Adhyaya 256

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दायविभागो नाम पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षट्पञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः सीमाविवादादिनिर्णयः अग्निर् उवाच सीम्नो विवादे क्षेत्रस्य सामन्ताः स्थविरा गणाः गोपाः सीमाकृषाणा ये सर्वे च वनगोचराः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील “दायविभाग” नावाचा २५५वा अध्याय समाप्त झाला. आता २५६वा अध्याय “सीमाविवादादि निर्णय” सुरू होतो. अग्नि म्हणाले—सीमेचा वाद झाल्यास शेजारील भूमिधर, ज्येष्ठांची सभा, गोपाल, सीमारेषा जाणणारे शेतकरी आणि वनात वावरणारे सर्व लोक यांना सीमाज्ञानासाठी साक्षी/ज्ञाते म्हणून विचारावे।

Verse 2

नयेयुरेते सीमानं स्थलाङ्गारतुषद्रुमैः सेतुवल्मीकनिम्नास्थिचैत्याद्यैर् उपलक्षिताम्

हे (अधिकारी/साक्षी) त्या सीमेकडे नेतील, जी स्थानिक खुणांनी ओळखली जाते—जसे अंगाराचे ढिग, तूस/भुसा, वृक्ष, सेतू/बंधारा, वारूळ, खाचखळगे, अस्थी-अवशेष, चैत्य (देवस्थान) इत्यादी।

Verse 3

सामन्ता वा समंग्रामाश् चत्वारो ऽष्टौ दशापि वा रक्तस्रग्वसनाः सीमान्नयेयुः क्षितिधारिणः

किंवा सामंत, अथवा गावचे सहवासी—चार, आठ किंवा दहा—लाल हार व लाल वस्त्रे धारण करून सीमारेषा दाखवतील; ते भूमीच्या (साक्ष्याच्या) धारक आहेत।

Verse 4

अनृते तु पृथग्दण्ड्या राज्ञा मध्यमसाहसम् अभावे ज्ञातृचिह्नानां राजा सीम्नः प्रवत्तकः

परंतु असत्य ठरल्यास राजा स्वतंत्र दंड देईल—यास मध्यम साहस (गंभीर अपराध) मानून। आणि नातेवाईकांची चिन्हे/साक्ष उपलब्ध नसल्यास राजा स्वतः सीमारेषेचा प्रवर्तक (स्थापक) होईल।

Verse 5

आरामायतनग्रामनिपानोद्यानवेश्मसु एष एव विधिर्ज्ञेयो वर्षाम्वुप्रवहेषु च

आराम (उपवन), आयतन (देवस्थान-परिसर), ग्राम, निपान (पाणवठा/जलस्थान), उद्यान व घरे—येथेही हाच विधी समजावा; तसेच पावसाच्या पाण्याच्या प्रवाहाबाबतही।

Verse 6

मर्यादायाः प्रभेदेषु क्षेत्रस्य हरणे तथा मर्यादायाश् च दण्ड्याः स्युरधमोत्तममध्यमाः

सीमाचिन्हांत फेरफार तसेच शेत हरण/अतिक्रमणाच्या प्रकरणांत अपराध्यांना अपराधाच्या अधम, मध्यम किंवा उत्तम दर्जानुसार दंड करावा.

Verse 7

न निषेध्यो ऽल्पबाधस्तु सेतुः कल्याणकारकः परभूमिं हरन् कूपः स्वल्पक्षेत्रो बहूदकः

अल्प बाधा देणारा व लोककल्याणकारी सेतु (बांध/मेढ) निषिद्ध करू नये. पण परभूमी हरण करणारा विहीर—थोडे क्षेत्र व्यापूनही भरपूर पाणी देत असला तरी—अनुमेय नाही.

Verse 8

स्वामिने यो ऽनिवेद्यैव क्षेत्रे सेतुं प्रकल्पयेत् उत्पन्ने स्वामिनो भोगस्तदभावे महीपतेः

जो स्वामीला न कळवता शेतात सेतु (बांध/सिंचनकार्य) उभारतो—उत्पन्न झाल्यावर भोगाधिकार स्वामीचा; आणि स्वामी नसल्यास राजाचा.

Verse 9

फालाहतमपि क्षेत्रं यो न कुर्यान्न कारयेत् चत्वारो ऽथ दशापि वेति ख , ग , ञ च स प्रदाप्यो ऽकृष्टफलं क्षेत्रमन्येन कारयेत्

नांगराने तयार केलेले शेतही जो स्वतः पिकवत नाही व दुसऱ्याकडूनही पिकवून घेत नाही—(पाठभेदानुसार चार किंवा दहा) त्याच्याकडून अकृष्ट पिकाचे ठरविलेले फल (उत्पन्न-कर) वसूल करावे; आणि शेत दुसऱ्याकडून कसवावे.

Verse 10

मासानष्टौ तु महिषी सत्यघातस्य कारिणी दण्डनीया तदर्धन्तु गौस्तदर्धमजाविकं

सत्यघात (सत्यभंग) या अपराधासाठी दंड असा—आठ महिन्यांसाठी महिषी दंडनीय/जप्त; त्याचे अर्धे गौ; आणि त्याचेही अर्धे अजा किंवा अविक (बकरी/मेंढी)।

Verse 11

भक्षयित्वोपविष्टानां यथोक्ताद् द्विगुणो दमः सममेषां विवीतेपि स्वराष्ट्रं महिषीसमम्

जे उपज खाऊन तिथेच बसतात जणू ताबा घेतला आहे, त्यांना पूर्वोक्त दंडाच्या दुप्पट दंड भरावा लागेल. वाद असला तरी स्वराज्यात समतेने, महिषी (म्हैस) सममूल्य धरून निर्णय करावा।

Verse 12

यावत् सत्यं विनष्टन्तु तावत् क्षेत्री फलं लभेत् पालस्ताड्यो ऽथ गोस्वामी पूर्वोक्तं दण्डमर्हति

जोपर्यंत सत्य अस्पष्ट आहे (तथ्य ठरत नाहीत), तोपर्यंत शेतकरीच फळ/उपज घेईल. राखणदारास ताडन करावे आणि गुरांचा मालक पूर्वोक्त दंडास पात्र ठरेल।

Verse 13

पथि ग्रामविवीतान्ते क्षेत्रे दोषो न विद्यते अकामतः कामचारे चौरवद्दण्डमर्हति

रस्त्याने, गावसीमेच्या टोकाशी किंवा शेतातून जाण्यात दोष नाही. पण विनाकारण दुसऱ्याच्या जागेत मनमानी फिरणारा चोरासारख्या दंडास पात्र होतो।

Verse 14

महोत्क्षोत्सृष्टपशवः सूतिकागन्तुका च गौः पालो येषान्तु मोच्या दैवराजपरिप्लुताः

महोत्सवात सोडलेले पशु, नुकतीच वासरू दिलेली (सूतिका) गाय आणि आगंतुक/भटक्या गाय—हे व त्यांचे गोपाल दंडातून मुक्त करावेत. तसेच दैवी किंवा राजकीय आपत्तीने ग्रस्त लोकही दंडमुक्त आहेत।

Verse 15

यथार्पितान् पशून् गोपोः सायं प्रत्यर्पयेत्तथा प्रमादमृतनष्टांश् च प्रदाप्यः कृतवेतनः

वेतन घेणारा गोपाल संध्याकाळी जसे पशु सुपूर्द केले तसेच परत द्यावेत. आणि त्याच्या निष्काळजीपणामुळे काही मेले किंवा हरवले तर वेतन मिळाले तरी त्याने भरपाई द्यावी।

Verse 16

पालदोषविनाशे तु पाले दण्डो विधीयते अर्धत्रयोदशपणः स्वामिनो द्रव्यमेव च

पालकाच्या दोषामुळे हानी झाल्यास पालकास दंड ठरविला आहे—साडे बारा पणांचा दंड, आणि मालकाची वस्तूही जशीच्या तशी परत द्यावी।

Verse 17

ग्रामेच्छया गोप्रचारो भूमिराजवशेन वा द्विजस्तृणैधःपुष्पाणि सर्वतः स्ववदाहरेत्

ग्रामाच्या इच्छेने किंवा भूमीवर राजाच्या अधिकाराने गोचर असल्यास, द्विजाने गवत, इंधन-लाकूड व फुले सर्वत्रून स्वतःच्या प्रमाणे आणावीत।

Verse 18

धनुःशतं परीणाहो ग्रामक्षेत्रान्तरं भवेत् द्वे शते खर्वटस्य स्यान्नगरस्य चतुःशतम्

ग्राम व त्याच्या शेतांमधील मधली सीमा-परिघ शंभर धनुष्य असावी; खर्वट (हाटवस्ती) साठी दोनशे, आणि नगरासाठी चारशे (धनुष्य) असावी।

Verse 19

स्वं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्दोषो ऽप्रकाशिते हीनाद्रहो हीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः

वस्तू आपली असून विधिवत् विकली नसेल तर ती परत मिळवावी. दोष उघड न केल्यास दोष क्रेत्याचा. योग्य किमतीपेक्षा कमी किमतीत घेतलेले व्यवहार अमान्य; आणि वेळमर्यादा न पाळल्यास (दावेदार) चोर ठरतो।

Verse 20

नष्टापहृतमासाद्य हर्तारं ग्राहयेन्नरम् देशकालातिपत्तौ वा गृहीत्वा स्वयमर्पयेत्

हरवलेले किंवा चोरीस गेलेले द्रव्य सापडल्यास मनुष्याने चोराला पकडून द्यावे; किंवा देश-काल (न्यायप्रक्रियेची संधी) निघून गेल्यास ते जप्त करून स्वतःच अधिकार्‍याकडे/मालकाकडे सुपूर्द करावे।

Verse 21

विक्रेतुर्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमम् क्रेता मूल्यं समाप्नोति तस्माद्यस्तत्र विक्रयी

विक्रेता केवळ अधिकार्‍यासमोर दिसल्याने शुद्धी व संशय-निवारण होते. स्वामीला द्रव्य मिळते, राजाला दंड (दंडरक्कम) मिळते आणि क्रेत्याला मूल्य परत मिळते. म्हणून तेथे ज्याने विक्री केली तोच जबाबदार ठरतो.

Verse 22

आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा पञ्चबन्धो दमस्तस्य राज्ञे तेनाप्यभाविते

अवैध प्राप्ती (आगम) किंवा दुरुपयोग (उपभोग) यामुळे जे नष्ट/हरवते ते परत देणे आवश्यक आहे; अन्यथा अपराध्यास पञ्चबन्ध (पाच प्रकारचे बंधन/निग्रह) व धनदंड द्यावा. अन्यथा तोडगा न निघालाही हा दंड राजानेच अंमलात आणावा.

Verse 23

हृतं प्रनष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षन्नयतिं पणान्

जो दुसऱ्याच्या ताब्यातून चोरी गेलेले किंवा हरवलेले द्रव्य मिळवतो आणि राजास निवेदन (कळवणे) करत नाही, तो दंडनीय आहे. त्याचा दंड छयान्नव पण (paṇa) आहे.

Verse 24

शौल्किकैः स्थानपालैर् वा नष्टापहृतमाहृतं अर्वाक् संवत्सरात् स्वामी लभते परतो नृपः

शुल्काधिकारी किंवा स्थानपाल (स्थानिक रक्षक) यांनी हरवलेले किंवा चोरी गेलेले द्रव्य आणून दिल्यास, एक वर्षाच्या आत स्वामी ते मिळवतो; त्यानंतर राजा ते घेतो.

Verse 25

पणानेकशफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके

एकखुरी पशूसाठी (आधार) एक पणावर चार द्यावेत; मनुष्यासाठी पाच. म्हैस, उंट व गाय यांसाठी दोन-दोन; शेळी व मेंढी यांसाठी प्रत्येकी पाव (पाद) द्यावा.

Verse 26

स्वकुटुम्बाविरोधेन देयं दारसुतादृते नान्वये सति सर्वस्वं देयं यच्चान्यसंश्रुतम्

स्वकुटुंबाला बाधा किंवा कलह न होता दान करावे; पत्नी‑पुत्रांच्या हक्कावर आघात करून दान करू नये. वंशात वारस नसल्यास, जे धन इतरांसाठी वचनबद्ध किंवा राखीव नाही ते सहित सर्वस्व दान करण्यास अनुमती आहे।

Verse 27

प्रतिग्रहः प्रकाशः स्यात् स्थावरस्य विशेषतः देयं प्रतिश्रुतञ्चैव दत्वा नापहरेत् पुनः

दानाचा स्वीकार उघडपणे करावा, विशेषतः स्थावर मालमत्तेच्या बाबतीत। आणि दान म्हणून जे वचन दिले आहे ते नक्की द्यावे; एकदा दिल्यावर पुन्हा परत घेऊ नये।

Verse 28

दशैकपञ्चसप्ताहमासत्र्यहार्धमासिकं वीजायोवाह्यरत्नस्त्रीदोह्यपुंसां प्रतीक्षणम्

प्रतीक्षा/फलनिरीक्षणाचे नियम टप्प्याटप्प्याने आहेत—दहा दिवस, अकरा दिवस, पाच किंवा सात दिवस, एक महिना, तीन दिवस, अर्धा महिना आणि मासिक काळात. बीज व त्याच्या वहन (गर्भाधान/प्रजनन) संदर्भात स्त्री‑पुरुषांसाठी हे निरीक्षणकाल आहेत।

Verse 29

अग्नौ सुवर्णमक्षीणं द्विपलं रजते शते अष्टौ त्रपुणि सीसे च ताम्रे पञ्चदशायसि

अग्नीत होमासाठी—अक्षीण सुवर्ण दोन पल; रौप्य शंभर पल; त्रपु (टिन) व शिसे प्रत्येकी आठ पल; तांबे यथाविधि; आणि लोखंड पंधरा पल (देय) आहे।

Verse 30

शते दशपलावृद्धिरौर्णे कार्पासिके तथा मध्ये पञ्चपला ज्ञेया सूक्ष्मे तु त्रिपला मता

लोकरी व कापसाच्या वस्तूंमध्ये शंभरावर दहा पल वाढ समजावी. मध्यम सूक्ष्मतेत पाच पल; आणि अतिसूक्ष्म वस्तूंमध्ये तीन पल वाढ मानली आहे।

Verse 31

कार्मिके रोमबद्धे च त्रिंशद्भागः क्षयो मतः न क्षयो न च वृद्धिस्तु कौशेये वल्कलेषु च

कार्मिक वस्त्र व रोमबद्ध (लोकर/ऊन) वस्त्र यांत त्रिंशांश इतका क्षय मान्य आहे. पण कौशेय (रेशीम) व वल्कल-वस्त्र यांत माप/वजनात ना घट ना वाढ असावी।

Verse 32

देशं कालञ्च भोगञ्च ज्ञात्वा नष्टे बलाबलम् द्रव्याणां कुशला ब्रूयुर्यत्तद्दाप्यमसंशयम्

देश, काळ व उपयोग जाणून, आणि हरवलेल्या द्रव्याच्या प्रकरणी पक्षांचे बलाबल ठरवून, द्रव्यविशारदांनी निःसंशय किती भरपाई देय आहे ते सांगावे।

Verse 33

बलाद्दासीकृतश् चौरैर् विक्रीतश्चापि मुच्यते स्वामिप्राणप्रदो भक्तत्यागात्तन्निष्क्रयादपि

चोरांनी बलपूर्वक दास केलेला, तसेच विकला गेलेला दासही मुक्त करावा. तसेच जो स्वामीचे प्राण वाचवितो, किंवा भक्तीने स्वामी हक्कत्याग करतो, अथवा ठरलेला निष्क्रय देतो—तोही मुक्त होतो।

Verse 34

प्रव्रज्यावसितो राज्ञो दास आमरणान्तिकः वर्णानामानुलोम्येन दास्यं न प्रतिलोमतः

प्रव्रज्या (संन्यास) थांबविला गेलेला किंवा त्यात अपयशी झालेला राजााचा दास होतो व मृत्यूपर्यंत सेवेत बांधला राहतो. वर्णांमध्ये दास्य फक्त आनुलोम्य क्रमानेच, प्रतिलोमाने नाही।

Verse 35

कृतशिल्पोपि निवसेत् कृतकालं गुरोर्गृहे अन्तेवासी गुरुप्राप्तभोजनस्त्रत्फलप्तदः

शिल्प/विद्या साध्य झाली तरी ठरलेल्या काळापर्यंत गुरुगृही निवास करावा. अन्तेवासी म्हणून गुरुजवळून मिळालेले अन्नच घ्यावे, आणि ब्रह्मचर्य-व्रताच्या फलाचा भागी/दाता व्हावे।

Verse 36

राजा कृत्वा पुरे स्थानं ब्राह्मणान्न्यस्य तत्र तु त्रैविद्यं वृत्तिमद्ब्रूयात् स्वधर्मः पाल्यतामिति

राजा नगरात योग्य स्थान करून तेथे ब्राह्मणांना वसवावा आणि त्रिवेद-निपुण, योग्य वृत्ती असलेल्या विद्वानांना म्हणावा—“स्वधर्म नीट पाळावा।”

Verse 37

निजधर्माविरोधेन यस्तु सामयिको भवेत् सो ऽपि यत्नेन संरक्ष्यो धर्मो राजकृतश् च यः

निजधर्माला विरोध न करणारा जो सामायिक नियम असेल, तोही प्रयत्नपूर्वक जपावा; तसेच राजाने स्थापिलेला धर्मही जपावा.

Verse 38

गणद्रव्यं हरेद्यस्तु संविदं लङ्घयेच्च यः सर्वस्वहरणं कृत्वा तं राष्ट्राद्विप्रवासयेत्

जो गणसमुदायाचे द्रव्य चोरतो आणि जो करार/संविदा मोडतो—त्याचे सर्वस्व जप्त करून त्याला राज्याबाहेर हाकलावे.

Verse 39

कर्तव्यं वचनं सर्वैः समूहहितवादिभिः यस्तत्र विपरीतः स्यात्स दाप्यः प्रथमं दमम्

समूहहित बोलणाऱ्यांचे वचन सर्वांनी पाळावे; जो त्याविरुद्ध वागेल, त्याच्याकडून प्रथम दंड (दंडरक्कम) वसूल करावा.

Verse 40

समूहकार्यप्रहितो यल्लभेत्तत्तदर्पयेत् एकादशगुणं दाप्यो यद्यसौ नार्पयेत् स्वयम्

समूहकार्याकरिता नेमलेला मनुष्य जे काही मिळवेल ते अर्पण करावे; तो स्वतः न अर्पण केल्यास त्याच्याकडून अकरापट वसूल करावा.

Verse 41

वेदज्ञाः शुचयो ऽलुब्धा भवेयुः कार्यचिन्तकाः कर्तव्यं वचनं तेषां समूहहितवादिनां

ते वेदज्ञ, आचरणाने शुद्ध व लोभरहित, आणि कार्यविचार करणारे असावेत. समूहहित बोलणाऱ्यांचे वचन कर्तव्य मानून पाळावे.

Verse 42

श्रेणिनैगमपाखण्डिगणानामप्ययं विधिः भेदञ्चैषां नृपो रक्षेत् पूर्ववृत्तिञ्च पालयेत्

हाच विधी श्रेणी, नैगम (व्यापारीसमुदाय) व पाखंडीगण यांनाही लागू आहे. राजा त्यांच्या भेदांची रक्षा करील आणि पूर्वपरंपरा पाळील.

Verse 43

गृहीतवेतनः कर्म त्यजन् द्विगुणमावहेत् अगृहीते समं दाप्यो भृत्यै रक्ष्य उपस्करः

वेतन घेऊनही जो भृत्य काम सोडतो, त्यास दुप्पट दंड होईल. वेतन न घेतल्यास त्यास समरक्कम द्यावी आणि भृत्याची साधने-सामग्री सुरक्षित ठेवावी.

Verse 44

दाप्यस्तु दशमं भागं बाणिज्यपशुसस्यतः अनिश्चित्य भृतिं यस्तु कारयेत्स महीक्षिता

राजाने व्यापार, पशुधन व शस्य (कृषिउत्पन्न) यांतून दहावा भाग कर म्हणून घ्यावा. पण वेतन ठरविल्याविना सेवा करविणारा शासक अन्यायी राजा होय.

Verse 45

देशं कालञ्च यो ऽतीयात् कर्म कुर्याच्च यो ऽन्यथा तत्र तु स्वामिनश्छन्दो ऽधिकं देयं कृते ऽधिके

जो देश-काल ओलांडून किंवा विधीविरुद्ध रीतीने काम करतो, तेथे स्वामीची इच्छा अधिक मान्य करावी. आणि काम अधिक केले असल्यास अधिक मोबदला द्यावा.

Verse 46

यो यावत् कुरुते कर्म तावत्तस्य तु वेतनम् उभयोरप्यसाध्यञ्चेत् साध्ये कुर्याद्यथाश्रुतम्

मनुष्य जितके कर्म करतो तितकेच त्याचे वेतन होय. दोन्ही पक्षांना पूर्ण पालन अशक्य असल्यास, जे साध्य आहे ते ठरल्याप्रमाणे करावे.

Verse 47

अराजदैविकन्नष्टं भाण्डं दाप्यस्तु वाहकः प्रस्थानविघ्नकृच्चैव प्रदाप्यो द्विगुणां भृतिम्

राजा (राज्यकृती) किंवा दैव (आपत्ती) यांखेरीज इतर कारणाने माल नष्ट झाल्यास, वाहकाकडून त्याची भरपाई करून घ्यावी. आणि जो प्रस्थान/प्रवासात विघ्न करील त्याच्याकडून दुहेरी भृति (भाडे) वसूल करावी.

Verse 48

प्रक्रान्ते सप्तमं भागं चतुर्थं पथि संत्यजन् भृतिमर्धपथे सर्वां प्रदाप्यस्त्याजकोअपि च

प्रवासास निघाल्यावर सातवा भाग सोडावा, आणि मार्गात असताना चौथा भाग. तसेच त्याग करणाऱ्यानेही अर्धपथी संपूर्ण भृति (मजुरी) देण्याची व्यवस्था करावी.

Verse 49

ग्लहे शतिकवृद्धेस्तु सभिकः पञ्चकं गतं गृह्णीयाद्धूर्तकितवादितराद्दशकं शतं

जिथे पैज शतकांनी वाढतो, तिथे सभिक (जुगारगृहाधिकारी) पाच (एकक) शुल्क घ्यावा. पण धूर्त, कितव (फसवा जुगारी) इत्यादींकडून एकशे दहा दंड वसूल करावा.

Verse 50

स सम्यक्पालितो दद्याद्राज्ञे भागं यथाकृतं जितमुद्ग्राहयेज्जेत्रे दद्यात्सत्यं वचः क्षमी

जो योग्य रीतीने राजाकडून संरक्षित आहे, त्याने नियमानुसार राजाला ठरलेला भाग द्यावा. जिंकलेली देय रक्कम विजेत्याने वसूल करावी; त्याने सत्य बोलावे व क्षमाशील राहावे.

Verse 51

प्राप्ते नृपतिना भागे प्रसिद्धे धूर्तमण्डले जितं सशभिके स्थाने दापयेदन्यथा न तु

राजाचा ठरलेला भाग मिळाल्यावर आणि धूर्तमंडळ (जुगारी मंडळी) प्रसिद्ध/सार्वजनिक असल्यास, जिंकलेली रक्कम त्याच खेळाच्या ठिकाणी सभिक (सभा-अधिकारी) यांच्या उपस्थितीतच वसूल करून द्यावी; अन्यथा नाही।

Verse 52

द्रष्टारो व्यवहाराणां साक्षिणश् च त एव हि राज्ञा सचिह्ना निर्वास्याः कूटाक्षोपधिदेविनः

व्यवहारांचे निरीक्षक हेच खरे साक्षी होत; ते जर कूटसाक्षी, लाचखोर खबर्या, किंवा कपटाने फसविणारे असतील, तर राजाने त्यांना ओळखचिन्ह लावून/ओळख पटवून निर्वासित करावे।

Verse 53

द्यूतमेकमुखं कार्यं तस्करज्ञानकारणात् एष एव विधिर्ज्ञेयः प्राणिद्यूते समाह्वये

चोरांचा माग काढण्यास कारणीभूत ठरू शकते म्हणून द्यूत एकमुख (एकाच केंद्र/एकाच देखरेखीखाली) करावे; समाह्वयाने बोलावलेल्या प्राणिद्यूत (जीवांवरील स्पर्धा) यांतही हाच नियम जाणावा।