Adhyaya 264

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे देवपूजावैश्वदेवबलिर्नाम त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ठ्यधिअकद्विशततमो ऽध्यायः दिक्पालादिस्नानं अग्निर् उवाच सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं शृणु स्नापयेच्च सरित्तीरे ग्रहान् विष्णुं विचक्षणः

अशा प्रकारे अग्नि-महापुराणातील ‘देवपूजा, वैश्वदेव व बली’ नावाचा २६३वा अध्याय समाप्त झाला। आता २६४वा अध्याय—‘दिक्पालादी स्नानविधी’ आरंभ होतो। अग्नि म्हणाले: “सर्वार्थसाधक व शांतिकर स्नान मी सांगतो, ऐका। विवेकी पुरुषाने नदीतीरी विष्णू व ग्रहांचे स्मरण करून स्नान करावे।”

Verse 2

सौरभेया इति क , घ , छ , ञ च पुष्पराशय इति ज , ट च देवालये ज्वरार्त्यादौ विनायकग्रहार्दिते विद्यार्थिनो ह्रदे गेहे जयकामस्य तीर्थके

‘सौरभेया’ हा नामसमूह क, घ, छ, ञ इत्यादी अक्षरांनी सुरू होणाऱ्यांसाठी; आणि ‘पुष्पराशय’ हा नामसमूह ज व ट इत्यादींनी सुरू होणाऱ्यांसाठी आहे. यांचा उपयोग देवालयात, ज्वरादी व्याधीत, विनायक-ग्रहपीडितासाठी, विद्यार्थ्यासाठी, ह्रदात, घरी, विजय इच्छिणाऱ्यासाठी व तीर्थस्थानी करावा।

Verse 3

पद्मिन्यां स्नापयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा अशोकसन्निधौ स्नायाज्जातो यस्या विनश्यति

जिचा गर्भ स्रवून पडत असे, त्या स्त्रीला कमळाच्या सरोवरात स्नान घालावे. आणि जिचे नवजात बालक वारंवार जन्मून नष्ट होते, तिने अशोकवृक्षाच्या सान्निध्यात स्नान करावे.

Verse 4

पुष्पार्थिनाञ्च पुष्पाढ्ये पुत्रार्थिनाञ्च सागरे गृहसौभाग्यकामानां सर्वेषां विष्णुसन्निधौ

फुलांची इच्छा असणाऱ्यांनी पुष्पसमृद्ध स्थानी जावे; पुत्रार्थींनी सागरात (स्नान करावे); आणि गृहसौभाग्य इच्छिणारे—खरे तर सर्वच—विष्णूच्या सान्निध्यात फल प्राप्त करतात.

Verse 5

वैष्णवे रेवतीपुष्ये सर्वेषां स्नानमुत्तमं स्नानकामस्य सप्ताहम्पूर्वमुत्सादनं स्मृतं

वैष्णव दिवशी—चंद्र रेवती किंवा पुष्य नक्षत्रात असताना—सर्वांसाठी स्नान उत्तम सांगितले आहे. स्नान करावयाची इच्छा असणाऱ्यास सात दिवस आधी उत्सादन (लेपन व शोधन) करणे स्मृत आहे.

Verse 6

पुनर् नवां रोचनाञ्च शताङ्गं गुरुणी त्वचं मधूकं रजनी द्वे च तगरन्नागकेशरम्

पुनर्नवा, रोचना, शताङ्ग, गुरुनीची त्वचा (साल), मधूक, रजनीचे दोन्ही प्रकार, तगर आणि नागकेसर—हेही (मिश्रणात) घालावे.

Verse 7

अम्बरीञ्चैव मञ्जिष्ठां मांसीयासकमर्दनैः प्रियङ्गुसर्षपं कुष्ठम्बलाम्ब्राह्मीञ्च कुङ्कुमं

अंबरी, मंजिष्ठा, मांसी, यासक व मर्दन; तसेच प्रियंगु, मोहरी, कुष्ठ, बला, ब्राह्मी आणि कुंकुम—हेही (लेपासाठी) घ्यावे.

Verse 8

पञ्चगव्यं शक्तुमिश्रं उद्वर्त्य स्नानमाचरेत् मण्डले कर्णिकायाञ्च विष्णुं ब्राह्मणमर्चयेत्

पंचगव्य शक्तू (भाजलेल्या जौच्या पिठाचे) मिसळून देहावर उटणे लावून शुद्धीसाठी स्नान करावे। मग मण्डलात, विशेषतः कर्णिकेत, विष्णूची पूजा व ब्राह्मणाचा सत्कार करावा।

Verse 9

दक्षे वामे हरं पूर्वं पत्रे पूर्वादिके क्रमात् लिखेदिन्द्रादिकान्देवान् सायुधान् सहबान्धवान्

उजवीकडे व डावीकडे प्रथम हर (शिव) लिहावा। नंतर कमळाच्या पाकळ्यांवर पूर्व दिशेपासून क्रमाने इंद्रादी देवांना त्यांच्या आयुधांसह व सहचर-परिवारासह लिहावे।

Verse 10

स्नानमण्डलकान् दिक्षु कुर्याच्चैव विदिक्षु च विष्णुब्रह्मेशशक्रादींस्तदस्त्राण्यर्च्य होमयेत्

दिशा व विदिशांमध्ये स्नानमंडले करावीत. विष्णू, ब्रह्मा, ईश (शिव), शक्र (इंद्र) इत्यादी व त्यांच्या अस्त्र-मंत्रांचे पूजन करून नंतर होम करावा.

Verse 11

एकैकस्य त्वष्टशतं समिधस्तु तिलान् धृतं भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थः कलसाः पुष्टिवर्धनाः

प्रत्येकासाठी समिधा आठशे असाव्यात; तीळ व तूपाची आहुती द्यावी. कलश ‘भद्र’, ‘सुभद्र’ आणि ‘सिद्धार्थ’ असे—पुष्टी व समृद्धी वाढविणारे—असावेत.

Verse 12

अमोघश्चित्रभानुश् च पर्जन्यो ऽथ सुदर्शनः स्थापयेत्तु वटानेनान् साश्विरुद्रमरुद्गणान्

‘अमोघ’, ‘चित्रभानु’, ‘पर्जन्य’ आणि नंतर ‘सुदर्शन’—यांना या वट-विन्यासानुसार स्थापावे; तसेच अश्विनीकुमार, रुद्र व मरुद्गण यांनाही.

Verse 13

सहवाहनानिति घ , ज च विश्वे देवस् तथा दैत्या वसवो मुनयस् तथा आवेशयन्तु सुप्रीतास् तथान्या अपि देवताः

“वाहनांसह” — ‘घ’ व ‘ज’ हाही विधी आहे. विश्वेदेव, दैत्य, वसु व मुनी प्रसन्न होऊन या कर्म/मंडलात प्रवेश करो; इतर देवताही तसेच करो.

Verse 14

ओषधीर् निक्षिपेत् कुम्भे जयन्तीं विजयां जयां शतावरीं शतपुष्पां विष्णुक्रान्तापराजिताम्

कुंभात औषधी टाकाव्यात—जयन्ती, विजया, जया, शतावरी, शतपुष्पा आणि विष्णुक्रान्ता (अपराजिता)।

Verse 15

ज्योतिष्मतीमतिबलाञ्चन्दनोशीरकेशरं कस्तूरिकाञ्च कर्पूरं बालकं पत्रकं त्वचं

ज्योतिष्मती, अतिबला, चंदन, उशीर, केशर, कस्तुरी, कापूर, बालक, पत्रक व त्वचा—ही द्रव्ये घ्यावीत।

Verse 16

जातीफलं लवङ्गञ्च मृत्तिकां पञ्चगव्यकं भद्रपीठे स्थितं साध्यं स्नापयेयुर्द्विजा बलात्

जायफळ, लवंग, मृत्तिका व पंचगव्य यांसह—भद्रपीठावर स्थित साध्याचे द्विजांनी दृढपणे स्नापन/अभिषेक करावा।

Verse 17

राजाभिषेकमन्त्रोक्तदेवानां होमकाः पृथक् पूर्णाहुतिन्ततो दत्वा गुरवे दक्षिणां ददेत्

राजाभिषेक-मंत्रोक्त देवतांसाठी स्वतंत्र होम करावेत; नंतर पूर्णाहुती देऊन गुरूस दक्षिणा द्यावी।

Verse 18

इन्द्रो ऽभिषिक्तो गुरुणा पुरा दैत्यान् जघान ह दिक्पालस्नानङ्कथितं संग्रामादौ जयादिकं

गुरूंनी पूर्वी अभिषेक केलेला इंद्राने दैत्यांचा संहार केला. म्हणून दिक्पाल-स्नानाचे विधान सांगितले आहे; ते संग्रामाच्या आरंभी विजय इत्यादी शुभ फल देणारे आहे.