Adhyaya 14
In 1.14 Kautilya operationalizes the Saptāṅga logic by treating the enemy’s population as a recruitable limb for the Vijigīṣu. The chapter classifies exploitable psychological states—anger (kruddha), fear (bhīta), greed (lubdha), and wounded honor (mānin)—and prescribes tailored ‘upajāpa’ scripts, reinforced through vivid analogies (mad elephant, hidden snake, cow milked by dog-keepers, caṇḍāla well). The objective is not moral persuasion but controllable realignment: identify those already alienated by humiliation, punishment, loss, or exclusion; then bind them through inducement, reassurance, or ideological reframing into coordinated clandestine action. Once consolidated, these agents are deployed “like snakes” into tasks appropriate to their temperament and access, yielding intelligence, sabotage, defections, and internal dissension. The placement in Book 1 signals that disciplined statecraft begins with the king’s strategic cognition: victory is prepared by shaping the opponent’s inner limbs—especially ministers, treasury streams, and popular support—before open force is applied.
Sutras
Sutra 1
कृत्याकृत्यपक्षोपग्रहः स्वविषये व्याख्यातः परविषये वाच्यः ॥ कZ_०१.१४.०१ ॥
नियोज्य व अनियोज्य गटांना वश करण्याची पद्धत स्वराज्यासाठी सांगितली आहे; आता ती परराज्याच्या (परकीय राज्यांच्या) प्रदेशात लागू करावी.
Sutra 2
संश्रुत्यार्थान्विप्रलब्धः तुल्यकारिणोः शिल्पे वोपकारे वा विमानितः वल्लभावरुद्धः समाहूय पराजितः प्रवासोपतप्तः कृत्वा व्ययमलब्धकार्यः स्वधर्माद्दायाद्याद्वोपरुद्धः मानाधिकाराभ्यां भ्रष्टः कुल्यैरन्तर्हितः प्रसभाभिमृष्टस्त्रीकः काराभिन्यस्तः परोक्तदण्डितः मिथ्याचारवारितः सर्वस्वमाहारितः बन्धनपरिक्लिष्टः प्रवासितबन्धुः इति क्रुद्धवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०२ ॥
‘क्रुद्ध वर्ग’ म्हणजे असे लोक: ज्यांना वेतनाचे आश्वासन देऊन फसवले; समान लोकांनी शिल्पात किंवा सेवेत अपमानित केले; लाडक्या व्यक्तीने अडवले; बोलावून पराभूत केले; निर्वासनाने त्रस्त; खर्च करूनही काम न मिळाले; स्वधर्म/परंपरागत कर्तव्य किंवा वारसा यांपासून रोखले; मान व पद गमावले; नातेवाईकांनी लपवून टाकले; ज्यांच्या पत्नीवर बलपूर्वक अत्याचार/अपमान झाला; कारागृहात टाकले; दुसऱ्याच्या सांगण्यावरून दंडित केले; खोट्या आरोपांनी रोखले; सर्वस्व हिरावले; कैदेत छळले; किंवा ज्यांचे नातेवाईक निर्वासित झाले।
Sutra 3
स्वयमुपहतः विप्रकृतः पापकर्माभिख्यातः तुल्यदोषदण्डेनोद्विग्नः पर्यात्तभूमिः दण्डेनोपनतः सर्वाधिकरणस्थः सहसोपचितार्थः तत्कुलीनोपाशंसुः प्रद्विष्टो राज्ञा राजद्वेषी च इति भीतवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०३ ॥
‘भीत वर्ग’ म्हणजे असे लोक: जे स्वतः जखमी/आहत किंवा अन्यायग्रस्त; दुष्कर्मासाठी कुप्रसिद्ध; समान अपराधासाठी दंडामुळे भयभीत; ज्यांची जमीन काढून घेतली; दंड-बलाने अधीन केले; ज्यांना सर्व विभागांत नेमले (म्हणून उघडे/असुरक्षित); ज्यांनी हिंसेने धन जमवले; जे उच्च कुलाचा गर्व करतात; ज्यांना राजा द्वेष करतो आणि जे राजालाही द्वेष करतात।
Sutra 4
परिक्षीणः अन्यात्तस्वः कदर्यः व्यसनी अत्याहितव्यवहारश्च इति लुब्धवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०४ ॥
‘लोभी वर्ग’ म्हणजे जे आर्थिकदृष्ट्या क्षीण झालेले, दुसऱ्याच्या मालमत्तेवर जगणारे, कंजूष, व्यसनी आणि अतिशय हानिकारक/बेईमान व्यवहार करणारे।
Sutra 5
आत्मसम्भावितः मानकामः शत्रुपूजामर्षितः नीचैरुपहितः तीक्ष्णः साहसिकः भोगेनासंतुष्टः इति मानिवर्गः ॥ कZ_०१.१४.०५ ॥
‘अहंकारी वर्ग’ म्हणजे जे आत्मगर्विष्ठ, मान-सन्मानाची हाव असलेले, शत्रूचा सन्मान झाला की चिडणारे, नीच लोकांच्या आधारावर उभे राहणारे, कठोर, धाडसी/उद्धट आणि भोगाने कधीही तृप्त न होणारे असतात।
Sutra 6
तेषां मुण्डजटिलव्यञ्जनैर्यो यद्भक्तिः कृत्यपक्षीयस्तं तेनोपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.०६ ॥
त्यांच्यात जो कोणी मुंडण, जटा किंवा अशा तपस्वी-चिन्हांपैकी एखाद्याबद्दल भक्ती दाखवतो, त्याला त्या वेशाशी संलग्न असलेल्या एजंटकडून तदनुसार फितूर/वश करावे।
Sutra 7
यथा मदान्धो हस्ती मत्तेनाधिष्ठितो यद् यदासादयति तत्सर्वं प्रमृद्नाति एवमयमशास्त्रचक्षुरन्धो राजा पौरजानपदवधायाभ्युत्थितः शक्यमस्य प्रतिहस्तिप्रोत्साहनेनापकर्तुममर्षः क्रियतामिति क्रुद्धवर्गमुपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.०७ ॥
जसा मदाने आंधळा झालेला हत्ती मत्ततेने चालवला जाऊन जे काही गाठतो ते सर्व चिरडतो—तसा हा राजा ‘नीती-चक्षू’ नसल्याने आंधळा होऊन नगरवासी व जनपदाचा नाश करण्यास उठला आहे. प्रतिहत्तीला प्रोत्साहन देऊन याला रोखता येईल; रोष संघटित करा—असे सांगून क्रुद्ध वर्गाला फितूर/वश करावे।
Sutra 8
यथा लीनः सर्पो यस्माद्भयं पश्यति तत्र विषमुत्सृजति एवमयं राजा जातदोषाशङ्कस्त्वयि पुरा क्रोधविषमुत्सृजति अन्यत्र गम्यतामिति भीतवर्गं उपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.०८ ॥
जसा लपलेला साप ज्याच्यापासून भीती वाटते त्याच्याकडे विष सोडतो—तसा हा राजा तुझ्यात दोषाची शंका घेऊन लवकरच किंवा उशिरा तुझ्यावर क्रोध-विष ओकून टाकेल. दुसरीकडे जा—असे सांगून भीत वर्गाला फितूर/वश करावे।
Sutra 9
यथा श्वगणिनां धेनुः श्वभ्यो दुह्यते न ब्राह्मणेभ्यः एवमयं राजा सत्त्वप्रज्ञावाक्यशक्तिहीनेभ्यो दुह्यते नात्मगुणसम्पन्नेभ्यः असौ राजा पुरुषविशेषज्ञः तत्र गम्यतामिति लुब्धवर्गं उपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.०९ ॥
जशी कुत्रे पाळणाऱ्यांची गाय कुत्र्यांसाठी दुहली जाते, ब्राह्मणांसाठी नाही—तसा हा राजा सत्त्व, प्रज्ञा आणि वाक्शक्ती नसलेल्या लोकांकडून ‘दुहला’ जातो; आत्मगुणसंपन्नांकडून नाही. तो दुसरा राजा पुरुष-परख जाणतो; तिकडे जा—असे सांगून लोभी वर्गाला फितूर/वश करावे।
Sutra 10
यथा चण्डालोदपानश्चण्डालानामेवोपभोग्यो नान्येषामेवमयं राजा नीचो नीचानामेवोपभोग्यो न त्वद्विधानामार्याणामसौ राजा पुरुषविशेषज्ञः तत्र गम्यतामिति मानिवर्गमुपजापयेत् ॥ कZ_०१.१४.१० ॥
जसा चांडाळाचे पिण्याचे पाणी/विहिरीचे पाणी फक्त चांडाळांनाच उपयोगी, इतरांना नाही—तसा हा राजा नीच आहे; तो नीच लोकांनाच योग्य, तुमच्यासारख्या आर्य/श्रेष्ठांना नाही. तो दुसरा राजा मात्र पुरुषविशेषज्ञ आहे; तिकडे चला—अशा प्रकारे अभिमानी वर्गाला फितूर करून आपल्या बाजूने वळवावे.
Sutra 11
योजयेत यथाशक्ति सापसर्पान् स्वकर्मसु ॥ कZ_०१.१४.११च्द् ॥
या ‘सापासारख्या’ लोकांना त्यांच्या क्षमतेनुसार त्यांच्या-त्यांच्या कामांत लावावे.
Sutra 12
लभेत सामदानाभ्यां कृत्यांश्च परभूमिषु ॥ कZ_०१.१४.१२अब् ॥
परक्या प्रदेशात साम (समजावणे/समेट) आणि दान (भेट/देय) यांच्या साहाय्याने कार्यकर्ते/हेर इ. मिळवावेत.
Frequently Asked Questions
Reduced need for open war by converting enemy-side grievances into controlled defections and disruption; this weakens the enemy’s cohesion (especially ministers, revenue flows, and popular support) and protects the Vijigīṣu’s subjects through cheaper, lower-casualty victory preparation.
This chapter does not codify a specific domestic punishment schedule; its enforcement logic is operational: ‘akṛtya’ elements are met with bheda and daṇḍa (division, intimidation, coercive neutralization). In the broader Arthaśāstra framework, negligent or compromised agents would fall under disciplinary daṇḍa for dereliction/treachery, but the exact tariff is not stated in 1.14.