Sutra 19

Devanagari script

दीर्घपथभारक्लान्तानां च खादनार्थं स्नेहप्रस्थोऽनुवासनं कुडुबो नस्यकर्मणः यवसस्यार्धभारस्तृणस्य द्विगुणः षडरत्निपरिक्षेपः पुञ्जीलग्रहो वा ॥ कZ_०२.३०.१९ ॥

Transliteration

dīrghapatha-bhāra-klāntānāṃ ca khādanārthaṃ sneha-prasthaḥ anuvāsanaṃ kuḍubo nasyakarmaṇaḥ yavasasya ardha-bhāraḥ tṛṇasya dviguṇaḥ ṣaḍ-aratni-parikṣepaḥ puñjīla-graho vā

Translation

लांब पल्ला व जड ओझ्याने थकलेल्या (पशूं) साठी—खादनासाठी तूप/तेल एक प्रस्थ; अनुवासन (तेल-बस्ती) उपचारासाठी एक कुडुब; नस्यकर्मासाठी। हिरवा चारा (यवस) अर्धभार, आणि गवत त्याच्या दुप्पट. साठवण/संग्रह सहा अरत्नीच्या परिघात किंवा ‘पुंजीला’ (गठ्ठे/ढीग) पद्धतीने करावा।

Word by Word

• दीर्घपथभारक्लान्तानाम्: of those exhausted by the load of a long journey
• Type: Noun/Adjective (bahuvrīhi/tatpuruṣa compound used adjectivally)
• Root: क्लम् (क्लान्त)
• Form: षष्ठी बहुवचन; विशेष्य-सम्बन्धः (…-क्लान्तानाम् = of those fatigued by the burden of long travel)

• च: and
• Type: Particle/Conjunction
• Root: च
• Form: समुच्चयार्थक अव्यय

• खादनार्थम्: for feeding (for the purpose of eating/feeding)
• Type: Noun (compound)
• Root: अर्थ
• Form: द्वितीया एकवचन; प्रयोजनार्थक (for the purpose of feeding)

• स्नेहप्रस्थः: one prastha of oil/fat (medicated unction)
• Type: Noun (compound)
• Root: स्नेह; प्रस्थ
• Form: प्रथमा एकवचन; परिमाणवाचकः (a prastha-measure of oil/fat)

• अनुवासनम्: (as) anuvāsana (unctuous enema)
• Type: Noun
• Root: वस् (वासन)
• Form: प्रथमा/द्वितीया एकवचन; चिकित्साकर्म (enema/unctuous enema)

• कुडुबः: a kuḍuba-measure
• Type: Noun
• Root: कुडुब
• Form: प्रथमा एकवचन; मानविशेषः (a measure)

• नस्यकर्मणः: for the nasal-therapy procedure (nasya)
• Type: Noun (compound)
• Root: कर्मन्
• Form: षष्ठी एकवचन; सम्बन्धः (of the nasal-therapy procedure)

• यवसस्य: of fodder (yavasa)
• Type: Noun
• Root: यवस
• Form: षष्ठी एकवचन

• अर्धभारः: a half-bhāra (half load/weight-unit)
• Type: Noun (compound)
• Root: भार
• Form: प्रथमा एकवचन; परिमाणवाचकः

• तृणस्य: of straw/grass
• Type: Noun
• Root: तृण
• Form: षष्ठी एकवचन

• द्विगुणः: double
• Type: Adjective
• Root: गुण
• Form: प्रथमा एकवचन; तुलनापरिमाण (double)

• षडरत्निपरिक्षेपः: an enclosure/perimeter of six cubits
• Type: Noun (compound)
• Root: परि√क्षिप् (परिक्षेप)
• Form: प्रथमा एकवचन; परिमाणवाचकः (enclosure/extent measured by cubits)

• पुञ्जीलग्राहः: or a ‘puñjīla-grāha’ (a specified implement/method)
• Type: Noun (compound)
• Root: √ग्रह् (ग्रह)
• Form: प्रथमा एकवचन; विकल्पार्थे (as an alternative)

• वा: or
• Type: Particle
• Root: वा
• Form: विकल्पार्थक अव्यय

Entities Mentioned

• horse (implied)
• sneha (fat/oil)
• kuḍuba
• yavas (green fodder)
• tṛṇa (grass)
• bhāra
• aratni

More Details

FAQs

Why include therapeutic procedures (anuvāsana, nasya) in an administrative text?

Because animal readiness is a state asset: codified treatments reduce attrition on campaigns and standardize what stable staff may requisition.