Adhyaya 12
Lord Śiva Bewildered by Mohinī (Viṣṇu’s Yoga-māyā and the Limits of Ascetic Power)
विष्णूने मोहिनी-रूप धारण करून देवांना अमृत मिळवून दिल्यानंतर शुकदेव पुढील कथा सांगतात. ते अद्भुत रूप पाहण्याची इच्छा भगवान् शंकरांना होते; उमा व गणांसह ते मधुसूदनाजवळ जाऊन गूढ स्तुती करतात—विष्णू हा निर्गुण परकारण, कारण-कार्याची एकता, आणि भगवंताची पूर्ण ओळख नसल्यास वेदान्त, मीमांसा, सांख्य, पातंजल, पांचरात्र इत्यादींचे अपूर्ण वाचन असे प्रतिपादन करतात. भगवान् वनात मोहिनी प्रकट करतात; तिच्या सौंदर्याने शंकर विचलित होऊन तिचा पाठलाग करतात व मोहात वीर्यस्खलन होते—ते पुढे सुवर्ण-रौप्याच्या खाणी झाले असे सांगितले जाते. माया निवळताच शंकर संयत होऊन विष्णूची अनुपम शक्ती मान्य करतात; विष्णू स्वस्वरूपात येतात. शंकर कैलासास परतून भवानीला प्रभूच्या मायाशक्तीची अद्भुत मर्यादा सांगतात. शेवटी या लीलांचे श्रवण दुःख नाशून भक्तिस्मरण दृढ करते असे अध्याय सांगतो.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हरिने स्त्रीरूप धारण करून दानवांना मोहविले आणि देवगणांना अमृत पाजले. ही लीला ऐकून वृषध्वज गिरिश भूतगणांनी वेढलेला, देवी उमेच्या सहित तेथे गेला जिथे मधुसूदन विराजमान होता—त्या स्त्रीरूपाचे दर्शन घेण्यासाठी।
Verse 2
श्रीबादरायणिरुवाच वृषध्वजो निशम्येदं योषिद्रूपेण दानवान् । मोहयित्वा सुरगणान्हरि: सोममपाययत् ॥ १ ॥ वृषमारुह्य गिरिश: सर्वभूतगणैर्वृत: । सह देव्या ययौ द्रष्टुं यत्रास्ते मधुसूदन: ॥ २ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हरिने स्त्रीरूप धारण करून दानवांना मोहविले आणि देवगणांना अमृत पाजले. हे ऐकून वृषध्वज गिरिश भूतगणांनी वेढलेला, देवी उमेच्या सहित मधुसूदन जिथे आहे तिथे त्या स्त्रीरूपाचे दर्शन घेण्यासाठी गेला।
Verse 3
सभाजितो भगवता सादरं सोमया भव: । सूपविष्ट उवाचेदं प्रतिपूज्य स्मयन्हरिम् ॥ ३ ॥
भगवानांनी भव (शिव) व सोमया (उमा) यांचा आदराने सत्कार केला. ते सुखासीन झाल्यावर शिवांनी विधिपूर्वक पूजन करून, हरिकडे स्मित करत असे म्हटले।
Verse 4
श्रीमहादेव उवाच देवदेव जगद्वयापिञ्जगदीश जगन्मय । सर्वेषामपि भावानां त्वमात्मा हेतुरीश्वर: ॥ ४ ॥
श्रीमहादेव म्हणाले—हे देवदेव, सर्वव्यापी जगदीश, जगन्मय! तुझ्याच शक्तीने हे जग प्रकटते; सर्व भावांचा आत्मा, मूळ कारण व परमेश्वर तूच आहेस।
Verse 5
आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहं बहि: । यतोऽव्ययस्य नैतानि तत् सत्यं ब्रह्म चिद्भवान् ॥ ५ ॥
या विश्वाचे आदि-अंत, मध्य, व्यक्त-अव्यक्त, अहंकार व सर्व विस्तार तुझ्यापासूनच; पण तू अव्यय सत्य, चित्स्वरूप परब्रह्म असल्याने जन्म-मरणादी विकार तुझ्यात नाहीत।
Verse 6
तवैव चरणाम्भोजं श्रेयस्कामा निराशिष: । विसृज्योभयत: सङ्गं मुनय: समुपासते ॥ ६ ॥
परम श्रेय इच्छिणारे निष्काम मुनी दोन्ही प्रकारचा संग त्यागून तुझ्या चरणकमलांची अखंड उपासना करतात।
Verse 7
त्वं ब्रह्म पूर्णममृतं विगुणं विशोक- मानन्दमात्रमविकारमनन्यदन्यत् । विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमाना- मात्मेश्वरश्च तदपेक्षतयानपेक्ष: ॥ ७ ॥
हे प्रभो! तू पूर्ण, अमृत, निर्गुण, शोकहीन, केवळ आनंदस्वरूप, अविकार परब्रह्म आहेस। सृष्टी-स्थिती-प्रलयाचा मूळ कारण व सर्वांचा अंतर्यामी ईश्वर तू; सर्वजण तुझ्यावर अवलंबून, पण तू सदैव स्वतंत्र।
Verse 8
एकस्त्वमेव सदसद्द्वयमद्वयं च स्वर्णं कृताकृतमिवेह न वस्तुभेद: । अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विहितो विकल्पो यस्माद् गुणव्यतिकरो निरुपाधिकस्य ॥ ८ ॥
हे प्रभो! कारण-कार्य, सत्-असत् असे द्वैत दिसले तरी तू एकच अद्वय आहेस; जसे दागिन्याचे सोने व खाणीतले सोने भिन्न नाही. अज्ञानाने लोक तुझ्यात भेद कल्पितात; तू निरुपाधिक निर्मळ असून जग तुझ्या गुणांचेच प्राकट्य आहे।
Verse 9
त्वां ब्रह्म केचिदवयन्त्युत धर्ममेकेएके परं सदसतो: पुरुषं परेशम् । अन्येऽवयन्ति नवशक्तियुतं परं त्वांकेचिन्महापुरुषमव्ययमात्मतन्त्रम् ॥ ९ ॥
हे प्रभो, काही वेदान्ती तुम्हाला निर्गुण ब्रह्म मानतात; मीमांसक तुम्हाला धर्मस्वरूप म्हणतात. सांख्य तुम्हाला प्रकृती‑पुरुषांच्या पलीकडील परम पुरुष व देवांचाही नियंता मानतात. पाञ्चरात्र भक्त तुम्हाला नऊ शक्तींनी युक्त परमेश्वर मानतात, आणि पातञ्जल योगी तुम्हाला स्वाधीन, अव्यय, सर्वोच्च भगवान मानतात—ज्याचा सम किंवा श्रेष्ठ कोणी नाही।
Verse 10
नाहं परायुर्ऋषयो न मरीचिमुख्याजानन्ति यद्विरचितं खलु सत्त्वसर्गा: । यन्मायया मुषितचेतस ईश दैत्य-मर्त्यादय: किमुत शश्वदभद्रवृत्ता: ॥ १० ॥
हे ईश, मी इंद्रसुद्धा, ब्रह्मा आणि मरीचि आदि महर्षी—जे सत्त्वगुणातून उत्पन्न—तुम्ही रचलेल्या या सृष्टीचे तत्त्व जाणू शकत नाही. तुमच्या मायेमुळे आमचे चित्तही मोहून गेले आहे; मग रज‑तमोगुणात वावरणारे दैत्य, मनुष्य इत्यादी, जे सदैव अशुभ वृत्तीचे आहेत, ते तुम्हाला कसे जाणतील?
Verse 11
स त्वं समीहितमद: स्थितिजन्मनाशंभूतेहितं च जगतो भवबन्धमोक्षौ । वायुर्यथा विशति खं च चराचराख्यंसर्वं तदात्मकतयावगमोऽवरुन्त्से ॥ ११ ॥
हे प्रभो, तुम्हीच ज्ञानस्वरूप सर्वज्ञ आहात; सृष्टीचा जन्म‑स्थिती‑नाश आणि जीवांचे सर्व प्रयत्न तुम्हाला ज्ञात आहेत—ज्यामुळे ते संसारबंधनात पडतात किंवा मुक्त होतात. जसा वायू आकाशात आणि चर‑अचर सर्व देहांत प्रवेश करतो, तसा तुम्ही सर्वत्र व्याप्त होऊन आत्मरूपाने सर्व जाणता।
Verse 12
अवतारा मया दृष्टा रममाणस्य ते गुणै: । सोऽहं तद्द्रष्टुमिच्छामि यत् ते योषिद्वपुर्धृतम् ॥ १२ ॥
हे प्रभो, तुमच्या दिव्य गुणांत रममाण होऊन तुम्ही जे जे अवतार प्रकट केले, ते सर्व मी पाहिले आहेत. आता तुम्ही धारण केलेले स्त्रीरूपही मला पाहायचे आहे।
Verse 13
येन सम्मोहिता दैत्या: पायिताश्चामृतं सुरा: । तद् दिदृक्षव आयाता: परं कौतूहलं हि न: ॥ १३ ॥
हे प्रभो, ज्या रूपाने तुम्ही दैत्यांना पूर्ण मोहून टाकले आणि देवांना अमृत पाजले, त्या रूपाचे दर्शन घ्यावे म्हणून आम्ही येथे आलो आहोत. आमच्या मनात फार कुतूहल आहे; मला तो रूप पाहण्याची तीव्र उत्कंठा आहे।
Verse 14
श्रीशुक उवाच एवमभ्यर्थितो विष्णुर्भगवान् शूलपाणिना । प्रहस्य भावगम्भीरं गिरिशं प्रत्यभाषत ॥ १४ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—त्रिशूलधारी गिरिश शिवांनी अशी विनंती केल्यावर भगवान विष्णू गंभीर भावाने हसले आणि शिवांना उत्तर दिले।
Verse 15
श्रीभगवानुवाच कौतूहलाय दैत्यानां योषिद्वेषो मया धृत: । पश्यता सुरकार्याणि गते पीयूषभाजने ॥ १५ ॥
भगवान म्हणाले—जेव्हा दैत्यांनी अमृताचा कलश पळवला, तेव्हा देवांच्या हितासाठी त्यांना मोहात पाडण्यासाठी मी स्त्रीरूप धारण केले।
Verse 16
तत्तेऽहं दर्शयिष्यामि दिदृक्षो: सुरसत्तम । कामिनां बहु मन्तव्यं सङ्कल्पप्रभवोदयम् ॥ १६ ॥
हे देवश्रेष्ठा! तुला पाहण्याची इच्छा आहे म्हणून मी ते रूप दाखवीन, जे कामी जनांना फार प्रिय आहे; कारण कामाचा उदय संकल्पातून होतो.
Verse 17
श्रीशुक उवाच इति ब्रुवाणो भगवांस्तत्रैवान्तरधीयत । सर्वतश्चारयंश्चक्षुर्भव आस्ते सहोमया ॥ १७ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—असे बोलून भगवान विष्णू तिथेच अंतर्धान पावले. मग उमा सहित शिव सर्वत्र चंचल नेत्रांनी त्यांना शोधू लागले.
Verse 18
ततो ददर्शोपवने वरस्त्रियंविचित्रपुष्पारुणपल्लवद्रुमे । विक्रीडतीं कन्दुकलीलया लसद्-दुकूलपर्यस्तनितम्बमेखलाम् ॥ १८ ॥
त्यानंतर जवळच्या सुंदर उपवनात—लालसर कोवळ्या पल्लवांचे वृक्ष व नानाविध फुले असताना—शिवांनी एक परमसुंदरी स्त्री चेंडूने खेळताना पाहिली; झळाळता पदर नितंबांवर सैल पडला होता आणि कंबरपट्टा शोभत होता.
Verse 19
आवर्तनोद्वर्तनकम्पितस्तन-प्रकृष्टहारोरुभरै: पदे पदे । प्रभज्यमानामिव मध्यतश्चलत्-पदप्रवालं नयतीं ततस्तत: ॥ १९ ॥
कंदुक खाली पडून वर उडत असल्याने खेळताना तिचे स्तन थरथरले. स्तनांचा भार आणि जड पुष्पहार यांमुळे प्रत्येक पावलागणिक तिची कंबर जणू तुटेल अशी भासली. प्रवाळासारखे लालसर कोमल पाय इकडे‑तिकडे हलत होते.
Verse 20
दिक्षु भ्रमत्कन्दुकचापलैर्भृशंप्रोद्विग्नतारायतलोललोचनाम् । स्वकर्णविभ्राजितकुण्डलोल्लसत्-कपोलनीलालकमण्डिताननाम् ॥ २० ॥
दिशादिशांना भिरभिरणाऱ्या कंदुकाच्या चपळतेमुळे तिचे मोठे, सुंदर डोळे फारच चंचल झाले. कानांतील झळाळते कुंडले तिच्या उजळ कपोलांना शोभा देत होते, आणि चेहऱ्यावर विखुरलेले निळसर केस तिला अधिक रम्य करत होते.
Verse 21
श्लथद् दुकूलं कबरीं च विच्युतांसन्नह्यतीं वामकरेण वल्गुना । विनिघ्नतीमन्यकरेण कन्दुकंविमोहयन्तीं जगदात्ममायया ॥ २१ ॥
कंदुक खेळताना तिचे दुकूल सैल झाले आणि केशरचना विस्कटली. ती आपल्या सुंदर डाव्या हाताने केस बांधू लागली आणि त्याच वेळी उजव्या हाताने कंदुक मारत खेळत राहिली. जगदात्मा भगवानांनी आपल्या अंतर्माया शक्तीने अशा रीतीने सर्वांना मोहित केले.
Verse 22
तां वीक्ष्य देव इति कन्दुकलीलयेषद्-व्रीडास्फुटस्मितविसृष्टकटाक्षमुष्ट: । स्त्रीप्रेक्षणप्रतिसमीक्षणविह्वलात्मानात्मानमन्तिक उमां स्वगणांश्च वेद ॥ २२ ॥
देव शंकरांनी तिला कंदुक‑लीला करताना पाहिले. ती कधी कधी लज्जेने हलकेसे हसून त्याच्याकडे कटाक्ष टाकत असे. तिच्या दर्शनाने आणि परस्पर नजरेने शिवांचे चित्त विह्वल झाले; त्यांनी स्वतःला, प्रिय उमाेला आणि जवळचे गणांनाही विसरले.
Verse 23
तस्या: कराग्रात् स तु कन्दुको यदागतो विदूरं तमनुव्रजत्स्त्रिया: । वास: ससूत्रं लघु मारुतोऽहरद्भवस्य देवस्य किलानुपश्यत: ॥ २३ ॥
तिच्या हातातून कंदुक उडून दूर पडला तेव्हा ती स्त्री त्याच्या मागे धावू लागली. तेवढ्यात देव भव (शिव) पाहत असतानाच हलक्या वाऱ्याने तिचे सूक्ष्म वस्त्र आणि कटिसूत्र उडवून नेले.
Verse 24
एवं तां रुचिरापाङ्गीं दर्शनीयां मनोरमाम् । दृष्ट्वा तस्यां मनश्चक्रे विषज्जन्त्यां भव: किल ॥ २४ ॥
अशा रीतीने भगवान् शिवांनी त्या सुंदर कटाक्षांची, दर्शनीय व मनोहर स्त्री पाहिली; तिनेही त्यांच्याकडे पाहिले. ती आपल्यावर आसक्त आहे असे वाटून शिवांचे मनही तिच्याकडे अत्यंत आकृष्ट झाले.
Verse 25
तयापहृतविज्ञानस्तत्कृतस्मरविह्वल: । भवान्या अपि पश्यन्त्या गतह्रीस्तत्पदं ययौ ॥ २५ ॥
त्या स्त्रीने कामभावनेने शिवांची विवेकबुद्धी हरपली आणि तिच्यामुळे ते कामविह्वल झाले. भवानी पाहत असतानाही लज्जा सोडून ते तिच्याजवळ गेले.
Verse 26
सा तमायान्तमालोक्य विवस्त्रा व्रीडिता भृशम् । निलीयमाना वृक्षेषु हसन्ती नान्वतिष्ठत ॥ २६ ॥
ती सुंदरी आधीच निर्वस्त्र होती. शिव आपल्याकडे येताना पाहून ती फार लज्जित झाली. हसत-हसत ती झाडांमध्ये लपली आणि एका ठिकाणी थांबली नाही.
Verse 27
तामन्वगच्छद् भगवान् भव: प्रमुषितेन्द्रिय: । कामस्य च वशं नीत: करेणुमिव यूथप: ॥ २७ ॥
इंद्रिये व्याकुळ झाल्याने भगवान् भव (शिव) कामाच्या अधीन होऊन तिच्यामागे लागले; जसा कामातुर हत्ती हत्तीणीच्या मागे जातो.
Verse 28
सोऽनुव्रज्यातिवेगेन गृहीत्वानिच्छतीं स्त्रियम् । केशबन्ध उपानीय बाहुभ्यां परिषस्वजे ॥ २८ ॥
अतिवेगाने तिच्यामागे जाऊन शिवांनी अनिच्छुक स्त्रीला केसांच्या वेणीने धरून जवळ ओढले आणि दोन्ही बाहूंनी तिला आलिंगन दिले.
Verse 29
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
जसा नर-हत्ती मादी-हत्तीला आलिंगन देतो, तसा भगवान् शंकरांनी तिला कवटाळले; विस्कटलेल्या केसांची ती सर्पिणीसारखी इकडे-तिकडे वळवळू लागली।
Verse 30
सोपगूढा भगवता करिणा करिणी यथा । इतस्तत: प्रसर्पन्ती विप्रकीर्णशिरोरुहा ॥ २९ ॥ आत्मानं मोचयित्वाङ्ग सुरर्षभभुजान्तरात् । प्राद्रवत्सा पृथुश्रोणी माया देवविनिर्मिता ॥ ३० ॥
हे राजन्, उंच व विशाल नितंबांची ती स्त्री भगवानांनी प्रकट केलेली योगमाया होती। तिने कसेबसे शंकरांच्या स्नेहिल आलिंगनातून स्वतःला सोडवले आणि धावत निघून गेली।
Verse 31
तस्यासौ पदवीं रुद्रो विष्णोरद्भुतकर्मण: । प्रत्यपद्यत कामेन वैरिणेव विनिर्जित: ॥ ३१ ॥
कामरूपी शत्रूने जणू जिंकलेला रुद्र, अद्भुत कर्म करणाऱ्या भगवान् विष्णूंच्या (मोहिनी-रूपाच्या) पावलांचा मागोवा घेऊ लागला।
Verse 32
तस्यानुधावतो रेतश्चस्कन्दामोघरेतस: । शुष्मिणो यूथपस्येव वासितामनुधावत: ॥ ३२ ॥
जसा उन्मत्त नर-हत्ती गर्भधारणक्षम मादी-हत्तीच्या मागे धावतो, तसा तेजस्वी रुद्र त्या सुंदरीच्या मागे धावला आणि त्याचे अमोघ वीर्य स्खलित झाले।
Verse 33
यत्र यत्रापतन्मह्यां रेतस्तस्य महात्मन: । तानि रूप्यस्य हेम्नश्च क्षेत्राण्यासन्महीपते ॥ ३३ ॥
हे महीपते, पृथ्वीवर जिथे जिथे त्या महात्मा शंकरांचे वीर्य पडले, तिथे तिथे पुढे सोन्या-चांदीची खाणी प्रकट झाल्या।
Verse 34
सरित्सर:सु शैलेषु वनेषूपवनेषु च । यत्र क्व चासन्नृषयस्तत्र सन्निहितो हर: ॥ ३४ ॥
मोहिनीच्या मागोमाग भगवान् शंकर सर्वत्र गेले—नद्यांच्या व सरोवरांच्या काठी, पर्वतांजवळ, वनांत व उपवनांत; जिथे जिथे महर्षी होते तिथे तिथे हर (शिव)ही सन्निध झाला।
Verse 35
स्कन्ने रेतसि सोऽपश्यदात्मानं देवमायया । जडीकृतं नृपश्रेष्ठ सन्न्यवर्तत कश्मलात् ॥ ३५ ॥
हे नृपश्रेष्ठ परीक्षित! जेव्हा शंकरांचे वीर्य पूर्ण स्खलित झाले, तेव्हा त्यांनी पाहिले की परमेश्वराच्या देवमायेने त्यांना जडप्राय केले होते. म्हणून ते त्या मोह-कलुषातून परतले आणि पुढे मायेच्या अधीन झाले नाहीत।
Verse 36
अथावगतमाहात्म्य आत्मनो जगदात्मन: । अपरिज्ञेयवीर्यस्य न मेने तदुहाद्भुतम् ॥ ३६ ॥
तेव्हा शंकरांनी स्वतःचे स्थान आणि जगदात्मा, अपरिमेय शक्ती असलेल्या परम पुरुषाचे माहात्म्य जाणले. हे समजल्यावर विष्णूंनी त्यांच्यावर केलेली अद्भुत लीला त्यांना मुळीच आश्चर्यकारक वाटली नाही।
Verse 37
तमविक्लवमव्रीडमालक्ष्य मधुसूदन: । उवाच परमप्रीतो बिभ्रत्स्वां पौरुषीं तनुम् ॥ ३७ ॥
शंकरांना अविक्लव व निर्व्रीड पाहून मधुसूदन विष्णु अत्यंत प्रसन्न झाले. मग त्यांनी आपली पौरुषी (मूळ) देह धारण केली आणि असे बोलले।
Verse 38
श्रीभगवानुवाच दिष्टया त्वं विबुधश्रेष्ठ स्वां निष्ठामात्मना स्थित: । यन्मे स्त्रीरूपया स्वैरं मोहितोऽप्यङ्ग मायया ॥ ३८ ॥
श्रीभगवान म्हणाले—हे विबुधश्रेष्ठ! दैवकृपेने, माझ्या स्त्रीरूपिणी स्वैर मायेने मोहित झालास तरीही तू आत्मबलाने आपल्या निष्ठेत स्थिर राहिलास. म्हणून तुझे सर्वमंगल होवो।
Verse 39
को नु मेऽतितरेन्मायां विषक्तस्त्वदृते पुमान् । तांस्तान्विसृजतीं भावान्दुस्तरामकृतात्मभि: ॥ ३९ ॥
हे प्रभो शंभो! या भौतिक जगतात तुमच्यावाचून माझी माया कोण पार करू शकेल? विषयभोगात आसक्त लोक तिच्या प्रभावाने जिंकले जातात; प्रकृतीचा प्रभाव असंयमी जनांस अत्यंत दुस्तर आहे।
Verse 40
सेयं गुणमयी माया न त्वामभिभविष्यति । मया समेता कालेन कालरूपेण भागश: ॥ ४० ॥
ही त्रिगुणमयी माया, जी सृष्टीत माझ्याबरोबर सहकार्य करते आणि काळरूपाने भागभागाने प्रकट होते, ती आता तुला पुन्हा मोहात पाडू शकणार नाही।
Verse 41
श्रीशुक उवाच एवं भगवता राजन् श्रीवत्साङ्केन सत्कृत: । आमन्त्र्य तं परिक्रम्य सगण: स्वालयं ययौ ॥ ४१ ॥
श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—हे राजन्! श्रीवत्सचिन्हधारी भगवानांनी असे सन्मानित केल्यावर भगवान् शिवांनी त्यांची प्रदक्षिणा केली. मग परवानगी घेऊन, गणांसह आपल्या कैलासधामास परत गेले।
Verse 42
आत्मांशभूतां तां मायां भवानीं भगवान्भव: । सम्मतामृषिमुख्यानां प्रीत्याचष्टाथ भारत ॥ ४२ ॥
हे भारतवंशज! मग आनंदित झालेल्या भगवान् शिवांनी, सर्व श्रेष्ठ ऋषींनी विष्णूची शक्तिरूप माया म्हणून मान्य केलेल्या आपल्या पत्नी भवानीला प्रेमाने संबोधिले।
Verse 43
अयि व्यपश्यस्त्वमजस्य मायांपरस्य पुंस: परदेवताया: । अहं कलानामृषभोऽपि मुह्येययावशोऽन्ये किमुतास्वतन्त्रा: ॥ ४३ ॥
शिव म्हणाले—हे देवी! तू आता त्या अज, परम पुरुष, परदेवतेची माया पाहिली आहेस. मी त्यांच्या कलांमध्ये श्रेष्ठ असूनही तिच्या वशाने मोहात पडलो; मग जे इतर पूर्णतः परतंत्र आहेत, त्यांचे काय सांगावे!
Verse 44
यं मामपृच्छस्त्वमुपेत्य योगात्समासहस्रान्त उपारतं वै । स एष साक्षात् पुरुष: पुराणोन यत्र कालो विशते न वेद: ॥ ४४ ॥
मी योगसमाधीने एक हजार वर्षे तप केले; तेव्हा तू जवळ येऊन विचारलेस—मी कोणावर ध्यान करीत होतो. हा तोच साक्षात् पुराणपुरुष आहे; ज्याच्यात काळ प्रवेश करू शकत नाही आणि ज्याला वेदही पूर्णपणे जाणू शकत नाहीत।
Verse 45
श्रीशुक उवाच इति तेऽभिहितस्तात विक्रम: शार्ङ्गधन्वन: । सिन्धोर्निर्मथने येन धृत: पृष्ठे महाचल: ॥ ४५ ॥
श्रीशुकदेव म्हणाले—हे राजन्! शार्ङ्गधन्वा तोच भगवान आहे, ज्याने क्षीरसागराच्या मंथनावेळी महान पर्वत आपल्या पाठीवर धारण केला। त्याचा पराक्रम मी तुला सांगितला आहे।
Verse 46
एतन्मुहु: कीर्तयतोऽनुशृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यम: क्वचित् । यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥ ४६ ॥
जो वारंवार ही कथा कीर्तन करतो किंवा भक्तिभावाने ऐकतो, त्याचा प्रयत्न कधीही निष्फळ होत नाही। कारण उत्तमश्लोक भगवानांच्या गुणांचे वर्णन हे संसारातील सर्व दुःख-परिश्रम हरून टाकते।
Verse 47
असदविषयमङ्घ्रिं भावगम्यं प्रपन्ना- नमृतममरवर्यानाशयत् सिन्धुमथ्यम् । कपटयुवतिवेषो मोहयन्य: सुरारीं- स्तमहमुपसृतानां कामपूरं नतोऽस्मि ॥ ४७ ॥
ज्यांचे चरण असत् विषयांपलीकडे आहेत आणि जे भावानेच प्राप्त होतात—त्या भगवानांनी क्षीरसागर-मंथनातून निघालेले अमृत देवतारूपी भक्तांना पाजले। कपटी युवतीचे वेष घेऊन दैत्यांना मोहित करणारे, आणि शरण आलेल्यांच्या इच्छा पूर्ण करणारे त्या प्रभूला मी नमस्कार करतो।
Frequently Asked Questions
Śiva’s request is framed as wonder and theological inquiry: Mohinī is not ordinary beauty but Viṣṇu’s yoga-māyā that accomplished an impossible task—bewildering the asuras and securing amṛta for the devas. Śiva’s desire to witness it highlights that even the greatest devas seek direct darśana of the Lord’s līlā-śakti, and it sets up a teaching moment about māyā’s supremacy under Bhagavān.
The chapter’s point is not Śiva’s “weakness” but Viṣṇu’s limitless potency. Māyā here is explicitly the Lord’s own yoga-māyā; it can overwhelm even elevated beings when the Lord chooses to demonstrate His sovereignty. Śiva’s restoration of composure and his lack of shame underscore his greatness, while the incident establishes that no one surpasses the Lord’s illusory energy without His grace.
Śiva identifies Viṣṇu as Parameśvara beyond material change, the source of manifestation and dissolution, and the inner knower present like air within all beings. He also integrates multiple darśanas—showing how various schools partially apprehend the Supreme—while affirming Bhagavān as the complete reality. This culminates in rejecting a simplistic ‘Brahman true, world false’ reading by asserting the world’s dependence as an effect of the Lord’s real qualities.
Within Purāṇic symbolism, the detail functions as a cosmological etiological note (explaining origins of substances) and as a theological marker: even what is involuntarily emitted by a mahādeva is potent and consequential. It also emphasizes the extraordinary intensity of the Lord’s māyā-display, while keeping the narrative’s focus on Viṣṇu’s supremacy and Śiva’s eventual self-mastery.
The chapter uses sensual description to demonstrate the binding force of kāma under māyā, even for the exalted, thereby warning conditioned beings against complacency. Its resolution is explicitly devotional: recognition of the Lord’s śakti, humility before māyā, and the prescription of śravaṇa-kīrtana as the means to destroy suffering and re-center the mind on Bhagavān rather than sense objects.