Chapter 9: Raja Vidya Raja Guhya Yoga

Verse 1

श्रीभगवानुवाच । इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ९.१ ॥

श्रीभगवान म्हणाले: हे अनसूयु (द्वेषरहित) असलेल्या तुला मी हे अत्यंत गूढ ज्ञान, विज्ञानासहित, सांगतो; ते जाणल्याने तू अशुभापासून मुक्त होशील.

Verse 2

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ९.२ ॥

हे राजविद्या, राजगुह्य, परम पवित्र आणि उत्तम आहे; प्रत्यक्ष अनुभूतीस येणारे, धर्म्य, करायला अतिशय सुखकर आणि अव्यय आहे.

Verse 3

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप । अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ९.३ ॥

हे परंतपा, या धर्मावर श्रद्धा न ठेवणारे पुरुष मला न प्राप्त होता मृत्यू आणि संसाराच्या मार्गावर पुन्हा पुन्हा परत येतात.

Verse 4

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना । मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९.४ ॥

माझ्या अव्यक्त स्वरूपाने हे सर्व जग व्यापलेले आहे. सर्व भूतें माझ्यात स्थित आहेत; परंतु मी त्यांच्यात स्थित नाही.

Verse 5

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् । भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९.५ ॥

आणि भूतें माझ्यात स्थित नाहीत—माझा ऐश्वर्ययुक्त योग पाहा. भूतांना धारण व पोषण करणारे माझे आत्मस्वरूप भूतांत स्थित नाही; आणि तेच भूतांना उत्पन्न करणारे आहे.

Verse 6

यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् । तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ९.६ ॥

जसा नित्य आकाशात स्थित महान् वायू सर्वत्र संचार करतो, तसा सर्व भूतें माझ्यात स्थित आहेत—असे समज.

Verse 7

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् । कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ९.७ ॥

हे कौन्तेय! कल्पाच्या अंताला सर्व भूतें माझ्या प्रकृतीत प्रवेश करतात; आणि कल्पाच्या आरंभी मी त्यांना पुन्हा उत्पन्न करतो.

Verse 8

प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः । भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ९.८ ॥

माझ्या स्वतःच्या प्रकृतीला अधीन करून मी या समस्त भूतसमुदायाला पुन्हा पुन्हा उत्पन्न करतो; प्रकृतीच्या वशात असल्यामुळे ते परवश आहेत.

Verse 9

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय । उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९.९ ॥

हे धनंजया! ती कर्मे मला बांधीत नाहीत; त्या कर्मांत मी आसक्तिरहित असून उदासीनासारखा स्थित राहतो.

Verse 10

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् । हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ९.१० ॥

हे कौन्तेया! माझ्या अध्यक्षतेखाली प्रकृती चराचरसहित जगताची उत्पत्ती करते; याच कारणाने हे जगत सतत परिवर्तित होत राहते.

Verse 11

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् । परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ९.११ ॥

मूढ लोक मनुष्यदेह धारण केलेला मला समजून माझा अवमान करतात; सर्व भूतांचा महेश्वर असलेल्या माझ्या परम भावाला ते जाणत नाहीत.

Verse 12

मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः । राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ९.१२ ॥

विवेकहीन ते लोक व्यर्थ आशा, व्यर्थ कर्म आणि व्यर्थ ज्ञान असलेले होतात; तसेच मोहिनी राक्षसी व आसुरी प्रकृतीला आश्रय करतात.

Verse 13

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९.१३ ॥

परंतु, हे पार्था! दैवी प्रकृतीचा आश्रय घेतलेले महात्मे, सर्व भूतांचा आद्य आणि अव्यय असा मला जाणून, अनन्य मनाने माझे भजन करतात.

Verse 14

सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः । नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ९.१४ ॥

जे मला सतत कीर्तन करून गौरवितात, दृढव्रताने प्रयत्न करतात आणि भक्तीने मला नमस्कार करतात—असे नित्ययोगी मला उपासतात.

Verse 15

ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते । एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ९.१५ ॥

इतर काही जण ज्ञानयज्ञाने मला यजन करून उपासतात; ते मला एकत्वाने, पृथक्त्वाने आणि बहुधा—सर्वतोमुख विश्वरूप म्हणून—आराधतात.

Verse 16

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् । मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ९.१६ ॥

मीच क्रतु (वैदिक विधी), मीच यज्ञ; मीच स्वधा (पितृतर्पण), मीच औषध. मीच मंत्र, मीच आज्य (तूप), मीच अग्नी, आणि मीच हुत (आहुती).

Verse 17

पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः । वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ ९.१७ ॥

या जगाचा पिता, माता, धाता (धारक) आणि पितामह मीच आहे. जाणण्याजोगे मीच; पवित्र करणारे आणि ओंकार मीच; तसेच ऋग्, साम आणि यजुर् वेदही मीच आहे.

Verse 18

गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् । प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ९.१८ ॥

मीच गती (ध्येय), भर्ता (पोषक), प्रभू, साक्षी, निवास, शरण आणि सुहृद् (मित्र) आहे. मीच प्रभव (उत्पत्ती), प्रलय (लय), स्थान (आधार), निधान (निधी) आणि अव्यय बीज आहे.

Verse 19

तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च । अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ९.१९ ॥

अर्जुना, मीच उष्णता देतो; मीच पाऊस रोखतो आणि सोडतो. अमृतही मीच आणि मृत्यूही मीच; सत् आणि असत् देखील मीच आहे.

Verse 20

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकं ...

तीन वेद जाणणारे, सोमपान करणारे, पापांपासून शुद्ध झालेले, यज्ञांनी माझी उपासना करून स्वर्गगतीची प्रार्थना करतात. ते पुण्य प्राप्त करून सुरेंद्रलोक, म्हणजे इंद्रलोक, प्राप्त करतात…

Verse 21

ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति । एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना गताग...

तो विशाल स्वर्गलोक भोगून झाल्यावर, पुण्य क्षीण झाले की ते मर्त्यलोकात प्रवेश करतात. अशा प्रकारे त्रयीधर्माचे अनुसरण करणारे ये-जा करीत राहतात…

Verse 22

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९.२२ ॥

जे अनन्यभावाने माझेच चिंतन करून सर्व प्रकारे माझी उपासना करतात, अशा नित्यनिष्ठ भक्तांचा योगक्षेम मीच वहातो.

Verse 23

येऽप्यन्यदेवताभक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः । तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९.२३ ॥

कौन्तेय, श्रद्धायुक्त होऊन जे इतर देवतांची उपासना करतात, तेही प्रत्यक्षात माझीच पूजा करतात; परंतु ती विधिपूर्वक (शास्त्रविधीनुसार) नसते.

Verse 24

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च । न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥ ९.२४ ॥

सर्व यज्ञांचा भोक्ता आणि प्रभू मीच आहे. परंतु ते मला तत्त्वतः जाणत नाहीत; म्हणूनच ते पतन पावतात.

Verse 25

यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः । भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९.२५ ॥

देवव्रत असणारे देवांकडे जातात; पितृव्रत असणारे पितरांकडे जातात; भूतांची पूजा करणारे भूतांकडे जातात; पण माझे उपासक माझ्याकडे येतात.

Verse 26

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति । तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ९.२६ ॥

पत्र, पुष्प, फळ किंवा पाणी—यापैकी जे कोणी मला भक्तीने अर्पण करतो, त्या शुद्धचित्ताच्या भक्त्यर्पणाचा मी स्वीकार करतो.

Verse 27

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् । यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ९.२७ ॥

तू जे करतोस, जे खातोस, जे यज्ञात अर्पण करतोस, जे दान करतोस आणि जे तप करतोस—हे कौन्तेय, ते सर्व मला अर्पण करून कर.

Verse 28

शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९.२८ ॥

अशा प्रकारे शुभ-अशुभ फळे देणाऱ्या कर्मबंधनांतून तू मुक्त होशील. संन्यासयोगात चित्त स्थिर झालेला, विमुक्त होऊन तू माझ्याकडे येशील.

Verse 29

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९.२९ ॥

मी सर्व भूतांप्रती सम आहे; मला कोणी द्वेष्य नाही, कोणी प्रिय नाही. परंतु जे भक्तिभावाने मला भजतात ते माझ्यात असतात आणि मीही त्यांच्यात असतो.

Verse 30

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ९.३० ॥

अतिशय दुराचारी असला तरी जो अनन्यभक्तीने मला भजतो, त्याला साधूच मानावे; कारण तो योग्य निश्चयाने स्थिर झाला आहे.

Verse 31

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ९.३१ ॥

तो शीघ्रच धर्मात्मा होतो आणि शाश्वत शांतीला प्राप्त होतो. कौन्तेया, ठामपणे जाहीर कर: माझा भक्त कधीही नाश पावत नाही.

Verse 32

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः । स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥ ९.३२ ॥

पार्था, माझा आश्रय घेतल्यास ‘पापयोनी’ म्हणवले जाणारेही—स्त्रिया, वैश्य तसेच शूद्र—तेही परम गतीला पोहोचतात.

Verse 33

किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा । अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥ ९.३३ ॥

मग पुण्यशील ब्राह्मण आणि भक्त राजर्षी यांविषयी काय बोलावे? अनित्य व दुःखमय असा हा लोक प्राप्त झाल्यावर तू मला भज.

Verse 34

मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥ ९.३४ ॥

माझ्या ठायी मन लाव; माझा भक्त हो; माझे यजन करून माझी उपासना कर; मला नमस्कार कर. अशा प्रकारे स्वतःला माझ्याशी युक्त करून, मला परमगती मानून, तू निश्चितच माझ्याचकडे येशील.