Adhyaya 257

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सीमाविवादादिनिर्णयो नाम षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः वाक्पारुष्यादिप्रकरणम् अग्निर् उवाच सत्यासत्यान्यथा स्तोत्रैर् न्यूनाङ्गेन्द्रियरोगिणां क्षेपं करोति चेद्दण्ड्यः पणानर्धत्रयोदश

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘सीमाविवादादिनिर्णय’ नावाचा २५६वा अध्याय समाप्त झाला। आता २५७वा अध्याय ‘वाक्पारुष्यादिप्रकरण’ आरंभ होतो। अग्नि म्हणाले—जो कोणी सत्य किंवा असत्य बोलत असला तरी, उपरोधिक स्तुती किंवा टोमण्यांनी अंगहीन, इंद्रियदोषयुक्त किंवा रोगी व्यक्तीची थट्टा करील, तो दंडनीय; त्यास साडेबारा पण दंड होय।

Verse 2

अभिगन्तास्मि भगिनीम्मातरं वा तवेति च शपन्तं दापयेद्राजा पञ्चविंशतिकं दमं

जो कोणी शपथ घेताना म्हणेल—“मी तुझ्या बहिणीशी किंवा तुझ्या आईशी दुष्कर्म करीन/अपमान करीन,” अशा शपथकर्त्याकडून राजाने पंचवीस पण दंड वसूल करावा।

Verse 3

अर्धो ऽधमेषु द्विगुणः परस्त्रीषूत्तमेषु च दण्डप्रणयनं कार्यं वर्णजात्युत्तराधरैः

अधम स्थितीच्या अपराध्यास दंड अर्धा; परस्त्रीविषयक अपराधात व उत्तम स्थितीच्या बाबतीत दंड दुप्पट. दंडप्रणयन अपराधी व पीडित यांच्या वर्ण-स्तराच्या उच्च-नीच क्रमाप्रमाणे ठरवावे.

Verse 4

प्रातिलोम्यापवादेषु द्विगुणत्रिगुणा दमाः वर्णानामानुलोम्येन तस्मादेवार्धहानितः

प्रातिलोम्य व अपवाद/निंदेच्या प्रकरणांत (उच्च) वर्णांस दंडद्रव्य दुप्पट किंवा तिप्पट होते; परंतु आनुलोम्य (योग्य क्रम) असल्यास त्याच कारणाने दंड अर्धा कमी होतो.

Verse 5

वाहुग्रीवानेत्रसक्थिविनाशे वाचिके दमः शत्यस्ततो ऽर्धिकः पादनासाकर्णिकरादिषु

भुजा, मान, डोळा किंवा जांघ यांचा नाश/कार्यहानी झाल्यास ठरलेला दंडधन शंभर (एकक) होय. पाऊल, नाक, कान, कनपटी इत्यादींना इजा झाल्यास त्याचा अर्धा दंड होय.

Verse 6

अशक्तस्तु वदन्नेवन्दण्डनीयः पणान् दश तथा शक्तः प्रतिभुवं दद्यात् क्षेमाय तस्य तु

जो असमर्थ असूनही असे बोलतो, त्यास दहा पणांचा दंड करावा; आणि जो समर्थ असेल, त्याने त्या व्यक्तीच्या क्षेमासाठी प्रतिभू (जामीन) द्यावा.

Verse 7

पतनीयकृते क्षेपे दण्डी मध्यमसाहसः उपपातकयुक्ते तु दाप्यः प्रथमसाहसं

पतनीय (पतनकारक) अपराधाशी संबंधित क्षेप/आक्रमण केल्यास अपराध्यास मध्यम-साहस दंड होईल; आणि उपपातकयुक्त असल्यास प्रथम-साहस दंड भरावा लागेल.

Verse 8

त्रैविद्यनृपदेवानां क्षेप उत्तमसाहसः दद्यादित्यत्र दाप्य इति पाठो भवितुं युक्तः मध्यमो ज्ञातिपूगानां प्रथमो ग्रामदेशयोः

त्रैविद्य (वेदज्ञ), राजा किंवा देव यांच्यावर केलेला क्षेप/अपमान हा उत्तम साहस (गंभीर उद्दाम अपराध) होय. ‘दद्याद्’ ऐवजी ‘दाप्य’ (दंड भरवावा) असा पाठ अधिक योग्य आहे. नातेवाईक किंवा संघावर मध्यम, आणि ग्राम/देशावर प्रथम (कनिष्ठ) मानला आहे.

Verse 9

असाक्षिकहते चिह्नैर् युक्तिभिन्नागमेन च द्रष्टव्यो व्यवहारस्तु कूटचिह्नकृताद्भयात्

साक्षी नसल्याने जेव्हा प्रकरण अडते, तेव्हा व्यवहार (विवाद) बाह्य चिन्हे आणि आगमाधारित युक्ती (तर्क) यांच्या साहाय्याने तपासावा; कूटचिन्ह बनविणाऱ्यांच्या भयामुळे असे करावे.

Verse 10

भस्मपङ्करजःस्पर्शे दण्डो दशपणः स्मृतः अमेध्यपार्ष्णिनिष्ठ्यूतस्पर्शने द्विगुणः स्मृतः

भस्म, चिखल किंवा धूळ स्पर्श केल्यास दहा पण दंड सांगितला आहे. आणि अमेध्य (अपवित्र)—जसे मळलेली टाच किंवा थुंकी—स्पर्श केल्यास दंड दुप्पट म्हटला आहे.

Verse 11

समेष्वेवं परस्त्रीषु द्विगुणस्तूत्तमेषु च हीनेष्वर्धं दमो मोहमदादिभिरदण्डनम्

परस्त्रीसंबंधाबाबत दमन/प्रायश्चित्त असे—समकक्ष स्त्रीसाठी जसे सांगितले; उच्च स्त्रीसाठी दुप्पट; आणि हीन स्त्रीसाठी अर्धे. पण मोह, मद (नशा) इत्यादींमुळे झाले असल्यास दंड देऊ नये.

Verse 12

विप्रपीडाकरं च्छेद्यमङ्गमब्राह्मणस्य तु उद्गूर्णे प्रथमो दण्डः संस्पर्शे तु तदर्धिकः

जो अब्राह्मण ब्राह्मणास पीडा करतो, त्याचा अपराधी अवयव छेदावा. फक्त हात/शस्त्र उचलल्यास प्रथम दंड; आणि प्रत्यक्ष स्पर्श/मार लागल्यास त्यापेक्षा अर्धाधिक दंड सांगितला आहे.

Verse 13

उद्गूर्णे हस्तपादे तु दशविंशतिकौ दमौ परस्परन्तु सर्वेषां शास्त्रे मध्यमसाहसः

कोणी मारण्यासाठी हात किंवा पाय उगारल्यास दंड दहा किंवा वीस दाम; परंतु सर्व पक्षांत परस्पर असे झाल्यास शास्त्रानुसार ते ‘मध्यम-साहस’ ठरते।

Verse 14

पादकेशांशुककरोल्लुञ्चनेषु पणान् दश पीडाकर्षां शुकावेष्टपादाध्यासे शतन्दमः

पाय, केस, वस्त्र किंवा हात ओढणे/उपटणे यासाठी दंड दहा पण; वेदना देत ओढत नेणे तसेच कापडात गुंडाळून पायांनी तुडवणे यासाठी दंड शंभर पण आहे।

Verse 15

शोणितेन विना दुःस्वङ्कुर्वन् काष्ठादिभिर्नरः द्वात्रिंशतं पणान् दाप्यो द्विगुणं दर्शने ऽसृजः

लाकूड इत्यादीने मारून वेदना झाली पण रक्त निघाले नाही, तर बत्तीस पण दंड द्यावा; रक्त दिसल्यास दंड दुप्पट होतो।

Verse 16

करपाददतो भङ्गे च्छेदने कर्णनासयोः मध्यो दण्डो व्रणोद्भेदे मृतकल्पहते तथा

हात, पाय किंवा दात तुटणे; कान किंवा नाक छेदणे/कापणे; तसेच जखम फाटणे आणि ज्यामुळे मनुष्य मृततुल्य होईल असा प्रहार—या सर्वांसाठी मध्यम दंड ठरविला आहे।

Verse 17

चेष्टाभोजनवाग्रोधे नेत्रादिप्रतिभेदने कन्धराबाहुसक्थ्याञ्च भङ्गे मध्यमसाहसः

कोणाची हालचाल, अन्न किंवा वाणी अडवणे; डोळे इत्यादी अवयवांना इजा करणे; तसेच मान, बाहू व मांडी यांचे भंग करणे—हे ‘मध्यम-साहस’ म्हणून मध्यम श्रेणीचे हिंसक अपराध आहेत।

Verse 18

एकं घ्नतां बहूनाञ्च यथोक्ताद्द्विगुणा दमाः कलहापहृतं देयं दण्डस्तु द्विगुणः स्मृतः

जो एकास मारतो व जो अनेकांस मारतो, त्यांना पूर्वोक्त दंडाच्या दुप्पट दमा (दंड) द्यावा. कलहात जे हिरावले गेले ते परत द्यावे, आणि दंडही दुप्पट मानला आहे.

Verse 19

दुःखमुत्पादयेद्यस्तु स समुत्थानजं व्ययम् द्वाविंशतिपणामिति ख दाप्यो दण्डञ्च यो यस्मिन् कलहे समुदाहृतः

जो दुसऱ्यास दुःख उत्पन्न करील, त्याने त्या प्रसंगातून झालेला खर्च भरावा. त्याचा दंड बावीस पण असा सांगितला आहे; आणि ज्या कलहप्रकरणात जो दंड सांगितला आहे तोच लावावा.

Verse 20

तरिकः स्थलजं शुल्कं गृह्नन् दण्ड्यः पणान्दश ब्राह्मणप्रातिवेश्यानामेतदेवानिमन्त्रणे

तरिक (नावाडी/शुल्क घेणारा) जर स्थल-शुल्क घेत असेल तर त्यास दहा पण दंड द्यावा. ब्राह्मण व प्रातिवेश्य (संरक्षित अतिथी/विशेष निवासी) यांच्या बाबतीतही अनिमंत्रणाच्या प्रसंगी हाच नियम आहे.

Verse 21

अभिघाते तथा भेदे च्छेदे बुद्ध्यावपातने पणान्दाप्यः पञ्चदशविंशतिं तत्त्रयन्तथा

अभिघात (मारहाण), भेद (हानी/तोडफोड), छेद (कापणे/अंगच्छेद) व बुद्ध्यावपातन (बुद्धी/संवेदना नाश) यांत पंधरा ते वीस पण दंड द्यावा; आणि उच्च श्रेणीत तो तिप्पटही.

Verse 22

दुःस्वोत्पादिगृहे द्रव्यं क्षिपन् प्राणहरं तथा षाडशाद्यं पणात् दाप्यो द्वितीयो मध्यमन्दमम्

जो दुःस्वोत्पादि (अशुभ/दुर्दैवी) घरात द्रव्य फेकेल, तसेच जो प्राणहर (विष) द्रव्य देईल—असा द्वितीय श्रेणीचा अपराधी सोळा पणांपासून सुरू होणारा मध्यम, किंचित् शिथिल दंड देईल.

Verse 23

दुःखे च शोणितोत्पादे शाखाङ्गच्छेदने तथा दण्डः क्षुद्रपशूनां स्याद्द्विपणप्रभृतिः क्रमात्

दुःख देणे, रक्त काढणे तसेच अवयव/शाखा छेदणे याबाबत क्षुद्र पशूंना दंड दोन पणांपासून सुरू होऊन अपराधाच्या गंभीरतेनुसार क्रमाने वाढतो।

Verse 24

लिङ्गस्य च्छेदने मृत्तौ मध्यमो मूल्यमेव च महापशूनामेतेषु स्थानेषु द्विगुणा दमाः

लिंगच्छेद व मृत्यूच्या प्रसंगी मध्यम श्रेणीचा दंड देय असून पूर्ण मूल्य (भरपाई)ही द्यावी; अशा ठिकाणी महापशूंकरिता दंड दुप्पट होतो।

Verse 25

प्ररोहिशाखिनां शाखास्कन्धसर्वविदारणे उपजीव्यद्रुमाणान्तु विंशतेर्द्विगुणा दमाः

अंकुर येणाऱ्या शाखायुक्त वृक्षांच्या फांद्या किंवा खोड कोणत्याही प्रकारे फाडल्यास/चिरल्यास वीस पण दंड; परंतु उपजीविकेस आधारभूत वृक्षांसाठी हा दंड दुप्पट होतो।

Verse 26

यः साहसङ्कारयति स दाप्यो द्विगुणन्दमम् यस्त्वेवमुक्त्वाहं दाता कारयेत् स चतुर्गुणम्

जो साहस/हिंसेचे कृत्य करवितो त्याच्याकडून दुप्पट दंड वसूल करावा; आणि जो ‘मी देईन’ असे म्हणून ते करवितो त्याच्याकडून चौपट दंड घ्यावा।

Verse 27

आर्याक्रोशातिक्रमकृद्भ्रातृजायाप्रहारदः सन्दिष्टस्याप्रदाता च समुद्रगृहभेदकः

जो आर्य/सन्मान्य व्यक्तीचा अपमान करतो, जो अतिक्रम करतो, जो भावजयीवर प्रहार करतो, जो सोपवलेली/आदेशित वस्तू देत नाही, आणि जो बलपूर्वक घरफोडी करतो—हे दंडनीय अपराधी मानले जातात।

Verse 28

सामन्तकुलिकादीनामपकारस्य कारकः पञ्चाशत्पणिको दण्ड एषामिति विनिश् चयः

सामंत, कुलिक इत्यादींवर जो अपकार (हानी/अन्याय) करील, त्यास पन्नास पणांचा दंड (दंडरूप द्रव्यदंड) निश्चित आहे—यांच्याविषयी हाच ठरलेला नियम आहे।

Verse 29

स्वच्छन्दविधवागामी विक्रुष्टे नाभिधावकः अकारणे च विक्रोष्टा चण्डालश्चोत्तमान् स्पृशन्

जो स्वेच्छेने विधवागमन करतो; जो कुणी आक्रोशाने हाक मारल्यावर मदतीला धावत नाही; जो कारणाविना आरडाओरडा करतो; आणि जो चांडाळ उच्चवर्णीयांना स्पर्श करतो—हे सर्व निंद्य मानले जातात।

Verse 30

शूद्रः प्रव्रजितानाञ्च दैवे पैत्र्ये च भोजकः प्ररोहिशाखिनामित्यादिर्विंशतेर्द्विगुणा दमा इत्य् अन्तः पाठः ख पुस्तके नास्ति अयुक्तं शपथं कुर्वन्नयोग्यो योग्यकर्मकृत्

शूद्र हा प्रव्रजित (संन्यासी) यांना भोजन देणारा, तसेच दैवकर्म व पैत्र्यकर्म (श्राद्ध) यांतही भोजक मानला आहे। ‘प्ररोहिशाखिनाम्…’ पासून ‘विंशतेर्द्विगुणा दमा’ पर्यंतचा अंतःपाठ ‘ख’ हस्तलिखितात नाही। जो अयोग्य असूनही अयुक्त शपथ करतो, तो त्या कर्माबाबत योग्याप्रमाणे धरला जाऊन शपथेच्या परिणामांचा भागी होतो।

Verse 31

वृषक्षुद्रपशूनाञ्च पूंस्त्वस्य प्रतिघातकृत् साधारणस्यापलोपी दासीगर्भविनाशकृत्

जो वृषभ किंवा इतर लहान पशू मारतो; जो पुरुषत्व (वीर्य) नष्ट करतो; जो सामायिक वस्तूचा अपलोप/अपहार करतो; आणि जो दासीच्या गर्भाचा नाश (गर्भपात) करतो—हे सर्व घोर अपराधी मानले जातात।

Verse 32

पितापुत्रस्वसृभ्रातृदम्पत्याचार्यशिष्यकाः एषामपतितान्योन्यत्यागी च शतदण्डभाक्

पिता-पुत्र, बहीण-भाऊ, पती-पत्नी आणि आचार्य-शिष्य—या जोड्यांपैकी कोणीही धर्मच्युत नसताना जो परस्परांचा त्याग करतो, तो शंभर (पण) दंडास पात्र ठरतो।

Verse 33

वसानस्त्रीन् पणान् दण्ड्यो नेजकस्तु परांशुकम् विक्रयावक्रयाधानयाचितेषु पणान् दश

जो परकं वस्त्र/द्रव्य परिधान किंवा उपयोग करतो, तो तीन पण दंडास पात्र; परंतु नेजक (धोबी) याने उत्तम वस्त्राच्या बाबतीत. विक्रय, अवक्रय (अयोग्य पुनर्खरेदी), आधान/ठेव व याचित उधार यांत दहा पण दंड.

Verse 34

तुलाशासनमानानां कूटकृन्नाणकस्य च एभिश् च व्यवहर्ता यः स दाप्यो दण्डमुत्तमम्

जो बनावट तराजू, वजन व माप किंवा बनावट नाणे वापरून व्यवहार करतो, त्यास उत्तम (सर्वोच्च) दंड द्यावा।

Verse 35

अकूटं कूटकं ब्रूते कूटं यश्चाप्यकूटकम् स नाणकपरीक्षी तु दाप्यः प्रथमसाहसम्

जो खरे नाणे बनावट म्हणतो आणि बनावट नाणे खरे म्हणतो—असा नाणे-परीक्षक प्रथम साहसाचा दंड भरेल।

Verse 36

भिषङ्मिथ्याचरन् दाप्यस्तिर्यक्षु प्रथमं दमम् मानुषे मध्यमं राजमानुषेषूत्तमन्तथा

जो वैद्य कपटाने उपचार करतो तो दंडनीय आहे—पशूंमध्ये प्रथम (कनिष्ठ) दंड, मनुष्यात मध्यम दंड, आणि राजपुरुषांमध्ये उत्तम दंड.

Verse 37

अबध्यं यश् च बध्नाति बध्यं यश् च प्रमुञ्चति अप्राप्तव्यवहारञ्च स दाप्यो दममुत्तमम्

जो ज्याला बांधणे/कैद करणे योग्य नाही त्याला बांधतो, आणि ज्याला बांधणे योग्य आहे त्याला सोडतो, तसेच जो अप्राप्त (अयोग्य) व्यवहार/वाद सुरू करतो—तो उत्तम दंडास पात्र आहे।

Verse 38

मानेन तुलया वापि यो ऽंशमष्टमकं हरेत् द्वाविंशतिपणान् दाप्यो वृद्धौ हानौ च कल्पितम्

जो मापाने किंवा तराजूने कपट करून अष्टमांश घेतो, त्यास बावीस पण दंड द्यावा; मालात वाढ असो वा घट, दोन्हींत तोच दंड ठरविला आहे।

Verse 39

भेषजस्नेहलवणगन्धान्यगुडादिषु पण्येषु प्रक्षिपन् हीनं पणान्दाप्यस्तु षोडश

औषधे, तेल/तूप, मीठ, सुगंधी द्रव्य, गूळ इत्यादी पण्यांत निकृष्ट द्रव्य मिसळून भेसळ करणाऱ्यास सोळा पण दंड द्यावा।

Verse 40

सम्भूय कुर्वतामर्घं सबाधं कारुशिल्पिनां अर्थस्य ह्रासः वृद्धिं वा सहस्रो दण्ड उच्यते

कारू व शिल्पी एकत्र येऊन अडथळा/दबाव निर्माण करून दर ठरवितात आणि त्यामुळे मालाच्या किमतीत घट किंवा अयोग्य वाढ होते, तर हजार पण दंड सांगितला आहे।

Verse 41

राजानि स्थाप्यते यो ऽर्थः प्रत्यहं तेन विक्रयः क्रयो वा निस्रवस्तस्माद्बणिजां लाभकृत् स्मृतः

राजाकडे जी भांडवलरक्कम ठेवली जाते, तिच्याद्वारे दररोज खरेदी-विक्रीचा व्यवहार चालतो; त्यातून जो उत्पन्न निघतो तो व्यापाऱ्यांचा लाभकारक मानला आहे।

Verse 42

स्वदेशपण्ये तु शतं बणिज् गृह्णीत पञ्चकं दशकं पारदेश्ये तु यः सद्यः क्रयविक्रयौ

स्वदेशी मालाच्या व्यापारात व्यापाऱ्याने शंभरामागे पाच किंवा दहा इतका नफा घ्यावा; परदेशी मालात मात्र जो त्वरित खरेदी-विक्री करतो, त्याने नफा घेणे योग्य आहे।

Verse 43

पण्यस्योपरि संस्थाप्य व्ययं पण्यसमुद्भवं अर्थो ऽनुग्रहकृत् कार्यः क्रेतुर्विक्रेतुरेव च

मालाच्या किमतीवर त्या मालातूनच उद्भवलेला खर्च (हाताळणी, वाहतूक इ.) जोडून, खरेदीदार व विक्रेता दोघांच्याही हितासाठी न्याय्य अंतिम रक्कम ठरवावी।

Verse 44

गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति सोदयन्तस्य दाप्यो ऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते

जो किंमत घेऊनही खरेदीदाराला माल देत नाही, त्याला जबरदस्तीने देण्यास भाग पाडावे; आणि माल दुसरीकडे नेला असेल तर त्या ठिकाणी मिळणाऱ्या किमतीप्रमाणे रक्कम द्यावी।

Verse 45

विक्रीतमपि विक्रेयं पूर्वे क्रेतर्यगृह्णति हानिश्चेत् क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत्

विक्री झाल्यावरही जर पहिला खरेदीदार माल स्वीकारत नसेल, तर तो माल विक्रेत्याकडे परत देऊन पुनर्विक्रीयोग्य ठरतो; आणि खरेदीदाराच्या दोषामुळे हानी झाली तर ती हानी खरेदीदाराचीच।

Verse 46

राजदैवोपघातेन पण्ये दोषमुपागते हानिर्विक्रेतुरेवासौ याचितस्याप्रयच्छतः

राजकीय जप्ती किंवा दैवयोगाने मालात दोष उत्पन्न झाल्यास, मागणी करूनही जो विक्रेता तो परत घेत नाही/भरपाई देत नाही, त्याचीच हानी ठरेल।

Verse 47

अन्यहस्ते च विक्रीतं दुष्टं वा दुष्टवद्यदि विक्रीनीते दमस्तत्र तन्मूल्यादद्विगुणो भवेत्

कोणी दुसऱ्याची वस्तू विकली, किंवा दोषयुक्त माल विकला, अथवा निर्दोष वस्तूला दोषयुक्त म्हणून विकले, तर त्या वस्तूच्या किमतीच्या दुप्पट दंड ठरेल।

Verse 48

क्षयं वृद्धिञ्च बणिजा पण्यानामविजानता क्रीत्वा नानुशयः कार्यः कुर्वन् षड् भागदण्डभाक्

मालाची घट- वाढ न जाणता जो व्यापारी तो खरेदी करतो, त्याने नंतर पश्चात्तापाचा दावा करू नये; केला तर तो किमतीच्या सहाव्या भागाइतक्या दंडास पात्र होतो।

Verse 49

समवायेन बणिजां लाभार्थं कर्म कुर्वतां लभालाभौ यथा द्रव्यं यथा वा संविदा कृतौ

सहभागाने नफा मिळविण्यासाठी व्यापार करणाऱ्या बणिजांचा नफा-तोटा हा गुंतवलेल्या भांडवलाच्या प्रमाणात किंवा केलेल्या कराराप्रमाणे वाटावा।

Verse 50

प्रतिषिद्धमनादिष्टं प्रमादाद्यच्च नाशितं स तद्दयाद्विप्रवाच्च रक्षिताद्दशमांशभाक्

निषिद्ध असो वा न सोपवलेले असो—जे प्रमादाने नष्ट झाले त्याची भरपाई त्याने द्यावी; आणि ब्राह्मणाच्या निर्देशाने जे रक्षित आहे त्यातून तो दहावा हिस्सा घेण्यास पात्र होतो।

Verse 51

अर्थप्रेक्षपणाद्विंशं भागं शुल्कं नृपा हरेत् व्यासिद्धं राजयोग्यञ्च विक्रीतं राजगामि तत्

तपासणी व किंमत ठरविण्यासाठी आणलेल्या मालावर राजा विसावा हिस्सा शुल्क म्हणून घेईल; आणि जे राजोपयोगी आहे किंवा विधिपूर्वक तपासून विकले गेले आहे, ते राजाधिकारात (राजकोषात) जाते।

Verse 52

मिथ्या वदन् परीमाणं शुल्कस्थानादपक्रमन् दाप्यस्त्वष्टगुणं यश् च सव्याजक्रयविक्रयौ

जो मोजमापाची मात्रा खोटी सांगतो किंवा शुल्कचौकीतून चुकून निघून जातो, त्याच्याकडून आठपट दंड वसूल करावा; तसेच फसवणूक/बहाण्याने खरेदी-विक्री करणारा देखील दंडनीय आहे।

Verse 53

देशन्तरगते प्रेते द्रव्यं दायादबान्धवाः ज्ञातयो वा हरेयुस्तदागतास्तैर् विना नृपः

जो मनुष्य देशांतरात गेलेला असता मरण पावतो, त्याचे द्रव्य दायाद, बंधू किंवा ज्ञाती यांनी घ्यावे; ते आल्यावरच ते घेतील, परंतु त्यांच्या अभावात राजा ते घेऊ शकतो.

Verse 54

जिह्मं त्यजेयुर्निर्लोभमशक्तो ऽन्येन कारयेत् अनेन विधिराख्यात ऋत्विक्कर्षकर्मिणां

त्यांनी वाकडे (असत्य) आचरण सोडून लोभरहित राहावे. जो अशक्त असेल त्याने काम दुसऱ्याकडून करून घ्यावे. याने ऋत्विज व यज्ञकर्म करणाऱ्यांची विधी सांगितली आहे.

Verse 55

ग्राहकैर् गृह्यते चौरो लोप्त्रेणाथ पदेन वा पूर्वकर्मापराधी वा तथैवाशुद्धवासकः

चोराला पकडणारे अधिकारी पकडतात, किंवा शोधक कुत्र्याने, अथवा पाऊलखुणांवरून पकडतात; तसेच पूर्वी अपराध केलेला आणि अशुद्ध (संशयास्पद) वास-आचरण असलेलाही धरावा.

Verse 56

अन्ये ऽपि शङ्कया ग्राह्या जातिनामादिनिह्नवैः द्यूतस्त्रीपानशक्ताश् च शुष्कभिन्नमुखस्वराः

इतरांनाही संशयावरून धरावे—जे जात, नाव इत्यादी लपवितात; जे जुगार, स्त्रीसंग व मद्यपानास आसक्त आहेत; आणि ज्यांचे तोंड कोरडे-फाटलेले व स्वर बदललेला आहे.

Verse 57

परद्रव्यगृहाणाञ्च पृच्छका गूढचारिणः निराया व्ययवन्तश् च विनष्ट द्रव्यविक्रयाः

जे परधन ताब्यात घेतात, जे चौकशीसारखे टोह घेणारे प्रश्न करतात, जे गुप्तपणे फिरतात; ज्यांची उत्पन्नाची खूण नाही पण खर्च अधिक; आणि जे अज्ञात स्रोताचा माल विकतात—हे चोर समजावेत.

Verse 58

गृहीतः शङ्कया चौर्येनात्मानञ्चेद्विशोधयेत् दापयित्वा हृतं द्रव्यं चौरदण्डेन दण्डयेत्

चोरीच्या संशयावर पकडलेला मनुष्य जर आपली निरपराधिता सिद्ध करील, तर हरण केलेले द्रव्य त्याच्या स्वाम्यास परत द्यावे; आणि चोरास चोरीच्या नियत दंडाने दंडित करावे।

Verse 59

चौरं प्रदाप्यापहृतं घातयेद्विविधैर् बुधैः सचिह्नं ब्राह्मणं कृत्वा स्वराष्ट्राद्विप्रवासयेत्

चोराकडून हरण केलेले द्रव्य परत द्यायला लावून, ज्ञानी लोकांनी त्यास विधिपूर्वक दोन प्रकारे वधदंड द्यावा. पण अपराधी ब्राह्मण असल्यास, त्यास चिन्हांकित करून राजाच्या राज्यातून निर्वासित करावे।

Verse 60

घातिते ऽपहृते दोषो ग्रामभर्तुरनिर्गते स्वसीम्नि दद्याद्ग्रामस्तु पदं वा यत्र गच्छति

कोणी मारला गेला किंवा द्रव्य लुटले गेले, आणि ग्रामभर्ता (ग्रामप्रमुख) बाहेर पडला नाही, तर दोष त्याच्यावर येतो. पण घटना स्वतःच्या सीमेत झाली तर ग्रामाने भरपाई द्यावी; किंवा पाऊलखुणा जिथे जातात तिथल्या प्रमाणे द्यावी।

Verse 61

पञ्चग्रामी वहिः क्रोशाद्दशग्राम्यअथ वा पुनः वन्दिग्राहांस् तथा वाजिकुञ्जराणाञ्च हारिणः

वस्तीच्या बाहेर एक क्रोशाच्या परिघात ‘पंचग्रामी’ (पाच गावांचा अधिकारी) किंवा ‘दशग्राम्य’ (दहा गावांचा अधिकारी) नेमावा, जो अपहरण करणारे तसेच घोडे व हत्ती चोरणारे यांना पकडेल।

Verse 62

प्रसह्य घातिनश् चैव शूलमारोपयेन्नरान् उत्क्षेपकग्रन्थिभेदौ करसन्दंशहीनकौ

जे लोक बलपूर्वक प्रहार किंवा हत्या करतात, त्यांना पकडून शूळावर चढवावे. तसेच ‘उत्क्षेपक’ व ‘ग्रंथिभेद’ हे दंड, आणि सन्दंशाने हातांपासून वंचित करण्याचा दंडही विहित आहे।

Verse 63

कार्यौ द्वितीयापराधे करपादैकहीनकौ भक्तावकाशाग्न्युदकमन्त्रापकरणव्ययान्

दुसऱ्या अपराधात दोन दंड करावेत—(१) एक हात किंवा एक पाय छेदणे/वंचित करणे, आणि (२) भोजन, निवास, अग्नी, पाणी, मंत्र व आवश्यक कर्मोपकरणांचा खर्च भरून देणे।

Verse 64

दत्त्वा चौरस्य हन्तुर्वा जानतो दम उत्तमः शस्त्रावपाते गर्भस्य पातने चोत्तमो दमः

जो जाणूनबुजून चोर किंवा खुनीला सहाय्य देतो, त्याच्यासाठी सर्वोच्च अर्थदंड विधान आहे। शस्त्रप्रहार व गर्भपात घडविणे यांनाही तोच सर्वोच्च दंड सांगितला आहे।

Verse 65

उत्तमो वाधमो वापि पुरुषस्त्रीप्रमापणे शिलां बद्ध्वा क्षिपेदप्सु नरघ्नीं विषदां स्त्रियं

तो उच्च असो वा नीच, स्त्रीकडून पुरुषाचा मृत्यू झाल्यास, नरघातिनी किंवा विष देणाऱ्या स्त्रीला दगड बांधून पाण्यात टाकावे।

Verse 66

विषाग्निदां निजगुरुनिजापत्यप्रमापणीं विकर्णकरनासौष्ठीं कृत्वा गोभिः प्रमापयेत्

जो विष किंवा अग्नी देतो, किंवा स्वतःच्या गुरूचा अथवा स्वतःच्या अपत्याचा वध करतो—त्याचे कान, हात, नाक व ओठ विकृत करून, नंतर गोभिः (गायी-बैलांनी तुडवून) त्यास ठार करावे।

Verse 67

क्षेत्रवेश्मवनग्रामविवीतखलदाहकाः राजपत्न्य् अभिगामी च दग्धव्यास्तु कटाग्निना

जे शेत, घर, वन, गाव, विवीत (कुंपणीत चराई) किंवा खळे जाळतात, तसेच जो राजपत्नीचा अपमान/संभोग करतो—त्यांना प्रचंड अग्नीने (कटाग्नि) दग्ध करावे।

Verse 68

पुमान् संग्रहणे ग्राह्यः केशाकेशिपरस्त्रियाः स्वजातावुत्तमो दण्ड आनुलोम्ये तु मध्यमः

अपहरण/बेकायदेशीर ग्रहणात पुरुषास पकडावे; परस्त्रीचे केस धरून ओढणे/हल्ला करणे दंडनीय आहे. स्वजात स्त्रीविषयी उत्तम दंड, आणि आनुलोम (मान्य उच्चवर्ण-गमन) मध्ये मध्यम दंड सांगितला आहे.

Verse 69

प्रातिलोम्ये बधः पुंसां नार्याः कर्णावकर्तनम् नीवीस्तनप्रावरणनाभिकेशावमर्दनम्

प्रातिलोम (उलट-वर्ण) संबंधात पुरुषांचा दंड वध; स्त्रीस कान कापणे, तसेच लज्जादंड—कंबरवस्त्र काढणे, स्तनावरण उघडणे, आणि नाभी व केश यांचे अपमान/विकृतीकरण।

Verse 70

अदेशकालसम्भाषं सहावस्थानमेव च स्त्री निषेधे शतं दद्याद् द्विशतन्तु दमं पुमान्

अयोग्य देश-कालात संभाषण करणे आणि अनुचितरीत्या एकत्र राहणे—जिथे स्त्रीवर निषेध/प्रतिबंध आहे—तेथे स्त्रीने शंभर (पण) दंड द्यावा, आणि पुरुषाने दोनशे (पण) दंड द्यावा.

Verse 71

प्रतिषेधे तयोर्दण्डो यथा संग्रहणे तथा पशून् गच्छंश्छतं दाप्यो हीनां स्त्रीं गाश् च मध्यमम्

निषेध मोडल्यास दोघांचा दंड संग्रहणाप्रमाणेच. जो पशू हाकून नेतो त्यास शंभर (पण) दंड द्यावा; हीन स्त्री घेणे आणि गायी घेणे यांस मध्यम दंड आहे.

Verse 72

अवरुद्धासु दासीषु भुजिष्यासु तथैव च गम्यास्वपि पुमान्दाप्यः पञ्चाशत् पणिकन्दमम्

रक्षित/अवरुद्ध दासी व भुजिष्या (बंधुआ स्त्री) हिच्याशी, आणि ती अन्यथा ‘गम्य’ असली तरी, पुरुषाकडून पन्नास (पण) इतका न्यूनतम दंड वसूल करावा.

Verse 73

प्रसह्य दास्यभिगमे दण्डो दशपणः स्मृतः कुबन्धेनाङ्क्य गमयेदन्त्याप्रव्रजितागमे

जो दासीशी बलपूर्वक मैथुन करतो, त्याचा दंड दहा पण असा सांगितला आहे. त्याला कलंकचिन्हाने अंकित करून बांधून हाकलून द्यावे—अंत्य स्त्रीशी किंवा अप्रव्रजिता स्त्रीशी गमन केल्यास।

Verse 74

न्यूनं वाप्यधिकं वापि लिखेद्यो राजशासनम् पारदारिकचौरं वा मुञ्चतो दण्ड उत्तमः

जो राजशासनात कमी किंवा अधिकी करून लिहितो, किंवा परस्त्रीगामी अथवा चोराला सोडतो—त्याच्यासाठी सर्वोच्च दंड ठरविला आहे।

Verse 75

अभक्षैर् दूषयन् विप्रं दण्ड उत्तमसाहसम् कूटस्वर्णव्यवहारी विमांसस्य च विक्रयी

जो निषिद्ध अन्नाने ब्राह्मणाला दूषित करतो, त्यास ‘उत्तमसाहस’ दंड होतो. तसेच बनावट सोन्याचा व्यवहार करणारा आणि (अधर्माने) मांस विकणारा देखील।

Verse 76

अङ्गहीनश् च कर्तव्यो दाप्यश्चोत्तमसाहसं शक्तो ह्य् अमोक्षयन् स्वामी दंष्ट्रिणः शृङ्गिणस् तथा

त्याला अंगभंग (शारीरिक दंड) करावा आणि ‘उत्तमसाहस’ दंडही वसूल करावा. कारण समर्थ असूनही जो स्वामी (पशूला) आवरत नाही तो दोषी ठरतो—दंष्ट्रधारी व शृंगधारी प्राण्यांच्या बाबतीतही।

Verse 77

प्रथमं साहसं दद्याद्विक्रुष्टे द्विगुणं तथा अचौरञ्चौरे ऽभिवदन् दाप्यः पञ्चशतं दमं

पहिल्या साहस (हिंसा) कृत्यास ठरलेला दंड द्यावा; आणि विक्रुष्ट (मोठा आरडाओरडा) असल्यास दंड दुप्पट करावा. तसेच जो अचोराला ‘चोर’ म्हणतो, त्याने पाचशे पण दंड भरावा।

Verse 78

राज्ञो ऽनिष्टप्रवक्तारं तस्यैवाक्रोशकं तथा मृताङ्गलग्नविक्रेतुर्गुरोस्ताडयितुस् तथा

जो राजाविषयी अप्रिय वा हितविरुद्ध बोलतो, जो त्याची निंदा करतो, जो प्रेतास लागलेला मनुष्य विकतो, आणि जो गुरूला मारतो—हे सर्व दंडनीय अपराधी होत.

Verse 79

तन्मन्त्रस्य च भेत्तारं छित्त्वा जिह्वां प्रवासयेत् राजयानासनारोढुर्दण्डो मध्यमसाहसः

त्या मंत्राचा भेद करणाऱ्याची जीभ छाटून त्यास निर्वासित करावे. आणि जो अधिकाराविना राजयान-आसनावर चढतो, त्यास ‘मध्यम साहस’ प्रकारचा दंड (द्रव्यदंड) होय.

Verse 80

द्विनेत्रभेदिनो राजद्विष्टादेशकृतस् तथा विप्रत्वेन च शूद्रस्य जीवतो ऽष्टशतो दमः

जो दोन्ही डोळे फोडतो/नष्ट करतो, जो राजद्वेषी देशात कारक/दूत म्हणून कार्य करतो, तसेच जो शूद्र ब्राह्मणत्व धारण करून उपजीविका करतो—यांस आठशे (पण) दंड होय.

Verse 81

यो मन्येताजितो ऽस्मीति न्यायेनाभिपराजितः तमायान्तं पुनर्जित्वा दण्डयेद्द्विगुणं दमं

जो न्यायाने पराभूत होऊनही “मी जिंकलो/अजित आहे” असे मानतो, तो पुन्हा आला असता त्यास पुनः जिंकून राजा त्याला दुप्पट दंड करावा.

Verse 82

राज्ञान्यायेन यो दण्डो गृहीतो वरुणायतं विवेद्य दद्याद्विप्रेभ्यः स्वयं त्रिंशद्गुणीकृतं

राजाने न्यायविधीने जो दंड (जुर्माना) घेतला असेल, तो वरुणाच्या आयतन/अधिकारास विधिपूर्वक कळवून ब्राह्मणांना द्यावा; आणि राजा स्वतः तो तीसपट करून (प्रायश्चित्तार्थ) अदा करावा.

Verse 83

धर्मश्चार्थश् च कीर्तिञ्च लोकपङ्क्तिरुपग्रहः प्रजाभ्यो बहुमानञ्च स्वर्गस्थानञ्च शाश्वतम्

धर्म, अर्थ, कीर्ती, समाजपंक्तीचा आधार, प्रजांमध्ये मान-सन्मान आणि स्वर्गातील शाश्वत स्थान—हे सर्व प्राप्त होते।

Verse 84

पश्यतो व्यवहारांश् च गुणाः स्युः सप्त भूपतेः

हे राजन्, राजा स्वतः न्यायव्यवहार व प्रशासकीय व्यवहार पाहून देखरेख करीत असता, भूपतीचे सात गुण आवश्यक मानले जातात।