Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
या अध्यायात वंशकथनातून वळण घेऊन पवित्र आयुर्वेद-विज्ञानाचे प्रतिपादन आहे. अग्नि म्हणतात—यमाने सुश्रुताला उपदेशलेले व देव धन्वंतरीने प्रकट केलेले हे मृतसंजिवनी-स्वरूप जीवनदायी ज्ञान आहे. सुश्रुत मनुष्य व पशूंचे रोगनिवारण, मंत्र आणि प्राण-प्रतिसंधान समर्थ उपाय विचारतो. धन्वंतरी ज्वरात उपवास, यवागू, तिक्त कषाय व टप्प्याटप्प्याने चिकित्सा; दिशानुसार वमन की विरेचन याचा निर्णय; तसेच अतिसार, गुल्म, जठर, कुष्ठ, मेह, राजयक्ष्मा, श्वास-कास, ग्रहणी, अर्श, मूत्रकृच्छ्र, छर्दि, तृष्णा, विसर्प, वात-शोणित इत्यादींतील पथ्य सांगतात. नस्य, कर्णपूरण, अंजन-लेपांनी नाक-कान-डोळ्यांची काळजी; रसायन-वाजीकरणात रात्री मधु-घृत व शतावरीयोग; व्रणचिकित्सा, सूतिका-रक्षण, तसेच सर्प-विंचू-कुत्रा विषावरील प्रतिविषही येते. शेवटी पञ्चकर्मात विरेचनासाठी त्रिवृत, वमनासाठी मदन आणि दोषानुसार तेल-तूप-मधु हे श्रेष्ठ वाहन सांगितले आहे।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुवंशवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सिद्धौषधानि अग्निर् उवाच आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत् देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं
अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील “पुरुवंशवर्णन” नावाचा २७७वा अध्याय समाप्त झाला. आता २७८वा अध्याय—“सिद्ध औषधे”—आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले: मी आयुर्वेद सांगतो—जो यमाने सुश्रुताला सांगितला; देव धन्वंतरीने प्रकट केलेला तो सार, ‘मृतसञ्जीवनी’ जीवनदायी तत्त्व।
Verse 2
सुश्रुत उवाच आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम् सिद्धयोगान्सिद्धमन्त्रान्मृतसञ्जीवनीकरान्
सुश्रुत म्हणाले: मला आयुर्वेद सांगा—जो मनुष्य, घोडे व हत्ती यांच्या रोगांचा नाश करतो; तसेच सिद्ध योग (औषधोपचार) आणि सिद्ध मंत्रही, जे ‘मृतसञ्जीवनी’ होऊन मृतालाही जीवन देतात।
Verse 3
धन्वन्तरिर् उवाच रक्षन् बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक् सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्ज्वरान्तं शृतं जलम्
धन्वंतरी म्हणाले: रुग्णाचे बळ जपत वैद्याने ज्वरग्रस्ताला लंघन (उपवास/हलका आहार) झाल्यावर भोजन द्यावे. सोंठ (विश्व) घातलेला लाजमंड (तांदळाचा मांड) द्यावा; आणि तहान व ज्वर शमण्यासाठी उकळलेले पाणी पाजावे।
Verse 4
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः षडहे च व्यतिक्रान्ते तित्तकं पाययेद्ध्रुवं
मुस्ता, पर्पट, उशीर, चंदन, उदीच्य आणि नागर (सोंठ) यांसह—सहा दिवस झाल्यावर—निश्चितच (रुग्णाला) तिक्तक काढा पाजावा।
Verse 5
स्नेहयेत्तक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत् जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः
तक्रजन्य दोषांनी पीडित रुग्णास प्रथम स्नेहन करावे; त्यानंतर विरेचन करावे. उपचारोत्तर आहारात जुने षष्टिक तांदूळ, नीवार तांदूळ, रक्तशाली तांदूळ व हलके प्रमोदक (केक) हितकर सांगितले आहेत.
Verse 6
तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस् तथा मुद्गा मसूराश् च णकाः कुलत्थाश् च सकुष्ठकाः
अशा प्रकारच्या तयारी ज्वरात इष्ट मानल्या आहेत; तसेच यवाचे संस्कारित पदार्थ, आणि मूग, मसूर, चणे व कुळीथ—कुष्ठासह तयार केलेले—प्रशंसनीय आहेत.
Verse 7
पक्वदोषन्त्विति ञ आटक्यो नारकाद्याश् च कर्कोटककतोल्वकम् पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे
पक्वदोषयुक्त ज्वरात जाणकार वैद्य आटकी-नारकादी गण, तसेच कर्कोटक व कतोल्वक यांचा उपयोग सांगतात; तसेच फळासहित कडुनिंब, पटोल, पर्पट व डाळिंब ज्वरात हितकर आहेत.
Verse 8
अधोगे वमनं शस्तमूर्ध्वगे च विरेचनम् रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम्
दोषांचा प्रवाह अधोगामी असेल तर वमन शस्त, आणि ऊर्ध्वगामी असेल तर विरेचन. तसेच रक्तपित्तात शुण्ठी वर्ज्य करून षडङ्ग-प्रयोगाचे पान (पेय) द्यावे.
Verse 9
शक्तुगोधूमलाजाश् च यवशालिमसूरकाः सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्या गोधूमका हिताः
सत्तू, गहू व लाजा (फुललेला तांदूळ), तसेच यव, शाली तांदूळ, मसूर; कुष्ठासह चणे व मूग—हे भक्ष्य आहेत. गव्हाचे पदार्थ हितकर आहेत.
Verse 10
साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं
अतिसारामध्ये तूप आणि दुधाने सिद्ध केलेले, मध आणि अडुळशाचा रस यांचे सेवन तसेच जुन्या साळीच्या तांदळाचे जेवण हितकारक आहे.
Verse 11
अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् मारुतं वर्जयेद् यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा
जे अन्न अभिष्यन्दि नाही (शरीराचे मार्ग रोखणारे नाही) आणि लोध्र सालीने युक्त आहे ते घ्यावे; गुल्म रोगामध्ये वाताचा त्रास टाळण्यासाठी सर्वतोपरी प्रयत्न करावेत.
Verse 12
वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ
जठर (पोटाच्या) रुग्णांनी दुधासोबत वाट्य (जवाचे लापशी) आणि तुपात शिजवलेली चाकवत भाजी खावी. गहू, साळीचे तांदूळ आणि कडू पदार्थ त्यांच्यासाठी हितकारक आहेत.
Verse 13
गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश् च निम्बधात्र्यः पटोलकाः
गहू, साळीचे तांदूळ, मूग, खैर, हिरडा, पंचकोल, जांगल प्राण्यांचे मांस, कडुनिंब, आवळा आणि पडवळ (हे हितकारक आहेत).
Verse 14
मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं
कुष्ठरोग्यांसाठी महाळुंगाचा रस, जाई, सुकलेला मुळा आणि सैंधव मीठ तसेच पिण्यासाठी खैराचे पाणी उत्तम आहे.
Verse 15
मसूरसुद्गौ पेयार्थे भोज्या जिर्णाश् च शालयः निम्बपर्पटकैः शाकैर् जाङ्गलानां तथा रसः
पेया (पातळ पेज) करण्यासाठी मसूर व मूग योग्य; तसेच जुना शाली तांदूळही खाण्यास योग्य. कडुनिंब व पर्पटकयुक्त शाक हितकर, आणि जाङ्गल (कोरड्या प्रदेशातील) प्राण्यांचा रस/मांसशोरबा पथ्य आहे.
Verse 16
विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिका मनःशिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः
विडंग, मिरी, मुस्ता, कुष्ठ, लोध्र, सुवर्चिका आणि मनःशिला—यांसह वालेय मूत्रात कुटून तयार केल्यास ते कुष्ठ (दीर्घकालीन त्वचारोग) नाशक ठरते.
Verse 17
अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः यवान्नविकृतिर्मुद्गा कुलत्था जीर्णशालयः
मेह (प्रमेह) असणाऱ्यांसाठी अपूप (पक्वान्न), कुल्माष (भाजलेले कडधान्य), जौ इत्यादींचे पदार्थ हितकर. तसेच जौ-भाताचे प्रकार, मूग, कुलथी आणि जुना शाली तांदूळ पथ्य आहेत.
Verse 18
तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च
कडू व रूक्ष शाक, तसेच कडू हिरव्या पालेभाज्या; आणि तेल—तीळ, शिग्रु (शेवगा), विभीतक व इंगुदी यांची तेले—ही उपयोगी आहेत.
Verse 19
मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत् जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां
राजयक्ष्मा असणाऱ्यांसाठी मूग, जौ व गहू यांसह धान्य, तसेच पावसाळाभर साठवलेले धान्य हितकर. भोजनात जाङ्गल (कोरड्या प्रदेशातील) प्राण्यांचा रस/मांसशोरबा प्रशस्त आहे.
Verse 20
कौलत्थमौद्गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः पूपैर् वा विस्करैः सिद्धैर् दधिदाडिमसाधितैः
कुलत्थ व मूग रास्ना, सुक्या मुळा व जांगल (रानटी) प्राण्यांच्या मांसासह शिजवून; किंवा पूप (पुए) अथवा विस्कर (हलके रानपक्षी) नीट सिद्ध करून दही व दाडिम (डाळिंब) घालून संस्कृत केल्यास—तो उपचारार्थ आहार मानला आहे।
Verse 21
मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः यवगोधूमशाल्यन्नैर् भोजयेच्छ्वासकासिनं
मातुलंग-रस, क्षौद्र (मध), द्राक्षा व व्योष (त्रिकटु) इत्यादींनी संस्कृत केलेले यव, गहू व शाली-तांदूळ यांचे अन्न श्वास-कासग्रस्त रुग्णास द्यावे।
Verse 22
दषमूलवलारास्नाकुलत्थैर् उपसाधिताः पेयाः पूपरसाः क्वाथाः श्वासहिक्कानिवारणाः
दशमूल, वला, रास्ना व कुलत्थ यांनी उपसाधित पेया (मांड), पूप-रस (पुएचा सार/सूप) आणि क्वाथ—हे श्वास व हिक्का (हिचकी) निवारण करणारे आहेत।
Verse 23
शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णम् सोशीरमाचरेत्
सुक्या मुळा, कुलत्थ, औषधी मुळे व जांगल (रानटी) प्राण्यांच्या मांस-रस/सूपासह यव, गहू व शाली-तांदळाचे नीट पचलेले अन्न घ्यावे, आणि ते उशीरा (खस) सहित सेवन करावे।
Verse 24
सोथवान् सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम् तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ
शोथ (सूज) असलेल्याने गूळ मिसळलेली पथ्या (हिरडा/हरितकी) खावी; किंवा गुळासह नागर (सुंठ) घ्यावी. तक्र (ताक) आणि चित्रक—हे दोन्ही—ग्रहणी-रोग नाशक आहेत।
Verse 25
पुराणयवगोधूमशालयो जङ्गलो रसः मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च
जुना यव, गहू आणि शाली तांदूळ; जांगल (कोरड्या प्रदेशातील) प्राण्यांचा मांस-रस; तसेच मूग, आवळा, खजूर, मनुका व बोर—ही सर्व पथ्य आहारद्रव्ये सांगितली आहेत।
Verse 26
मधु सर्पिः पयः शक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम् तक्रारिष्टाश् च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम्
वातरोग्यांसाठी सतत सेवनास मध, तूप, दूध, शक्र (बलवर्धक पेय), कडुनिंब व पर्पटक, वृष (वासा) तसेच ताकावरचे अरिष्ट (किण्वित औषध) शिफारसीचे आहेत।
Verse 27
हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा
हृद्रोग्यांना विरेचन (शोधन) करावे; हिचकीसाठी पिप्पली हितकर आहे। ताक, आवलाल (आंबट मांड) आणि सेंधव मीठ—हे थंड पाण्यात विरघळवून सेवन करावे।
Verse 28
मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेच्च क्षतवान्नरः
मदात्यय (अतिनशा) दूर करण्यासाठी मुक्त, सौवर्चल इत्यादींनी संस्कारित मद्य प्रशस्त आहे। आणि जखमी पुरुषाने मध व दूध मिसळून लाखा प्यावी।
Verse 29
भद्राविष्टाश्चेति ख सदामये इति ञ दमात्यये इति ट क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः
पाठभेद: ‘भद्राविष्टाश्च’—(ख), ‘सदामये’—(ञ), ‘दमात्यये’—(ट)। क्षय रोग मांस-रस आहार म्हणून घेणे आणि जठराग्नीचे संरक्षण/संवर्धन याने जिंकता येतो; तसेच भोजनात लाल शाली तांदूळ, नीवार, कलम इत्यादी धान्ये वापरावीत।
Verse 30
यवान्नविकृतिर्मासं शाकं सौवर्चलं शटी पथ्या तथैवार्शसां यन्मण्डं तक्रञ्च वारिणा
अर्श (मूळव्याध) असलेल्या रुग्णांसाठी यव-अन्नाची तयारी, माष (उडीद), शाक, सौवर्चल (काळे मीठ), शटी व पथ्या हितकर आहेत; तसेच मण्ड (तांदळाचा पातळ माड) व तक्र (ताक) पाण्यासह घेतल्यास लाभ होतो।
Verse 31
मुस्ताभ्यासस् तथा लेपश्चित्रकेण हरिद्रया यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तूकं ससुवर्चलम्
मुस्ता याचा नियमित उपयोग तसेच चित्रक व हरिद्रा यांचा लेप; यव-अन्नाची तयारी; आणि शाली तांदूळ, वास्तूक (बथुआ) सुवर्चला (काळे मीठ) सहित—हे सर्व हितकारक उपाय आहेत।
Verse 32
त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः
मूत्रकृच्छ्र (लघवीत कष्ट) मध्ये त्रपुष (दुधी भोपळा), एर्वारु (काकडी) व गहू—दूध, ऊसाचा रस व तूप यांसह—हितकर मानले आहेत; पिण्यासाठी मण्ड, सुरा इत्यादी पेये सांगितली आहेत।
Verse 33
लाजाः शक्तुस् तथा क्षौद्रं शून्यं मांसं परूषकम् वार्ताकुलावशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च
लाजा (लाह्या), शक्तु (भाजलेल्या धान्याचे पीठ/सत्तू) व क्षौद्र (मध); चरबीविरहित मांस, परूषक फळ; तसेच वार्ताक (वांगे), कुलाव (बटेर) व शिखिन् (मोर) यांची तयारी आणि योग्य पानक—हे सर्व छर्दी-नाशक आहेत।
Verse 34
शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे शृते ऽपि वा तृष्णाघ्ने मुस्तगुडयोर्गुटिका वा मुखे धृता
शाली तांदळाचे शिजवलेले अन्न पाणी व दूध यांसह—किंवा फक्त गरम पाण्यात उकळूनही—तृष्णा नाश करते; किंवा मुस्ता व गूळ यांची छोटी गोळी तोंडात धरल्यास तहान शमते।
Verse 35
यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम्
यवमांडापासून केलेली तयारी, यवाचा पूप (केक), तसेच वाळलेला मुळा; आणि शाकप्रयोग—विशेषतः पटोल व वेत्राग्र (बेंत/ऊसाचा कोवळा अग्रभाग)—हे उरुस्तंभ (मांड्यांची जडता) नष्ट करतात, असे सांगितले आहे।
Verse 36
मुद्गाढकमसूराणां सतिलैर् जाङ्गलैरसैः ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः
मूग, कुळीथ व मसूर यांचे यूष/सूप—तिळांसह, तसेच जाङ्गल (कोरड्या प्रदेशातील) प्राण्यांच्या मांस-रसासह—सैन्धव मीठ, तूप, द्राक्षा, सुंठ, आवळा व कोल (बोर) घालून करावेत।
Verse 37
यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकम्
विसर्प (पसरत जाणारा त्वचारोग) असलेल्या रुग्णाने यूष (सूप) बरोबर जुना गहू, यव व शाली तांदूळ यांचे अन्न नियमित घ्यावे. तसेच साखर व मधु, द्राक्षा आणि डाळिंब यांपासून केलेले पेयही घ्यावे।
Verse 38
रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्गादिकं लघु काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्चला
रक्तयष्टिका, गहू, यव, मूग इत्यादी द्रव्ये लघु (सुपाच्य) आहेत. तसेच काकमारी, वेत्राग्र (ऊस/बेंताचा कोवळा अग्रभाग), वास्तुक (बथुआ) आणि सुवर्चला हीही लघु आहेत।
Verse 39
वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सितं मधु पथ्या तथैव काशस्य मण्डं तक्रञ्च वारुणमिति ख , ञ , च यूषमिति ख , ज च नाशारोगेशु च हितं घृतं दुर्वाप्रसाधितम्
वात-शोणित (वातदोषासह रक्तदुष्टी) नाशासाठी पाणी प्रशस्त आहे; तसेच साखर, मध आणि पथ्या (हरितकी)ही. काश (तांदूळ) याचा मांड, ताक व वारुणी (किण्वित मद्य) हितकर—काही पाठांत ‘यूष’ (डाळ-सूप) असे आहे. नासारोगांतही दूर्वा-संस्कारित तूप उपयुक्त आहे।
Verse 40
भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसे ऽपि वा नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च
भृंगराजरसात सिद्ध केलेले तेल किंवा धात्री (आवळा) रसात शिजविलेले तेल नस्यासाठी उत्तम आहे; ते सर्व रोगांत हितकर असून मस्तकातील जंतु/कृमीजन्य विकारांतही लाभदायक आहे।
Verse 41
शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम्
हे विप्र! अन्नपानासह शीतल पाणी घेणे आणि ब्राह्मणाने तीळ भक्षण करणे—हे द्विजांना बल व दार्ढ्य देणारे तसेच परम तुष्टि (अत्यंत समाधान/पुण्य) देणारे असे सांगितले आहे।
Verse 42
गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परं विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने
तीळतेलाने गंडूष (तोंडात धरून कुलकुलणे) करणे दातांना दृढ करणारे श्रेष्ठ साधन आहे। विडंगचूर्ण व गोमूत्र सर्वत्र कृमिनाशक मानले आहे।
Verse 43
धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम्
धात्रीफळ (आवळा) आणि तूप—हे शिरोलेपनासाठी उत्तम आहे। शिरोरोग नाशासाठी स्निग्ध व उष्ण भोजन करावे।
Verse 44
तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम् कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज
तेल किंवा बकऱ्याचे मूत्र—कर्णपूरण (कानात भरणे/टाकणे) यासाठी उत्तम आहे। हे द्विज! कर्णशूल नाशासाठी अशी सर्व साधने (उपयुक्त द्रव्ये) वापरावीत।
Verse 45
गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा संयोज्या या कृता वर्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा
गिरीमृत्तिका (खनिज माती), चंदन, लाख आणि मालतीच्या कळ्या—हे एकत्र करून जी औषधी वर्ती तयार करतात, ती क्षत (जखम/क्षरण) व शुक्रदोष दूर करते असे सांगितले आहे।
Verse 46
व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनं
व्योष (त्रिकटु) त्रिफळेसह, तुच्छक व पाणी यांचा योग केल्यास तो सर्व नेत्ररोग शांत करतो; तसेच रसांजनही सर्व नेत्रव्याधींचे शमन करते।
Verse 47
आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम्
तुपात (घीमध्ये) भाजून मग शिळेवर वाटून, लोध्र, काञ्जिक (आंबट किण्वित द्रव) व सैन्धव (सेंधव मीठ) यांसह केलेला योग आश्च्योतनासंबंधी विकार नष्ट करतो आणि सर्व नेत्ररोगांत हितकर आहे।
Verse 48
गिरिमृच्चन्दनैर् लेपो वहिर्नेत्रस्य शस्यते नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा
नेत्ररोगांचा विघात करण्यासाठी डोळ्याच्या बाहेरील भागावर गिरीमृत्तिका व चंदनाचा लेप प्रशस्त आहे; तसेच नेत्रव्याधी टाळण्यासाठी त्रिफळेचा उपयोग/सेवन सदैव करावा।
Verse 49
रात्रौ तु मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ
दीर्घायुष्य इच्छिणाऱ्याने रात्री मधु व तूप (घृत) सेवन करावे. शतावरीच्या रसात सिद्ध केलेले दूध व तूप वृष्य आणि बलवर्धक मानले गेले आहे।
Verse 50
कलम्बिकानि माषाश् च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा सर्वशुक्लान्नीति ख आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता
कलम्बिका-प्रयोग व माष (उडीद) हे वृष्य आहेत; तसेच दूध व तूपही. सर्व ‘श्वेत’ अन्नांचा आहारही प्रशंसनीय आहे. त्रिफळा आयुष्यवर्धक समजावी; पूर्वीप्रमाणे सिद्ध करून मधुक (यष्टिमधु) सहित घ्यावी.
Verse 51
मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी वचासिद्धघृतं विप्र भूतदोषविनाशनम्
हे विप्र! मधुक इत्यादींच्या रसयुक्त वचा-सिद्ध तूप हे सुरकुत्या व पांढरे केस नष्ट करते आणि भूतदोष (आगंतुक/ग्रहजन्य विकार)ही दूर करते.
Verse 52
कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम्
हा (योग) बुद्धिप्रद व सर्वार्थसाधक असे सांगितले आहे. वला-कल्काच्या काढ्यात सिद्ध केलेले (तैल/तूप) अभ्यंजन (तेलमालिश) करण्यास हितकारक आहे.
Verse 53
रास्नासहचरैर् वापि तैलं वातविकारिणाम् अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते
वातविकार असणाऱ्यांसाठी रास्ना व सहचर इत्यादींनी सिद्ध केलेले तेल प्रशंसनीय आहे. तसेच जे अन्न अनभिष्यन्दि (स्रोत न अडवणारे) आहे ते व्रणांमध्ये हितकर मानले जाते.
Verse 54
शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे
शक्तुपिण्डी व आवळा पचनासाठी प्रशंसनीय आहेत. तसेच पिकलेल्या फोड/विद्रधीच्या भेदनासाठी (फुटण्यासाठी) आणि रोपणासाठी (जखम भरून येण्यासाठी) कडुनिंबाची पूडही उपयुक्त सांगितली आहे.
Verse 55
तथा शूच्युपचारश् च बलिकर्म विशेषतः सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता
तसेच शौचाचार, विशेषतः बलिकर्म, तसेच सूतिका-विधी व रक्षणोपाय—हे सर्व प्राण्यांस सदैव हितकारक आहेत।
Verse 56
भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवाघृतम्
सर्पदंश झाल्यास कडुनिंबाची पाने खाणे हे औषध आहे. तसेच ताळ-निंबाच्या पानांची तयारी, जुने तेल आणि तुपात मिसळलेला जव देतात।
Verse 57
धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं
विंचू दंश झाल्यास धूप (औषधी धूर) द्यावा—पळसापासून मिळणारे लोपा-बीज शिखीपर्ण-सिद्ध तुपात किंवा अर्काच्या क्षीरात वाटून.
Verse 58
वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम्
विंचू दंशाने त्रस्तासाठी कृष्णा (मिरी/पिप्पळी) किंवा शिवा (हिरडा) फळासह द्यावी. तसेच अर्कक्षीर, तीळ, तीळतेल, पलल आणि गूळ—हे समभाग करून मिश्रण वापरावे।
Verse 59
पानाज्जयति दुर्वारं श्वविषं शीघ्रमेव तु पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा
हे पान केल्याने दुर्वार कुत्र्याचे विषही लवकर जिंकले जाते. तंडुलीयाचे मूळ त्रिवृत् इतक्या प्रमाणात तुपासह प्यावे।
Verse 60
सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं लताम्बूशीरपाटलाः
सर्प व कीटकांपासून उत्पन्न अतिशय प्रबळ विषही चंदन, पद्मक, कंकुष्ठ, लता, अंबु, उशीरा (खस) व पाटला यांनी शीघ्र जिंकले जाते।
Verse 61
कन्ठ्यं वृद्धिप्रदञ्चैवेति ख प्रत्युपचारैश्चेति ख कलसंयुतेति क निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज
‘हे कंठासाठी हितकर असून पोषण-वृद्धि करणारे आहे’—असे म्हटले आहे. ‘योग्य प्रत्युपचार (पश्चात् उपचार) सहित याचा उपयोग करावा’—असे म्हटले आहे. ‘कलशासह (विशेष विधीने) संयुक्त’—असे म्हटले आहे. निर्गुंडी, शारिवा व सेलु यांचा योग लूताविष (कोळीविष) नाशक आहे. तसेच शिरोविरेचनासाठी गूळ व सुंठ यांचा योग श्रेष्ठ आहे, हे द्विज।
Verse 62
स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं धृतमनुत्तमम् स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भःस्तम्भनं परम्
स्नेहपान तसेच वस्ति यांसाठी तैल व घृत अनुपम आहेत। स्वेदनासाठी अग्नी हे परम साधन, आणि स्तंभनासाठी (आवरोधासाठी) शीत जल सर्वोत्तम आहे।
Verse 63
त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस् तथा मधु वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं
रेचनासाठी त्रिवृत श्रेष्ठ आहे आणि वमनासाठी मदन (फल) तसेच श्रेष्ठ आहे। वस्ति, विरेचन व वमनात—वात, पित्त व श्लेष्म (कफ) यांच्या बलानुसार क्रमाने तैल, घृत व मधु ही परम औषधे (उत्तम अनुपान) आहेत।
Frequently Asked Questions
It emphasizes protecting strength while using langhana (therapeutic fasting/lightening), then staged refeeding with lāja-maṇḍa and medicated water, followed by bitter decoctions and doṣa-appropriate procedures.
By framing medicine as Agneya Vidya—disciplined care aligned with dharma—where maintaining health, purity, and social protection supports steadiness in worship, study, and the pursuit of puruṣārthas.