Adhyaya 276
Veda-vidhana & VamshaAdhyaya 27616 Verses

Adhyaya 276

Chapter 276 — राजवंशवर्णनम् (Description of Royal Lineages)

अग्नी–वसिष्ठ संवादातील हा अध्याय पूर्वीच्या सृष्टि/वीरकथनातून वळून वंशविद्या व जनपद-स्मरणाकडे येतो. तुर्वसू पासून राजपरंपरा सांगितली आहे—वर्ग, गोभानु, त्रैशानी, करण्धम, मरुत्त, दुष्मंत, वरूथ, गाण्डीर. पुढे गान्धार, केरळ, चोल, पाण्ड्य, कोल अशा सामर्थ्यवान जनपदांची नावे देऊन वंशस्मृती व प्रादेशिक ओळख यांचा संबंध दाखविला आहे. द्रुह्युच्या वंशात वभ्रुसेतु, पुरोवसु, धर्म, घृत, विदुष, प्रचेतस व त्याचे शंभर पुत्र; नंतर सृंजय/जा-सृंजय, जनमेजय आणि उशीनर-संबंधित शाखा येतात. शिवीच्या पुत्रांपासून—पृथुदर्भ, वीरक, कैकेय, भद्रक—प्रदेशनामांची उत्पत्ती जोडली आहे. शेवटी अङ्गवंश—अङ्ग, दधिवाहन, दिविरथ … कर्ण, वृषसेन, पृथुसेन—एकत्र करून पुढे पुरुवंशाकडे संक्रमण सूचित केले आहे. राजधर्माचा आधार दिव्य परंपरेतील सातत्य—राज्य, भूमी व समाजव्यवस्था—यांत स्थापन करणे हा अध्यायाचा हेतू आहे.

Shlokas

Verse 1

पञ्चसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सुरासुरैर् अमन्थाब्धिमिति क , छ च देवासुरहरो ऽभवदिति क , घ , ञ , ट च अथ षट्सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः राजवंशवर्णनं अग्निर् उवाच तुर्वसोश् च सुतो वर्गो गोभानुस्तस्य चात्मजः गोभानोरासीत् त्रैशानिस्त्रैशानेस्तु करन्धमः

द्विशत पंच्याहत्तरावा अध्याय ‘सुरासुरांनी समुद्रमंथन केले’ असा आहे; काही पाठांत ‘देव-असुरांचा संहारक उत्पन्न झाला’ असेही म्हटले आहे. आता द्विशत शहात्तरावा अध्याय—राजवंशवर्णन—आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले: तुर्वसुचा पुत्र वर्ग; त्याचा पुत्र गोभानु. गोभानूपासून त्रैशानी आणि त्रैशानीपासून करन्धम उत्पन्न झाला।

Verse 2

करन्धमान्मरुत्तोभूद् दुष्मन्तस्तस्य चात्मजः दुष्मन्तस्य वरूथो ऽभूद्गाण्डीरस्तु वरूथतः

करन्धमानापासून मरुत्त झाला आणि त्याचा पुत्र दुष्मन्त होता. दुष्मन्तापासून वरूथ, आणि वरूथापासून गाण्डीर उत्पन्न झाला.

Verse 3

गाण्डीराच्चैव गान्धारः पञ्च जानपदास्ततः गान्धाराः केरलाश्चोलाः पाण्ड्याः कोला महाबलाः

गाण्डीर प्रदेशापासूनच गान्धार (देश) झाला; त्यानंतर पाच जनपदे सांगितली आहेत—गान्धार, केरळ, चोल, पाण्ड्य आणि महाबली कोल.

Verse 4

द्रुह्यस्तु वभ्रुसेतुश् च बभ्रुसेतोः पुरोवसुः ततो गान्धारा गान्धारैर् धर्मो धर्माद् घृतो ऽभवत्

द्रुह्यूपासून वभ्रुसेतु झाला आणि वभ्रुसेतूपासून पुरोवसु. त्याच्यापासून गान्धार उत्पन्न झाले; गान्धारांमध्ये धर्म झाला आणि धर्मापासून घृत उत्पन्न झाला.

Verse 5

घृतात्तु विदुषस्तस्मात् प्रचेतास्तस्य वै शतम् आनद्रश् च सभानरश्चाक्षुषः परमेषुकः

घृतापासून विदुष नावाचा ज्ञानी झाला; त्याच्यापासून प्रचेतस झाला. त्याला खरोखर शंभर पुत्र होते—आनद्र, सभानर, आक्षुष आणि परमेषुक इत्यादी.

Verse 6

सभानरात् कालानलः कालानलजस्रृञ्जयः पुरञ्जयः सृञ्जयस्य तत्पुत्रो जनमेजयः

सभानरापासून कालानल झाला; कालानलापासून ज-सृञ्जय; (त्याच्यापासून) पुरञ्जय; आणि सृञ्जयाचा पुत्र जनमेजय होता.

Verse 7

तत्पुत्रस्तु महाशालस्तत्पुत्रो ऽभुन्महामनाः तस्मादुशीनरो ब्रह्मन्नृगायान्तु नृगस्ततः

त्याचा पुत्र महाशाल झाला; महाशालाचा पुत्र महात्मा महामना होता. हे ब्राह्मणा! त्याच्यापासून उशीनर उत्पन्न झाला आणि उशीनरापासून नृग—अशी वंशपरंपरा पुढे चालली.

Verse 8

नरायान्तु नरश्चासीत् कृमिस्तु कृमितः सुतः शोभानुस्तस्य चात्मज इति ख शोभानोरासीदिति ख कर्णा इति ज , ट च दशायां सुब्रतो जज्ञे दृशद्वत्यां शिविस् तथा

नरायान्तूपासून नर झाला. नरापासून कृमि, आणि कृमिचा पुत्र कृमित. त्याचा पुत्र शोभानु (काही पाठांत ‘शोभानोर’; काही हस्तलिखितांत ‘कर्णा’ असेही नाव). दशा प्रदेशात सुब्रत जन्मला आणि दृशद्वतीत शिवि देखील जन्मला.

Verse 9

शिवे पुत्रास्तु चत्वारः पृथुदर्भश् च वीरकः कैकेयो भद्रकस्तेषां नाम्रा जनपदाः शुभाः

शिविचे चार पुत्र—पृथुदर्भ, वीरक, कैकेय आणि भद्रक. त्यांच्या नावांवरूनच शुभ जनपदे (प्रदेश) प्रसिद्ध झाली.

Verse 10

तितिक्षुरुशीनरजस्तितिक्षोश् च रुषद्रथः रुषद्रथादभूत्पैलः पैलाच्च सुतपाः सुतः

तितिक्षूपासून उशीनरराज जन्मला; आणि तितिक्षूपासूनच रुषद्रथही झाला. रुषद्रथापासून पैल, आणि पैलापासून पुत्र सुतपा जन्मला.

Verse 11

महायोगि बलिस्तस्मादङ्गो वङ्गश् च मुख्यकः पुण्ड्रः कलिङ्गो बालेयो बलिर्योगी बलान्वितः

त्या महायोगी बलिपासून अङ्ग आणि वङ्ग (मुख्य) तसेच पुण्ड्र, कलिङ्ग आणि बालेय हे उत्पन्न झाले. तो बलि योगी व बलवान होता.

Verse 12

अङ्गाद्दधिवाहनो ऽभूत् तस्माद्दिविरथो नृपः दिविरथाद्धर्मरथस्तस्य चित्ररथः सुतः

अंगापासून दधिवाहन झाला; त्याच्यापासून राजा दिविरथ झाला. दिविरथापासून धर्मरथ, आणि धर्मरथाचा पुत्र चित्ररथ झाला.

Verse 13

चित्ररथात्सत्यरथो लोमपदश् च तत्सुतः लोमपादाच्चतुरङ्गः पृथुलाक्षश् च तत्सुतः

चित्ररथापासून सत्यरथ झाला आणि त्याचा पुत्र लोमपाद झाला. लोमपादापासून चतुरंग, आणि त्याचा पुत्र पृथुलाक्ष झाला.

Verse 14

पृथुलाक्षाच्च चम्पो ऽभूच्चम्पाद्धर्यङ्गको ऽभवत् हर्यङ्गाच्च भद्ररथो बृहत्कर्मा च तत्सुतः

पृथुलाक्षापासून चम्प झाला; चम्पापासून हर्यंगक झाला. हर्यंगकापासून भद्ररथ, आणि त्याचा पुत्र बृहत्कर्मा झाला.

Verse 15

तस्मादभूद्वॄहद्भानुर्वृहद्भानोर्बृहात्मवान् तस्माज्जयद्रथो ह्य् आसीज्जयद्रथाद्वृहद्रथः

त्याच्यापासून वृहद्भानु झाला; वृहद्भानूपासून बृहात्मवान् झाला. त्याच्यापासूनच जयद्रथ झाला आणि जयद्रथापासून वृहद्रथ झाला.

Verse 16

वृहद्रथाद्विश्वजिच्च कर्णो विश्वजितो ऽभवत् कर्णस्य वृषसेनस्तु पृथुसेनस्तदात्मजः एतो ऽङ्गवंशजा भूपाः पूरोर्वंशं विबोध मे

वृहद्रथापासून विश्वजित झाला आणि विश्वजितापासून कर्ण झाला. कर्णाचा पुत्र वृषसेन, आणि त्याचा पुत्र पृथुसेन झाला. हे अङ्गवंशातील राजे; आता माझ्याकडून पूरुवंश जाणून घे.

Frequently Asked Questions

It presents rajavaṁśa-varṇana—genealogical succession of kings and the emergence of janapadas—linking dynastic memory to dharmic kingship and cultural geography.

Gāndhāras, Keralas, Colas (Cholas), Pāṇḍyas, and Kola are enumerated as powerful territorial peoples.

By grounding sovereignty in sacred lineage and remembered precedent, it frames governance and territory as dharmically ordered realities rather than merely political constructs.

Yes—names such as Śobhānu/Śobhānor and Karṇā appear as manuscript variants, indicating a living transmission and the need for critical comparison across recensions.