Adhyaya 1

Verse 1

श्रीराजोवाच स्वायम्भुवस्येह गुरो वंशोऽयं विस्तराच्छ्रुत: । यत्र विश्वसृजां सर्गो मनूनन्यान्वदस्व न: ॥ १ ॥

राजा परीक्षित म्हणाला: हे प्रभो, हे गुरुदेव! स्वायंभुव मनूंचा वंशविस्तार मी आपल्याकडून सविस्तर ऐकला. आता इतर मनूंचे वंशही आम्हाला सांगा; कृपया त्यांचे वर्णन करा.

Verse 2

मन्वन्तरे हरेर्जन्म कर्माणि च महीयस: । गृणन्ति कवयो ब्रह्मंस्तानि नो वद श‍ृण्वताम् ॥ २ ॥

हे विद्वान ब्राह्मण! विविध मन्वंतरांत भगवान हरि यांचे अवतार व त्यांच्या महिमामय कर्मांचे वर्णन मनीषी कवी करतात. आम्ही ते ऐकण्यास अत्यंत उत्सुक आहोत; कृपया आम्हाला सांगा.

Verse 3

यद्यस्मिन्नन्तरे ब्रह्मन्भगवान्विश्वभावन: । कृतवान्कुरुते कर्ता ह्यतीतेऽनागतेऽद्य वा ॥ ३ ॥

हे विद्वान ब्राह्मण! विश्वभावन, विश्वस्रष्टा भगवानांनी पूर्व मन्वंतरांत जे जे केले, आज जे करीत आहेत आणि पुढे जे करतील—ते सर्व कृपया आम्हाला सांगा.

Verse 4

श्रीऋषिरुवाच मनवोऽस्मिन्व्यतीता: षट् कल्पे स्वायम्भुवादय: । आद्यस्ते कथितो यत्र देवादीनां च सम्भव: ॥ ४ ॥

श्रीशुकदेव गोस्वामी म्हणाले—या वर्तमान कल्पात स्वायंभुव आदि सहा मनू होऊन गेले. ज्यात मी प्रथम मनु स्वायंभुव व देवतादि उत्पत्तीचे वर्णन केले आहे.

Verse 5

आकूत्यां देवहूत्यां च दुहित्रोस्तस्य वै मनो: । धर्मज्ञानोपदेशार्थं भगवान्पुत्रतां गत: ॥ ५ ॥

स्वायंभुव मनूच्या आकूती व देवहूती अशा दोन कन्या होत्या. धर्म व ज्ञानाचा उपदेश करण्यासाठी भगवान् त्यांच्या गर्भातून अनुक्रमे यज्ञमूर्ती व कपिल म्हणून पुत्ररूपाने प्रकट झाले.

Verse 6

कृतं पुरा भगवत: कपिलस्यानुवर्णितम् । आख्यास्ये भगवान्यज्ञो यच्चकार कुरूद्वह ॥ ६ ॥

हे कुरुवंशश्रेष्ठ! मी पूर्वी देवहूतीपुत्र कपिलाचे चरित्र वर्णिले आहे. आता मी आकूतीपुत्र यज्ञपती (यज्ञ) याचे कर्म वर्णन करीन.

Verse 7

विरक्त: कामभोगेषु शतरूपापति: प्रभु: । विसृज्य राज्यं तपसे सभार्यो वनमाविशत् ॥ ७ ॥

शतरूपेचे पती प्रभु स्वायंभुव मनू विषयभोगांपासून विरक्त होते. म्हणून त्यांनी राज्य सोडून पत्नीसमवेत तपस्येसाठी वनात प्रवेश केला.

Verse 8

सुनन्दायां वर्षशतं पदैकेन भुवं स्पृशन् । तप्यमानस्तपो घोरमिदमन्वाह भारत ॥ ८ ॥

हे भारतकुलज! वनात गेल्यावर स्वायंभुव मनू सुनंदा नदीच्या तीरावर एकाच पायाने भूमीला स्पर्श करून शंभर वर्षे घोर तप करीत राहिले. तप करताना त्यांनी असे म्हटले.

Verse 9

मनुरुवाच येन चेतयते विश्वं विश्वं चेतयते न यम् । यो जागर्ति शयानेऽस्मिन्नायं तं वेद वेद स: ॥ ९ ॥

मनू म्हणाले—ज्याच्यामुळे हे विश्व चेतन होते तो परमजीव विश्वापासून उत्पन्न नाही. सर्व काही शांत व निद्रिस्त असताना तो साक्षीभावे जागा असतो. जीव त्याला जाणत नाही, पण तो सर्व जाणतो.

Verse 10

आत्मावास्यमिदं विश्वं यत् किञ्चिज्ज‍गत्यां जगत् । तेन त्यक्तेन भुञ्जीथा मा गृध: कस्यस्विद्धनम् ॥ १० ॥

या जगतात जे काही चराचर आहे ते सर्व परमात्म्याने व्यापलेले आहे. म्हणून त्यागभावाने फक्त आपला नियत वाटा स्वीकारा; परधनावर लोभ करू नका.

Verse 11

यं पश्यति न पश्यन्तं चक्षुर्यस्य न रिष्यति । तं भूतनिलयं देवं सुपर्णमुपधावत ॥ ११ ॥

भगवान सतत जगताची कृत्ये पाहतात, पण कोणी त्यांना पाहू शकत नाही. म्हणून ‘तो पाहत नाही’ असे मानू नका; त्यांची दृष्टीशक्ती कधीही क्षीण होत नाही. म्हणून जीवासोबत मित्रभावे असलेल्या परमात्म्याची उपासना करा.

Verse 12

न यस्याद्यन्तौ मध्यं च स्व: परो नान्तरं बहि: । विश्वस्यामूनि यद् यस्माद् विश्वं च तद‍ृतं महत् ॥ १२ ॥

परमेश्वराला ना आरंभ आहे, ना अंत, ना मध्य. तो कुणाचा ‘आपला’ नाही, ‘परका’ही नाही; त्याला आत-बाहेर असा भेद नाही. जगात दिसणारे द्वैत—आरंभ-अंत, माझे-तुझे—त्याच्यात नाही. हे विश्वही त्याचेच एक रूप आहे; तोच परम सत्य, पूर्ण महान आहे.

Verse 13

स विश्वकाय: पुरुहूत ईश: सत्य: स्वयंज्योतिरज: पुराण: । धत्तेऽस्य जन्माद्यजयात्मशक्त्या तां विद्ययोदस्य निरीह आस्ते ॥ १३ ॥

तोच ईश्वर, असंख्य नावांनी आह्वानिला जाणारा, संपूर्ण विश्वाला आपल्या देहरूपाने धारण करतो. तो सत्य, स्वयंज्योती, अजन्मा व पुरातन आहे. अजेय आत्मशक्तीने तो सृष्टीचा जन्म-स्थिती-प्रलय धारण करतो; तरीही ज्ञानाने मायेला दूर करून तो आपल्या आध्यात्मिक शक्तीत निरपेक्ष व अलिप्त राहतो.

Verse 14

अथाग्रे ऋषय: कर्माणीहन्तेऽकर्महेतवे । ईहमानो हि पुरुष: प्रायोऽनीहां प्रपद्यते ॥ १४ ॥

म्हणून ऋषी प्रथम लोकांना शास्त्रोक्त फलदायी कर्मांत प्रवृत्त करतात, जेणेकरून ते हळूहळू निष्काम कर्माच्या अवस्थेला पोहोचतील. कारण शास्त्रविहित कर्माची सुरुवात केल्याशिवाय मनुष्य प्रायः मुक्ती किंवा प्रतिक्रियाहीन कर्मस्थितीला पोहोचत नाही।

Verse 15

ईहते भगवानीशो न हि तत्र विसज्जते । आत्मलाभेन पूर्णार्थो नावसीदन्ति येऽनु तम् ॥ १५ ॥

भगवान ईश्वर स्वतःच्या आत्मलाभाने पूर्ण आहेत, तरीही ते या जगाची सृष्टी, पालन व संहार करतात; पण त्यात कधीही गुंतत नाहीत. म्हणून त्यांच्या पावलावर पाऊल ठेवणारे भक्तही कर्मबंधनात अडकत नाहीत।

Verse 16

तमीहमानं निरहङ्‌कृतं बुधं निराशिषं पूर्णमनन्यचोदितम् । नृञ् शिक्षयन्तं निजवर्त्मसंस्थितं प्रभुं प्रपद्येऽखिलधर्मभावनम् ॥ १६ ॥

मी त्या प्रभूला शरण जातो—जो कर्म करीत असतानाही अहंकाररहित, ज्ञानी, फलाची अपेक्षा नसलेला, पूर्ण आणि कोणाच्याही प्रेरणेवर अवलंबून नाही. तो मानवांना स्वतःच्या आचरणमार्गाने शिकवतो व खऱ्या धर्ममार्गाचा प्रवर्तन करतो; सर्वांनी त्याचे अनुसरण करावे।

Verse 17

श्रीशुक उवाच इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्तं समाहितम् । द‍ृष्ट्वासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥ १७ ॥

श्रीशुकदेव म्हणाले—अशा प्रकारे स्वायंभुव मनू समाधिस्थ होऊन उपनिषद्-रूप वैदिक मंत्र उच्चारीत होता. त्याला पाहून अतिशय भुकेले राक्षस व असुर त्याला गिळून टाकावयास धावून आले; म्हणून ते वेगाने त्याच्याकडे धावले।

Verse 18

तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञ: सर्वगतो हरि: । यामै: परिवृतो देवैर्हत्वाशासत् त्रिविष्टपम् ॥ १८ ॥

त्यांना असे उद्यत पाहून सर्वव्यापी हरि यज्ञपतीरूपाने मनूच्या रक्षणार्थ प्रकट झाले. याम नावाच्या आपल्या पुत्रांसह व इतर देवांनी वेढलेले, त्यांनी त्या राक्षस-असुरांचा वध केला आणि नंतर इंद्रपद स्वीकारून स्वर्गलोकाचे शासन केले।

Verse 19

स्वारोचिषो द्वितीयस्तु मनुरग्ने: सुतोऽभवत् । द्युमत्सुषेणरोचिष्मत्प्रमुखास्तस्य चात्मजा: ॥ १९ ॥

अग्नीचा पुत्र स्वारोचिष हा दुसरा मनु झाला. त्याचे द्युमत, सुषेण, रोचिष्मत इत्यादी पुत्र प्रमुख होते.

Verse 20

तत्रेन्द्रो रोचनस्त्वासीद् देवाश्च तुषितादय: । ऊर्जस्तम्भादय: सप्त ऋषयो ब्रह्मवादिन: ॥ २० ॥

स्वारोचिष मन्वंतरात रोचन इंद्र झाला. तुषित इत्यादी देव प्रमुख झाले, आणि ऊर्ज, स्तंभ इत्यादी सात ऋषी ब्रह्मवादी व भगवद्भक्त होते.

Verse 21

ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्‍न्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुत: ॥ २१ ॥

वेदशिरा नावाचे ऋषी अतिशय प्रसिद्ध होते. त्यांच्या तुषिता नावाच्या पत्नीच्या गर्भातून ‘विभु’ नावाचा देवावतार प्रकट झाला.

Verse 22

अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतव्रता: । अन्वशिक्षन्व्रतं तस्य कौमारब्रह्मचारिण: ॥ २२ ॥

विभु आयुष्यभर कौमार ब्रह्मचारी राहिला व त्याने विवाह केला नाही. त्याच्याकडून अठ्ठ्याऐंशी हजार धृतव्रत मुनींनी संयम, तप इत्यादीचे शिक्षण घेतले.

Verse 23

तृतीय उत्तमो नाम प्रियव्रतसुतो मनु: । पवन: सृञ्जयो यज्ञहोत्राद्यास्तत्सुता नृप ॥ २३ ॥

हे नृपा! तिसरा मनु ‘उत्तम’ नावाचा, राजा प्रियव्रताचा पुत्र होता. या मनूचे पवन, सृंजय आणि यज्ञहोत्र इत्यादी पुत्र होते.

Verse 24

वसिष्ठतनया: सप्त ऋषय: प्रमदादय: । सत्या वेदश्रुता भद्रा देवा इन्द्रस्तु सत्यजित् ॥ २४ ॥

तिसऱ्या मनूच्या काळात वसिष्ठांचे प्रमद आदी पुत्र सप्तर्षी झाले. सत्य, वेदश्रुत व भद्र हे देवगण झाले आणि सत्यजित इंद्रपदी निवडला गेला।

Verse 25

धर्मस्य सूनृतायां तु भगवान्पुरुषोत्तम: । सत्यसेन इति ख्यातो जात: सत्यव्रतै: सह ॥ २५ ॥

या मन्वंतरात धर्माची पत्नी सूनृता हिच्या गर्भातून भगवान् पुरुषोत्तम प्रकट झाले. ते ‘सत्यसेन’ म्हणून प्रसिद्ध झाले आणि सत्यव्रत नावाच्या देवांसह अवतरले।

Verse 26

सोऽनृतव्रतदु:शीलानसतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणांश्चावधीत् सत्यजित्सख: ॥ २६ ॥

सत्यसेनाने आपल्या मित्र सत्यजित (इंद्र) याच्यासह असत्यव्रती, अधार्मिक व दुर्वर्तन यक्ष, राक्षस आणि भूतगणांचा संहार केला, जे प्राण्यांना पीडा देत होते।

Verse 27

चतुर्थ उत्तमभ्राता मनुर्नाम्ना च तामस: । पृथु: ख्यातिर्नर: केतुरित्याद्या दश तत्सुता: ॥ २७ ॥

तिसऱ्या मनूचा भाऊ उत्तम ‘तामस’ या नावाने प्रसिद्ध झाला आणि तो चौथा मनू झाला. तामसाला दहा पुत्र होते; त्यांत पृथु, ख्याति, नर व केतु प्रमुख होते।

Verse 28

सत्यका हरयो वीरा देवास्त्रिशिख ईश्वर: । ज्योतिर्धामादय: सप्त ऋषयस्तामसेऽन्तरे ॥ २८ ॥

तामस मनूच्या काळात सत्यक, हरि आणि वीर हे देवगण होते. इंद्र त्रिशिख होता. त्या मन्वंतरात सप्तर्षिधामातील ऋषींमध्ये ज्योतिर्धाम आदी प्रमुख होते।

Verse 29

देवा वैधृतयो नाम विधृतेस्तनया नृप । नष्टा: कालेन यैर्वेदा विधृता: स्वेन तेजसा ॥ २९ ॥

हे नृप! विधृतीचे पुत्र ‘वैधृतय’ नावाने देव झाले. काळाच्या ओघात वेदप्रामाण्य लोप पावल्यावर त्यांनी आपल्या तेजाने वेदधर्माचे रक्षण केले।

Verse 30

तत्रापि जज्ञे भगवान्हरिण्यां हरिमेधस: । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥ ३० ॥

त्याच मन्वंतरात भगवान विष्णू हरिमेधाच्या पत्नी हरिणीच्या गर्भातून प्रकट झाले आणि ‘हरी’ म्हणून प्रसिद्ध झाले. त्या हरिनेच भक्त गजेन्द्राला ग्राहाच्या मुखातून सोडविले।

Verse 31

श्रीराजोवाच बादरायण एतत् ते श्रोतुमिच्छामहे वयम् । हरिर्यथा गजपतिं ग्राहग्रस्तममूमुचत् ॥ ३१ ॥

श्रीराजा म्हणाला—हे बादरायणि, आम्हाला सविस्तर ऐकायचे आहे की ग्राहाने पकडलेल्या त्या गजराजाला हरिने कसे मुक्त केले?

Verse 32

तत्कथासु महत् पुण्यं धन्यं स्वस्त्ययनं शुभम् । यत्र यत्रोत्तमश्लोको भगवान्गीयते हरि: ॥ ३२ ॥

ज्या कथांमध्ये उत्तमश्लोक भगवान हरीचे कीर्तन होते, त्या निश्चयच महान पुण्यदायी, धन्य, मंगलकारक, शुभ आणि सर्वथा कल्याणकारी असतात।

Verse 33

श्रीसूत उवाच परीक्षितैवं स तु बादरायणि: प्रायोपविष्टेन कथासु चोदित: । उवाच विप्रा: प्रतिनन्द्य पार्थिवं मुदा मुनीनां सदसि स्म श‍ृण्वताम् ॥ ३३ ॥

श्रीसूत म्हणाले—हे विप्रहो! प्रायोपवेश करून बसलेल्या परीक्षित महाराजांनी असे विनविल्यावर, बादरायणि (शुकदेव) यांनी राजाचा सन्मान करून, ऐकण्यास उत्सुक मुनींच्या सभेत आनंदाने कथा सांगितली।