Adhyaya 21
Book 1, Chapter 21 operationalizes the Arthashastra’s first principle of state survival: the king’s body is a strategic asset whose protection precedes all conquest. Kautilya frames palace security as a systems problem—control access (dauvārika, prāsapāṇi), control trust (prefer hereditary, trained, loyal, proven servants), and control ingestion (kitchen protocol and poison diagnostics). The passage integrates personnel policy with threat intelligence: the inner-guard protects the king and antaḥpura; the kitchen is treated as a high-risk node requiring secrecy and sensory testing; and the text supplies an early toxicology checklist—observable changes in fire, food, liquids, textiles, metals, and the poisoner’s body-language. In the Vijigīṣu’s power-structure, this chapter strengthens the svāmī-limb so that the remaining limbs (amatya, kośa, daṇḍa, durga, janapada, mitra) can function without catastrophic decapitation risk. Thus, “vinaya” here is not moralism but disciplined institutional design for continuity of rule.
Sutras
Sutra 1
चतुर्थ्यां मन्त्रिभिः सम्बन्धिभिर्दौवारिकैश्च प्रासपाणिभिः ॥ कZ_०१.२१.०१ ॥
चौथ्या सुरक्षा-वलयात मंत्री, विश्वासू नातेवाईक/सहकारी, द्वारपाल आणि भाला-धारी रक्षक तैनात करावेत।
Sutra 2
पितृपैतामहं सम्बन्धानुबद्धं शिक्षितमनुरक्तं कृतकर्माणं च जनमासन्नं कुर्वीत नान्यतोदेशीयमकृतार्थमानं स्वदेशीयं वाप्यपकृत्योपगृहीतम् ॥ कZ_०१.२१.०२ ॥
तो आपल्या जवळ त्यांनाच ठेवावा जे पितृ-पैतामह संबंधाने बांधलेले, प्रशिक्षित, निष्ठावान आणि सेवेतून सिद्ध झालेले असतील—लाभासाठी आलेले परप्रांतीय नव्हेत, तसेच अपराधानंतर वश केलेले स्वदेशीयही नव्हेत।
Sutra 3
अन्तर्वंशिकसैन्यं राजानमन्तःपुरं च रक्षेत् ॥ कZ_०१.२१.०३ ॥
अंतर्वंशिक (गृह/वंशीय) सैन्याने राजा व अंतःपुर (राजवाड्याचे अंतर्गत कक्ष) यांचे रक्षण करावे।
Sutra 4
गुप्ते देशे माहानसिकः सर्वमास्वादबाहुल्येन कर्म कारयेत् ॥ कZ_०१.२१.०४ ॥
गुप्त/सुरक्षित ठिकाणी स्वयंपाकघराचा अधीक्षक सर्व तयारी वारंवार चाखून/तपासून करून घ्यावी।
Sutra 5
तद् रजा तथैव प्रतिभुञ्जीत पूर्वमग्नये वयोभ्यश्च बलिं कृत्वा ॥ कZ_०१.२१.०५ ॥
राजानेही तसाच भोजन करावे—आधी अग्नीला व पक्ष्यांना बलि/अर्पण करून।
Sutra 6
अग्नेर्ज्वालाधूमनीलता शब्दस्फोटनं च विषयुक्तस्य वयसां विपत्तिश्च ॥ कZ_०१.२१.०६ ॥
विषाची लक्षणे—अग्नीच्या ज्वाला व धुराचा निळसरपणा, चटचट/फुटण्यासारखे आवाज, आणि विषमिश्रित भाग खाल्लेल्या पक्ष्यांचा पडणे/मरणे।
Sutra 7
लोहमणिमयानां पङ्कमलोपदेहता स्नेहरागगौरवप्रभाववर्णस्पर्शवधश्च इति विषयुक्तस्य लिङ्गानि ॥ कZ_०१.२१.०७ह् ॥
लोखंड किंवा मणीपासून बनलेल्या वस्तूंमध्ये (विषयुक्ततेची) लक्षणे—मळ/चिखल चिकटणे; आणि पालिश, झळाळी, वजनदारपणा/घनतेची जाणीव, तेज, रंग व स्पर्श यांचा नाश. ही विषदूषित वस्तूची चिन्हे आहेत।
Sutra 8
विषप्रदस्य तु शुष्कश्याववक्त्रता वाक्सङ्गः स्वेदो विजृम्भणं चातिमात्रं वेपथुः प्रस्खलनं वाक्यविप्रेक्षणमावेगः कर्मणि स्वभूमौ चानवस्थानमिति ॥ कZ_०१.२१.०८ ॥
विष देणाऱ्याची लक्षणे—चेहरा कोरडा व काळसर होणे; बोलताना अडखळणे; घाम येणे; अतिशय जांभई येणे; थरथर; ठेचकाळणे; विसंगत/परस्परविरोधी बोलणे; अस्वस्थता; आणि कामात व स्वतःच्या जागी स्थिर न राहणे।
Sutra 9
तस्मादस्य जाङ्गुलीविदो भिषजश्चासन्नाः स्युः ॥ कZ_०१.२१.०९ ॥
म्हणून जाङ्गुली-विद (प्रतिविष/विषहर जाणकार) आणि वैद्य त्याच्या जवळच असावेत।
Sutra 10
भिषग्भैषज्यागारादास्वादविशुद्धमौषधं गृहीत्वा पाचकपेषकाभ्यामात्मना च प्रतिस्वाद्य राज्ञे प्रयच्छेत् ॥ कZ_०१.२१.१० ॥
वैद्याने औषधागारातून चव‑परीक्षणाने शुद्ध (तपासलेले) औषधच घ्यावे; नंतर स्वयंपाकी व पेषक (औषध तयार करणारा) आणि स्वतः यांच्याकडून पुन्हा चव घेऊन तपासून मग ते राजाला द्यावे.
Sutra 11
पानं पानीयं चाउषधेन व्याख्यातम् ॥ कZ_०१.२१.११ ॥
पेय व पिण्याचे पाणीही औषधाप्रमाणेच त्याच पद्धतीने (समतुल्य तपासणी-नियंत्रणासह) नियमन करावे।
Sutra 12
कल्पकप्रसाधकाः स्नानशुद्धवस्त्रहस्ताः समुद्रमुपकरणमन्तर्वंशिकहस्तादादाय परिचरेयुः ॥ कZ_०१.२१.१२ ॥
तयारी व अलंकरणाची जबाबदारी असलेले परिचारक स्नान करून, स्वच्छ वस्त्रे परिधान करून व स्वच्छ हातांनीच सेवा करावी; तसेच प्रसाधनसामग्री व सेवोपकरणे फक्त अंतःपुरातील कर्मचाऱ्यांच्या हातूनच घ्यावीत।
Sutra 13
स्नापकसंवाहकास्तरकरजकमालाकारकर्म दास्यः प्रसिद्धशौचाः कुर्युः ताभिरधिष्ठिता वा शिल्पिनः ॥ कZ_०१.२१.१३ ॥
स्नान घालणारे, मालिश करणारे, पलंग लावणारे, धोबी व माळाकार—ही कामे स्वच्छतेसाठी प्रसिद्ध दासींनी करावीत; किंवा त्यांच्या देखरेखीखाली पुरुष कारागीरांनी ती करावीत।
Sutra 14
आत्मचक्षुषि निवेश्य वस्त्रमाल्यं दद्युः स्नानानुलेपनप्रघर्षचूर्णवासस्नानीयानि च स्ववक्षोबाहुषु च ॥ कZ_०१.२१.१४ ॥
स्वतःच्या नजरेसमोर ठेवून वस्त्रे व माळा द्यावीत; तसेच स्नानसामग्री, लेप, घासण्याची साधने, चूर्ण, वस्त्रे व इतर स्नानीय वस्तूही स्वतःच्या छाती व बाहूंवर (स्वनियंत्रणात) ठेवून द्यावीत।
Sutra 15
एतेन परस्मादागतकं व्याख्यातम् ॥ कZ_०१.२१.१५ ॥
याने बाहेरून आलेल्या वस्तूंनाही (तपासणी व नियंत्रित हाताळणीचे) तेच नियम लागू होतात, असे स्पष्ट झाले।
Sutra 16
कुशीलवाः शस्त्राग्निरसक्रीडावर्जं नर्मयेयुः ॥ कZ_०१.२१.१६ ॥
कुशीलवांनी शस्त्रे, अग्नी किंवा मद्यजन्य खेळ वगळून मनोरंजन करावे.
Sutra 17
आतोद्यानि चैषामन्तस्तिष्ठेयुः अश्वरथद्विपालंकाराश्च ॥ कZ_०१.२१.१७ ॥
त्यांची वाद्ये आत (नियंत्रित क्षेत्रात)च ठेवावीत; तसेच घोडे, रथ व हत्ती यांचे अलंकार/साजसामानही.
Sutra 18
आप्तपुरुषाधिष्ठितं यानवाहनमारोहेत् नावं चाप्तनाविकाधिष्ठितम् ॥ कZ_०१.२१.१८ ॥
तो केवळ विश्वासू व्यक्तींच्या ताब्यात/व्यवस्थापनाखालील वाहनावरच चढावा; तसेच विश्वासू नाविकांच्या ताब्यातील नावेतही.
Sutra 19
अन्यनौप्रतिबद्धां वातवेगवशां च नोपेयात् ॥ कZ_०१.२१.१९ ॥
तो दुसऱ्या नावेला बांधलेली नाव वापरू नये; तसेच जोरदार वाऱ्याच्या वेगाच्या ताब्यात असलेली नावही न वापरावी.
Sutra 20
उदकान्ते सैन्यमासीत ॥ कZ_०१.२१.२० ॥
सेना पाण्याच्या काठावर तैनात करावी.
Sutra 21
मत्स्यग्राहविशुद्धमुदकमवगाहेत ॥ कZ_०१.२१.२१ ॥
मच्छीमार व मगर पकडणारे (इत्यादी) यांच्यापासून शुद्ध केल्यानंतरच तो पाण्यात उतरेल.
Sutra 22
व्यालग्राहविशुद्धमुद्यानं गच्छेत् ॥ कZ_०१.२१.२२ ॥
रानटी जनावर व मगर यांच्यापासून शुद्ध केल्यानंतरच तो उद्यानात जाईल.
Sutra 23
लुब्धकश्वगणिभिरपास्तस्तेनव्यालपराबाधभयं चललक्ष्यपरिचयार्थं मृगारण्यं गच्छेत् ॥ कZ_०१.२१.२३ ॥
शिकारी व कुत्र्यांचे हाताळणारे यांनी चोर व हिंस्र जनावरांचा भय दूर केल्यानंतर, हालत्या लक्ष्यांचा सराव/परिचय मिळवण्यासाठी तो मृगवनात जाईल.
Sutra 24
आप्तशस्त्रग्राहाधिष्ठितः सिद्धतापसं पश्येत्मन्त्रिपरिषदा सह सामन्तदूतम् ॥ कZ_०१.२१.२४ ॥
विश्वासू शस्त्रधारी रक्षकांच्या देखरेखीखाली तो सिद्ध तपस्वीला भेटेल, आणि मंत्रिपरिषदेबरोबर सामंत (सीमांत/अधीन) दूतालाही भेटेल.
Sutra 25
सम्नद्धोऽश्वं हस्तिनं वारूढः सम्नद्धमनीकं पश्येत् ॥ कZ_०१.२१.२५ ॥
पूर्ण शस्त्रसज्ज होऊन, घोड्यावर किंवा हत्तीवर आरूढ होऊन, तो पूर्ण शस्त्रसज्ज सैन्यरचना (अनीक) पाहणी करील.
Sutra 26
निर्याणेऽभियाने च राजमार्गमुभयतः कृतारक्षं शस्त्रिभिर्दण्डिभिश्चापास्तशस्त्रहस्तप्रव्रजितव्यङ्गं गच्छेत् ॥ कZ_०१.२१.२६ ॥
प्रस्थान व मोहिमेच्या वेळी तो राजमार्गाने जावा; दोन्ही बाजूंनी शस्त्रधारी आणि दंडधारी (पोलीस/रक्षक) यांनी सुरक्षित केलेला मार्ग असावा; मार्गावरून शस्त्रधारी भिक्षुक तसेच वेषांतर केलेले/अपंग व्यक्ती दूर करून मग जावा।
Sutra 27
न पुरुषसम्बाधमवगाहेत ॥ कZ_०१.२१.२७ ॥
तो गर्दीनेぎचलेल्या जमावात शिरू नये।
Sutra 28
यात्रासमाजोत्सवप्रहवणानि च दशवर्गिकाधिष्ठितानि गच्छेत् ॥ कZ_०१.२१.२८ ॥
यात्रा/मिरवणूक, सभा, उत्सव आणि जत्रा—ही केवळ दहाजणांच्या गटाचे अधिकारी (दशवर्गिक) यांच्या देखरेखीखाली असतील तेव्हाच उपस्थित राहावीत।
Sutra 29
यथा च योगपुरुषैरन्यान् राजाधितिष्ठति ॥ कZ_०१.२१.२९अब् ॥
आणि जसा राजा गुप्तचर (योगपुरुष) यांच्या द्वारे इतरांना नियंत्रणात ठेवतो, तसाच (स्वतःच्या सुरक्षेसाठीही) तद्वत नियंत्रण ठेवावे।
Sutra 30
तथायमन्याबाधेभ्यो रक्षेदात्मानमात्मवान् ॥ कZ_०१.२१.३०च्द् ॥
तसेच आत्मसंयमी व्यक्तीने इतर बाधा/अपायांपासूनही स्वतःचे रक्षण करावे।
Frequently Asked Questions
Continuity of sovereignty: reduced regicide risk, stable succession, and uninterrupted administration—thereby safeguarding public order, revenue collection, and deterrence against internal conspiracies.
This unit implies preventive enforcement rather than stating a tariff of punishments: removal from proximity, detention/interrogation of suspected viṣaprada, and coercive discipline of negligent palace staff; specific graded penalties are typically supplied in later danda/adhyakṣa contexts.