Adhyaya 265

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे दिक्पालादिस्नानं नाम चतुःषष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विनायकस्नानं पुष्कर उवाच विनायकोपसृष्टानां स्नानं सर्वकरं वदे विनायकः कर्मविघ्नसिद्ध्यर्थं विनियोजितः

अशा प्रकारे आग्नेय महापुराणातील ‘दिक्पालादि-स्नान’ नावाचा दोनशे चौसष्टावा अध्याय समाप्त झाला. आता दोनशे पासष्टावा अध्याय—‘विनायक-स्नान’ सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—विनायकाने बाधित झालेल्यांसाठी सर्वफलदायी स्नानविधी मी सांगतो; विनायक कर्मांमध्ये विघ्न व त्यांची सिद्धी/परिणती यासाठी नियुक्त आहे.

Verse 2

गणानामाधिपत्ये च केशवेशपितामहैः स्वप्नेवगाहते ऽत्यर्थं जलं मुण्डांश् च पश्यति

गणांचे अधिपत्य प्राप्त झाल्यावर आणि केशव, ईश व पितामह प्रसन्न झाल्यावर, मनुष्य स्वप्नात पाण्यात अतिशय बुडतो व मुंडण केलेले पुरुषही पाहतो.

Verse 3

विनायकोपसृष्टस्तु क्रव्यादानधिरोहति व्रजमानस् तथात्मानं मन्यते ऽनुगतम्परैः

परंतु विनायकाने ग्रस्त झालेला मनुष्य मांसभक्षी प्राण्यावर चढतो; आणि चालत असताना तो स्वतःला इतरांनी पाठलाग केला आहे असे मानतो.

Verse 4

विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः कन्या वरं न चाप्नोति न चापत्यं वराङ्गना

मनुष्य उदास होऊन निष्फळ आरंभ करतो आणि कारण नसताना खचून जातो. कन्येला वर मिळत नाही आणि सुंदर स्त्रीला अपत्य होत नाही.

Verse 5

आचार्यत्वं श्रोत्रियश् च न शिष्यो ऽध्ययनं लभेत् धनी न लाभमाप्नोति न कृषिञ्च कृषीबलः

आचार्यत्व व श्रोत्रियपणा असूनही योग्य शिष्याला त्याच्याकडून खरे अध्ययन मिळत नाही. तसेच धनवानालाही हमखास लाभ मिळत नाही, आणि केवळ शारीरिक बळ असलेला मनुष्य शेतीत सिद्धी पावत नाही.

Verse 6

राजा राज्यं न चाप्नोति स्नपनन्तस्य कारयेत् हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्ये वैष्णवे भद्रपीठके

स्नापन (अभिषेक-स्नान) न केल्यास राजा राज्यसत्ता दृढपणे प्राप्त करत नाही. हस्त, पुष्य, अश्वयुज किंवा सौम्य नक्षत्री, वैष्णव मुहूर्तात, शुभ भद्रपीठावर ते करावे.

Verse 7

गौरसर्षपकल्केन साज्येनोत्सादितस्य च सर्वौषधैः सर्वगन्धैः प्रलिप्तशिरसस् तथा

पिवळ्या मोहरीच्या कल्कात तूप मिसळून ज्याचे उटणे केले आहे, तसेच ज्याचे मस्तक सर्व औषधी व सर्व सुगंधी द्रव्यांनी लेपिले आहे।

Verse 8

चतुर्भिः कलसैः स्नानन्तेषु सर्वौषाधौ क्षिपेत् अश्वस्थानाद्गजस्थानाद्वल्मीकात् सङ्गमाद्ध्रदात्

स्नानाच्या शेवटी चार कलशांनी ‘सर्वौषधी’ जल ओतावे—(पावन द्रव्य) अश्वस्थान, गजस्थान, वारूळ (वल्मीक), नदीसंगम व ह्रद (तळे) येथून घेऊन।

Verse 9

मृत्तिकां रोचनाङ्गन्धङ्गुग्गुलुन्तेषु निक्षिपेत् सहस्राक्षं शतधारमृषिभिः पावनं कृतम्

त्या (पात्रां)मध्ये मृत्तिका, रोचना, सुगंधी द्रव्ये व गुग्गुळ टाकावा. हे ‘सहस्राक्ष’ व ‘शतधार’ नावाचे पावन द्रव्य असून ऋषींनी ते पवित्र केले आहे.

Verse 10

तेन त्वामभिषिञ्चामि पावमान्यः पुनन्तु ते भगवन्ते वरुणो राजा भगं सूर्यो वृहस्पतिः

त्या (अभिषेक-जल/विधी) ने मी तुझा अभिषेक करीत आहे। पावमान (पावन) मंत्र तुझे शुद्धीकरण करो. भगवान राजा वरुण, तसेच भग, सूर्य आणि बृहस्पतीही तुला पवित्र करून आशीर्वाद देवोत.

Verse 11

भगमिन्द्रश् च वायुश् च भगं सप्तर्षयो ददुः यत्ते केशेषु दौर्भाग्यं सीमन्ते यच्च मूर्धनि

इंद्र व वायू तसेच सप्तर्षींनी तुला ‘भग’ (सौभाग्य) दिले आहे. तुझ्या केसांत, भांगात (सीमंत) आणि मस्तकशिखरावर जे काही दुर्भाग्य आहे—ते सर्व नष्ट होवो.

Verse 12

ललाटे कर्णयोरक्ष्णोरापस्तद्घ्नन्तु सर्वदा दर्भपिञ्जलिमादाय वामहस्ते ततो गुरुः

कपाळावर, कानांवर व डोळ्यांवर—जल सदैव तो दोष/अशुद्धी नष्ट करो. मग गुरु डाव्या हातात दर्भ-गवताची जुडी घेऊन पुढील विधी करतो.

Verse 13

हस्तपुष्याश्वयुक्सौम्यवैष्णवेषु शुभेषु चेति घ , ञ च साज्येनासादितस्य चेति क , छ च इमा आप इति छ , ञ स्नातस्य सार्षपन्तैलं श्रुवेणौडुम्बरेण च जुहुयान्मूर्धनि कुशान् सव्येन परिगृह्य च

हस्त, पुष्य, अश्वयुज, सौम्य व वैष्णव इत्यादी शुभ नक्षत्र/अवसरांत, स्नानानंतर ‘इमा आपः…’ इत्यादी निर्दिष्ट मंत्र म्हणत, औदुंबर-लाकडाच्या श्रुवा (हवन-पळी) ने मोहरीचे तेल आहुती द्यावी. तसेच डाव्या हाताने मस्तकावर कुश धारण करून कर्म करावे.

Verse 14

मितश् च सम्मितश् चैव तथा शालककण्टकौ कुष्माण्डो राजपुत्रश् च एतैः स्वाहासमन्वितैः

‘मित’ व ‘सम्मित’, तसेच ‘शालक’ व ‘कण्टक’, आणि ‘कुष्माण्ड’ व ‘राजपुत्र’—या नामांचा ‘स्वाहा’ सहित उच्चार करून आहुती द्यावी.

Verse 15

नामभिर्बलिमन्त्रैश् च नमस्कारसमन्वितैः दद्याच्चतुष्पथे शूर्पे कुशानास्तीर्य सर्वतः

योग्य नामे व बलिमंत्रांसह, नमस्कारयुक्त होऊन, चौरस्त्यावर सूपात सर्व बाजूंनी कुश पसरून बलि अर्पण करावी।

Verse 16

कृताकृतांस्तण्डुलांश् च पललौदनमेव च मत्स्यान्पङ्कांस्तथैवामान् पुष्पं चित्रं सुरां त्रिधा

शिजलेले व न शिजलेले तांदूळ, तसेच मांसयुक्त ओदन (पलल-ओदन); तसेच मासे, चिखलयुक्त/अशुद्ध पदार्थ व कच्चे पदार्थ; रंगीबेरंगी फुले; आणि तीन प्रकारची सुरा अर्पण करावी।

Verse 17

मूलकं पूरिकां पूपांस्तथैवैण्डविकास्रजः दध्यन्नं पायसं पिष्टं मोदकं गुडमर्पयेत्

मुळा, पूरिका, पूप (तळलेले पदार्थ), तसेच ऐण्डविका मिष्टान्नांच्या माळा; आणि दध्यन्न, पायस, पिष्टक, मोदक व गूळ अर्पण करावा।

Verse 18

विनायकस्य जननीमुपतिष्ठेत्ततो ऽम्बिकां दूर्वासर्षपपुष्पाणां दत्वार्घ्यं पूर्णमञ्जलिं

त्यानंतर विनायकाच्या जननीची भक्तिभावाने उपासना करावी; मग अंबिकेची पूजा करून दूर्वा, मोहरी व फुलांची पूर्ण अंजली देऊन अर्घ्य अर्पण करावे।

Verse 19

रूपं देहि यशो देहि सौभाग्यं सुभगे मम पुत्रं देहि धनं देहि सर्वान् कामांश् च देहि मे

मला रूप दे, यश दे, सौभाग्य दे। हे शुभे! मला पुत्र दे, धन दे, आणि माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण कर।

Verse 20

भोजयेद्ब्राह्मणान्दद्याद्वस्त्रयुग्मं गुरोरपि विनायकं ग्रहान्प्रार्च्य श्रियं कर्मफलं लभेत्

ब्राह्मणांना भोजन घालावे आणि गुरूस वस्त्रांची जोडी द्यावी. विनायक व ग्रहदेवतांची विधिवत् पूजा केल्याने श्री व कर्मफळ प्राप्त होते.