Adhyaya 255

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दिव्यानि प्रमाणानि नाम चतुःपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः दायविभागकथनम् अग्निर् उवाच विभागञ्चेत् पिता कुर्यादिच्छया विभजेत् सुतान् ज्येष्ठं वा श्रेष्ठभागेन सर्वे वा स्युः समांशिनः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘दिव्य प्रमाणे’ नावाचा दोनशे चौपन्नावा अध्याय समाप्त झाला. आता दोनशे पंचावन्नावा अध्याय—‘दायविभागकथन’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले: पिता जर विभाग करील, तर तो आपल्या इच्छेनुसार पुत्रांचे भाग वाटू शकतो—ज्येष्ठाला श्रेष्ठ भाग देऊ शकतो, किंवा सर्वांना समान भागी करू शकतो.

Verse 2

यदि दद्यात् समानंशान् कार्याः पत्न्यः समांशिकाः न दत्तं स्त्रीधनं यासां भर्त्रा वा श्वशुरेन वा

जर (पतीची संपत्ती) समान भागांनी वाटली, तर पत्नींनाही समान हिस्सेदार करावे. ज्यांचे स्त्रीधन पतीने किंवा सासऱ्याने दिलेले नाही, त्यांचा योग्य तो निर्वाह/व्यवस्था करावी.

Verse 3

शक्तस्थानीहमानस्य किञ्चिद्दत्वा पृथक् क्रिया न्यूनाधिकविभक्तानां धर्म्यश् च पितृना कृतः

जो येथे समर्थ अवस्थेत उपस्थित आहे, त्याला काही अंश देऊन स्वतंत्र क्रिया (विधी) करावी. आणि जिथे कमी-अधिक वाटणी झाली असेल, तिथे पितरांनी ठरविलेल्या धर्मानुसार योग्य समायोजन करावे.

Verse 4

विभजेयुः सुताः पित्रोरूर्ध्वमृक्थमृणं समम् मातुर्दुहितरः शेषमृणात्ताभ्य ऋते ऽन्नयः

माता-पित्यांच्या निधनानंतर पुत्रांनी वारसा आणि ऋण हे दोन्ही समान रीतीने विभागावे. ऋण फेडल्यानंतर जे उरेल ते मातेकडील कन्यांनी घ्यावे; परंतु अन्नधान्याचा साठा त्यांच्या हिस्स्यात धरू नये.

Verse 5

पितृद्रव्याविनाशेन यदन्यत् स्वयमर्जयेत् मैत्रमौद्वाहिकञ्चैव दायादानान्न तद्भवेत्

पितृद्रव्याला हानी न पोहोचवता जो इतर धन स्वतः कमावतो, तसेच मित्राकडून मिळालेले दान आणि विवाहसंबंधी प्राप्ती—हे दायादांमध्ये वाटण्याजोगे वारसाहक्काचे धन होत नाही.

Verse 6

सामान्यार्थसमुत्थाने विभागस्तु समः स्मृतः अनेकपितृकाणान्तु पितृतो भागकल्पना

सामान्य स्रोतापासून उत्पन्न (संयुक्त उपार्जन) संपत्तीची वाटणी समान मानली आहे. परंतु ज्यांचे पिता वेगवेगळे आहेत, त्यांचे हिस्से त्यांच्या त्यांच्या पित्याप्रमाणे ठरवावेत.

Verse 7

भूर्यापिता महोपात्ता निबन्धो द्रव्यमेव वा तत्र स्यात् सदृशं स्वाम्यं पितुः पुत्रस्य चोभयोः

पित्याने मिळवलेली भूमी, मोठ्या परिश्रमाने कमावलेले धन, निबंध (बंधक/दायित्व) असलेली मालमत्ता किंवा चल धन—या सर्वांवर पिता व पुत्र यांचे स्वामित्वाधिकार समान मानले जातात।

Verse 8

विभक्तेषु सुतो जातः सवर्णायां विभागभाक् दृश्याद्वा तद्विभागः स्यादायव्ययविशोधितात्

विभागानंतर सवर्ण पत्नीपासून जन्मलेला पुत्रही भागाचा अधिकारी होतो. किंवा आय-व्यय वजा करून जे उरते ते दिसते, त्यातून त्याचा हिस्सा ठरवावा।

Verse 9

क्रमादभ्यागतं द्रव्यं हृतमभ्युद्धरेच्च यः दायादेभ्यो न तद्दद्याद्विद्यया लब्धमेव च

जो क्रमाने मिळालेल्या चोरलेल्या द्रव्याचा उद्धार करतो, पण ते दायादांना (वारसांना) देत नाही—तसेच विद्येने मिळवलेले धनही रोखून धरतो—तो दोषी ठरतो।

Verse 10

पितृभ्यां यस्य यद्दत्तं तत्तस्यैव धनं भवेत् पितुरूर्ध्वं विभजतां माताप्यंशं समं हरेत्

आई-वडिलांनी ज्याला जे दिले ते त्याचेच धन ठरते. वडिलांच्या निधनानंतर वारसांनी विभागणी करताना आईलाही समान हिस्सा मिळावा।

Verse 11

असंस्कृतास्तु संस्कार्या भ्रातृभिः पूर्वसंस्कृतैः भागिन्यश् च निजादंशाद्दत्वांशन्तु तुरीयकं

ज्या भगिनी अजून असंस्कृत (विवाहादि संस्कार न झालेलेल्या) आहेत, त्यांचे संस्कार पूर्वी संस्कृत झालेल्या भावांनी करावेत. आणि भगिनींनीही आपल्या अंशातून देऊन, त्या कार्यासाठी चतुर्थांश (तुरीयक) द्यावा।

Verse 12

चतुःस्त्रिद्व्येकभागाः स्युर्वर्णशो ब्राह्मणात्मजाः क्षत्रजास्त्रिद्व्येकभागा विड्जास्तु द्व्येकभागिनः

वर्णभेदाने भागवाटप असा—ब्राह्मणपुत्रांचे भाग चार, तीन, दोन व एक; क्षत्रियपुत्रांचे भाग तीन, दोन व एक; आणि वैश्यपुत्रांचे भाग दोन व एक असे मानले जातात।

Verse 13

अन्योन्यापहृतं द्रव्यं विभक्ते यत्तु दृश्यते तत् पुनस्ते समैर् अंशैर् विभजेरन्निति स्थितिः

एकमेकांकडून अपहृत केलेले द्रव्य जर आधीच विभागलेले दिसून आले, तर ते पुन्हा समभागांनी विभागावे—हीच निश्चित व्यवस्था आहे।

Verse 14

अपुत्रेण परक्षेत्रे नियोगोत्पादितः सुतः उभयोरप्यसावृक्थी पिण्डदाता च धर्मतः

अपुत्र पुरुषाच्या पत्नीच्या द्वारा परक्षेत्रात नियोगाने उत्पन्न झालेला पुत्र धर्मतः उभयांचाही (पती व नियोगकर्ता) वारस ठरतो आणि पिंडदान करणारा देखील होतो।

Verse 15

औरसो धर्मपत्नीजस्तत्समः पुत्रिकासुतः क्षेत्रजः क्षेत्रजातस्तु सगोत्रेणेतरेण वा

औरस पुत्र हा धर्मपत्नीपासून स्वतःच्या देहातून उत्पन्न होतो; त्याच्या समकक्ष पुत्रिकासुत (पुत्रिकेचा पुत्र) मानला आहे। क्षेत्रज पुत्र म्हणजे पत्नीमध्ये दुसऱ्या पुरुषापासून उत्पन्न झालेला—तो सगोत्र असो वा भिन्न गोत्राचा।

Verse 16

गृहे प्रच्छन्न उत्पन्नो गूढजस्तु सुतः स्मृतः कानीनः कन्यकाजातो मातामहसुतो मतः

घरात गुप्तपणे उत्पन्न झालेला पुत्र ‘गूढज’ म्हणून स्मृत आहे। अविवाहित कन्येपासून जन्मलेला पुत्र ‘कानीन’ म्हणतात आणि तो मातामहाचा (नानाचा) पुत्र मानला जातो।

Verse 17

क्षतायामक्षतायां वा जातः पौनर्भवः सुतः दद्यान्माता पिता वा यं स पुत्री दत्तको भवेत्

क्षता किंवा अक्षता—पुनर्विवाहिता स्त्रीपासून जन्मलेला पुत्र ‘पौनर्भव’ म्हणतात. आणि ज्याला माता किंवा पिता दत्तक म्हणून देतात, तो ‘पुत्री-दत्तक’ पुत्र होतो.

Verse 18

क्रीतश् च ताभ्यां विक्रीतः कृत्रिमः स्यात् स्व्यं कृतः दत्तात्मा तु स्वयं दत्तो गर्भे वित्तः सहोढजः

‘क्रीत’ पुत्र आणि माता-पित्यांनी ‘विक्रीत’ केलेला पुत्रही मान्य आहेत. ‘कृत्रिम’ म्हणजे संकल्प/व्यवस्थेने पुत्र म्हणून घडवलेला, तसेच ‘स्वयं-कृत’ही. ‘दत्तात्मा’ म्हणजे स्वतःला दान करणारा; ‘गर्भे-वित्त’ म्हणजे गर्भात असतानाच ज्यासाठी धननिश्चय होतो; आणि ‘सहोढज’ म्हणजे मातेसह (विवाहकाळी) स्वीकारलेला बालक।

Verse 19

उत्सृष्टो गृह्यते यस्तु सोपविद्धो भवेत् सुतः पिण्डदो ऽंशहरश् चैषां पूर्वाभावे परः परः

जो पुत्र टाकून दिलेला असून नंतर (कुटुंबात) स्वीकारला जातो, तो ‘अपविद्ध’ पुत्र होय. तो पिंडदान व वारशातील अंश घेण्यास अधिकारी आहे; आणि यांमध्ये पूर्वीचा नसल्यास क्रमाने पुढचा पुढचा अधिकारी ठरतो.

Verse 20

सजातीयेष्वयं प्रोक्तस्तनयेषु मया विधिः जातो ऽपि दास्यां शूद्रस्य कामतो ऽंशहरो भवेत्

सजातीय पुत्रांविषयी हा विधी मी सांगितला आहे. शूद्राचा दासीपासून जन्मलेला पुत्रही पित्याच्या इच्छेने वारशातील अंशाचा अधिकारी होऊ शकतो.

Verse 21

मृते पितरि कुर्युस्तं भ्रातरस्त्वर्धभागिकं अभ्रातृको हरेत् सर्वं दुहितॄणां सुतादृते

पिता मरण पावल्यावर भाऊ तो विभाग करावा आणि भाऊ अर्धा-अर्धा भाग घेतील. पण भाऊ नसल्यास, दुहितींच्या पुत्रांना वगळून, सर्व संपत्ती एकट्याने घ्यावी.

Verse 22

पत्नी दुहितरश् चैव पितरो भ्रातरस् तथा तत्सुतो गोत्रजो बन्धुः शिष्यः सब्रह्मचारिणः

पत्नी, कन्या, माता-पिता व भाऊ; तसेच त्यांचा पुत्र, समान गोत्रातील कुटुंबी, इतर बंधू, शिष्य आणि सहब्रह्मचारी—हे (उत्तराधिकारी) मानले जातात।

Verse 23

एषामभावे पूवस्य धनभागुत्तरोत्तरः स्वर्यात्स्य ह्य् अपुत्रस्य सर्ववर्णेष्वयं विधिः

यांच्या अभावात, पूर्वोक्तानंतरचा पुढील व्यक्ती क्रमाने धनभागाचा अधिकारी होतो. अपुत्र पुरुषासाठी हा नियम सर्व वर्णांत लागू आहे।

Verse 24

वानप्रस्थयतिब्रह्मचारिणामृक्थभागिनः क्रमेणाचार्यसच्छिष्यधर्मभ्रात्रेकतीर्थिनः

वानप्रस्थ, यती (संन्यासी) व ब्रह्मचारी हेही वारसाहक्कातील भागीदार आहेत; तसेच क्रमाने आचार्य, सत्शिष्य, धर्मनिष्ठ भाऊ आणि एकतीर्थी (सहतीर्थयात्री)ही।

Verse 25

संसृष्टिनस्तु संसृष्टी सोदरस्य तु सोदरः दद्याच्चापहेरेच्चांशं जातस्य च मृतस्य च

संसृष्टि (संयुक्त मालमत्ता) बाबतीत संसृष्ट भागीदारालाच अधिकार असतो; आणि सहोदर भावांच्या बाबतीत सहोदर भाऊ जन्मलेल्या किंवा मृत—दोघांचाही अंश देऊ शकतो व परतही घेऊ शकतो।

Verse 26

अन्योदर्यस्तु संसृष्टी नान्योदर्यधनं हरेत् असंसृष्त्यपि चादद्यात्सोदर्यो नान्यमानृजः

भिन्न मातेकडून जन्मलेला (अन्योदर्य) जर संसृष्टित असेल, तरी तो दुसऱ्या अन्योदर्याचे धन घेऊ नये. पण सहोदर (एकाच मातेकडून जन्मलेला) संसृष्टि नसली तरी घेऊ शकतो; त्याला परका मानू नये।

Verse 27

पतितस्तत्सुतः क्लीवः पङ्गुरुन्मत्तको जडः अन्धो ऽचिकित्स्यरोगाद्या भर्तव्यास्तु निरंशकाः

पतित पुरुष व त्याचा पुत्र, नपुंसक, पांगळा, उन्मत्त, जड, अंध तसेच असाध्य रोगग्रस्त इत्यादी—जरी वारशात हिस्सा नसला—तरीही त्यांचे पालनपोषण करावे।

Verse 28

औरसाः क्षेत्रजास्त्वेषां निर्दोषा भागहारिणः सुताश् चैषां प्रभर्तव्या यावद्वै भर्तृसात्कृताः

यांपैकी औरस व क्षेत्रज पुत्र निर्दोष असून वारशातील भागाचे अधिकारी आहेत. तसेच त्यांच्या पुत्रांचेही, जोपर्यंत ते कुटुंबस्वामी (पती) यांच्या संरक्षण व मान्य अधिकाराखाली आहेत, तोपर्यंत पालनपोषण करावे।

Verse 29

अपुत्रा योषितश् चैषां भर्तव्याः साधुवृत्तयः निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च

यांपैकी अपुत्रा स्त्रिया सदाचारी असतील तर त्यांचे भरणपोषण करावे; परंतु व्यभिचारिणी व पती/गृहास प्रतिकूल असणाऱ्या स्त्रियांना घराबाहेर काढावे।

Verse 30

पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतं आधिवेदनिकुञ्चैव स्त्रीधनं परिकीर्तितं

पिता, माता, पती किंवा भाऊ यांनी दिलेले; विवाहाग्नीच्या वेळी मिळालेले; तसेच आधिवेदनिक दान—हे सर्व स्त्रीधन म्हणून सांगितले आहे।

Verse 31

बन्धुदत्तं तथा शुल्कमन्वाधेयकमेव च अप्रजायामतीतायां बान्धवास्तदवाप्नुयुः

बंधूंनी दिलेले दान, शुल्क (वधूमूल्य) आणि अन्वाधेयक दानही—स्त्री अपत्याविना मरण पावल्यास ती संपत्ती तिच्या बान्धवांना (नातलगांना) मिळेल।

Verse 32

अप्रजास्त्रीधनं भ्रत्तुर्ब्राह्म्यादिषु चतुर्ष्वपि दुहितृणां प्रसूता चेच्छ्रेषे तु पितृगामि तत्

स्त्री अपत्याविना मरण पावल्यास तिचे स्त्रीधन—ब्राह्मादी चारही विवाहप्रकारांतही—पतीस मिळते. परंतु तिने कन्या प्रसविल्या असतील तर ते कन्यांकडे जाते; ‘श्रेष्ठ’ प्रकारांत मात्र ते पित्याकडे जाते.

Verse 33

दत्वा कन्यां हरन् दण्ड्यो व्ययं दद्याच्च सोदयम् मृतायां दत्तमादद्यात् परिशोध्योभयव्ययम्

कन्येचे विवाहदान केल्यानंतर तिला पुन्हा पळवून नेणारा दंडनीय आहे; त्याने खर्च रकमेचा व्याजासह परतावा द्यावा. कन्या मृत झाल्यास दिलेले विवाह-उपहार परत घेता येतात; आणि दोन्ही बाजूंचा खर्च भरावा लागतो.

Verse 34

दुर्भिक्षे धर्मकार्ये च व्याधौ संप्रतिरोधके गृहीतं स्त्रीधनं भर्ता न स्त्रिये दातुमर्हति

दुर्भिक्ष, धर्मकार्य किंवा तात्काळ उपाय मागणाऱ्या आजारात—पतीने स्त्रीधन घेतले असल्यास त्या वेळी ते स्त्रीला परत देणे त्याच्यावर बंधनकारक नाही.

Verse 35

अधिवित्तस्त्रियै दद्यादधिवेदनिकं समम् न दत्तं स्रीधनं यस्यै दत्ते त्वर्धं प्रकीर्तितम्

जिच्या वर दुसरी पत्नी आणली जाते, तिला समप्रमाण ‘अधिवेदनिका’ भरपाई द्यावी. आणि जिच्यास स्त्रीधन पूर्वी दिलेले नसेल, तिच्यासाठी देय रक्कम अर्धी सांगितली आहे.

Verse 36

विभागनिह्नवे ज्ञातिबन्धुसाक्ष्यभिलेखितैः विभागभावना ज्ञेया गृहक्षेत्रैश् च यौतिकैः

विभाग (वाटणी) नाकारली किंवा लपविली गेल्यास, विभागाचा तथ्य व हेतू—(i) ज्ञाती-बंधूंची साक्ष, (ii) लिखित अभिलेख, तसेच (iii) स्वतंत्रपणे धारण केलेली घरे, शेतजमीन व इतर वैयक्तिक मालमत्ता—यांवरून ठरवावा.