महास्वनं दध्मौ प्रयुञ्जन्भयमिन्द्रयोषिताम् ॥ २३ ॥
असंख्य सैन्यांचा नायक बली महाराजाने इंद्राच्या या देवधानीला बाहेरून सर्व बाजूंनी सैन्याने वेढा घालून आक्रमण केले. गुरु शुक्राचार्यांनी दिलेला महाध्वनी शंख त्याने फुंकला; त्यामुळे इंद्ररक्षित स्त्रियांमध्ये भय पसरले।
Verse 24
मघवांस्तमभिप्रेत्य बले: परममुद्यमम् । सर्वदेवगणोपेतो गुरुमेतदुवाच ह ॥ २४ ॥
बली महाराजांचा अथक उद्योग व हेतू ओळखून मघवा इंद्र इतर देवगणांसह आपल्या गुरु बृहस्पतीकडे गेला आणि असे म्हणाला।
Verse 25
भगवन्नुद्यमो भूयान्बलेर्न: पूर्ववैरिण: । अविषह्यमिमं मन्ये केनासीत्तेजसोर्जित: ॥ २५ ॥
हे भगवन्, आमचा जुना शत्रू बली महाराज आता नव्या उत्साहाने उभा राहिला आहे. त्याने असे अद्भुत बल व तेज मिळविले आहे की त्याचा पराक्रम आपणास कदाचित सहन होणार नाही असे आम्हाला वाटते.
Verse 26
नैनं कश्चित् कुतो वापि प्रतिव्योढुमधीश्वर: । पिबन्निव मुखेनेदं लिहन्निव दिशो दश । दहन्निव दिशो दृग्भि: संवर्ताग्निरिवोत्थित: ॥ २६ ॥
बलीच्या या सैन्यरचनेला कुठेही कोणीही प्रत्युत्तर देऊ शकत नाही. तो जणू मुखाने संपूर्ण विश्व पिऊन टाकीत आहे, जिभेने दहा दिशा चाटीत आहे आणि नेत्रांनी सर्व दिशांना जाळीत आहे; तो संवरताग्नीप्रमाणे उठला आहे.
Verse 27
ब्रूहि कारणमेतस्य दुर्धर्षत्वस्य मद्रिपो: । ओज: सहो बलं तेजो यत एतत्समुद्यम: ॥ २७ ॥
कृपया सांगा—माझ्या शत्रू बली महाराजाच्या या दुर्धर्षतेचे कारण काय? त्याचे ओज, साहस, बल, तेज आणि हा विजयाचा उत्साह कुठून आला?
Verse 28
श्रीगुरुरुवाच जानामि मघवञ्छत्रोरुन्नतेरस्य कारणम् । शिष्यायोपभृतं तेजो भृगुभिर्ब्रह्मवादिभि: ॥ २८ ॥
श्रीगुरु बृहस्पती म्हणाले—हे मघवन् (इंद्रा), तुझ्या शत्रूच्या उन्नतीचे कारण मला माहीत आहे. भृगुवंशी ब्रह्मवादी ब्राह्मण आपल्या शिष्य बली महाराजावर प्रसन्न होऊन त्याला असामान्य तेज प्रदान करीत आहेत.
Verse 29
ओजस्विनं बलिं जेतुं न समर्थोऽस्ति कश्चन । भवद्विधो भवान्वापि वर्जयित्वेश्वरं हरिम् । विजेष्यति न कोऽप्येनं ब्रह्मतेज:समेधितम् । नास्य शक्त: पुर: स्थातुं कृतान्तस्य यथा जना: ॥ २९ ॥
अतिशय ओजस्वी बलीला जिंकणे कोणालाही शक्य नाही. तुमच्यासारखा कोणी, किंवा तुम्हीही, ईश्वर हरि यांना वगळून, त्याला जिंकू शकणार नाही. तो ब्रह्मतेजाने समृद्ध आहे; जसे यमराजासमोर कोणी उभे राहू शकत नाही, तसे आता बली महाराजासमोर कोणी टिकू शकत नाही.
Verse 30
तस्मान्निलयमुत्सृज्य यूयं सर्वे त्रिविष्टपम् । यात कालं प्रतीक्षन्तो यत: शत्रोर्विपर्यय: ॥ ३० ॥
म्हणून तुम्ही सर्वांनी त्रिविष्टप स्वर्गलोक सोडून अन्यत्र जावे; शत्रूंची स्थिती उलटून जाईपर्यंत काळाची वाट पाहा, जिथे ते तुम्हाला पाहू शकणार नाहीत।
Verse 31
एष विप्रबलोदर्क: सम्प्रत्यूर्जितविक्रम: । तेषामेवापमानेन सानुबन्धो विनङ्क्ष्यति ॥ ३१ ॥
हा विरोचनपुत्र बली महाराज ब्राह्मणांच्या वरदानामुळे आता अत्यंत पराक्रमी झाला आहे; पण पुढे तो ब्राह्मणांचा अपमान करील तेव्हा तो मित्र-সহाय्यकांसह नष्ट होईल।
Verse 32
एवं सुमन्त्रितार्थास्ते गुरुणार्थानुदर्शिना । हित्वा त्रिविष्टपं जग्मुर्गीर्वाणा: कामरूपिण: ॥ ३२ ॥
शुकदेव गोस्वामी म्हणाले—बृहस्पती गुरूंनी हिताचा उपदेश केला; देवांनी तो तत्काळ मान्य केला. इच्छेनुसार रूप धारण करून त्यांनी स्वर्गलोक सोडला आणि दैत्यांना न दिसता सर्वत्र विखुरले।
Verse 33
देवेष्वथ निलीनेषु बलिर्वैरोचन: पुरीम् । देवधानीमधिष्ठाय वशं निन्ये जगत्त्रयम् ॥ ३३ ॥
देवता लपल्यावर विरोचनपुत्र बली महाराज स्वर्गधानीत प्रवेश करून तेथे अधिष्ठान बसवून, तिथूनच त्रैलोक्य आपल्या अधीन केले।
Verse 34
तं विश्वजयिनं शिष्यं भृगव: शिष्यवत्सला: । शतेन हयमेधानामनुव्रतमयाजयन् ॥ ३४ ॥
संपूर्ण विश्व जिंकणाऱ्या आपल्या शिष्यावर प्रसन्न होऊन भृगुवंशी ब्राह्मणांनी त्याला आपल्या विधीनुसार शंभर अश्वमेध यज्ञ करवून घेतले।
Verse 35
ततस्तदनुभावेन भुवनत्रयविश्रुताम् । कीर्तिं दिक्षु वितन्वान: स रेज उडुराडिव ॥ ३५ ॥
मग त्या यज्ञांच्या प्रभावाने बली महाराजांची कीर्ती तिन्ही लोकांत व सर्व दिशांत पसरली; ते आपल्या पदावर आकाशातील तेजस्वी चंद्राप्रमाणे शोभून दिसले।
Verse 36
बुभुजे च श्रियं स्वृद्धां द्विजदेवोपलम्भिताम् । कृतकृत्यमिवात्मानं मन्यमानो महामना: ॥ ३६ ॥
द्विजांच्या अनुग्रहाने बली महाराजांनी अत्यंत समृद्ध ऐश्वर्य उपभोगले; महात्मा ते स्वतःला कृतकृत्य मानून राज्यसुख भोगू लागले।
Frequently Asked Questions
Because Bali’s strength was amplified by brāhmaṇical benedictions (brahma-tejas) obtained through regulated yajña and guru-service; such consecrated power is not easily countered by mere military force. Bṛhaspati’s counsel protects the devas (poṣaṇa) while awaiting divine intervention, since only the Supreme Lord can ultimately subdue Bali without violating the deeper order sustained by brāhmaṇical sanction.
After being revived and accepting Śukrācārya as guru, Bali serves with faith and undergoes purification rites. The Bhṛgu brāhmaṇas engage him in the Viśvajit yajña, from which celestial weapons and royal insignia appear. This ritual empowerment—combined with guru-kr̥pā and brāhmaṇical favor—produces extraordinary influence described as brahma-tejas, enabling him to overtake Indra’s realm.
Indrapurī is portrayed as architecturally perfect and morally guarded—entry is barred to the sinful, envious, violent, and greedy—indicating that heavenly enjoyment is linked to merit and regulated virtue. Its splendor heightens the narrative contrast: even such a refined realm becomes vulnerable when cosmic administration is disrupted, preparing the reader to see why the Lord’s intervention (via Vāmana) is required to restore balance.
Both, in complementary roles. Śukrācārya revives Bali, accepts him as disciple, and provides guidance and symbols (such as the conch and chariot), while the Bhṛgu brāhmaṇas, pleased with Bali, ritually empower him through purification and the Viśvajit yajña, culminating in the manifestation of divine armaments and the rise of brahma-tejas.