Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
या अध्यायात उत्पात-शांतीनंतर विष्णुकेंद्रित गृह्य-नित्यकर्माचा सुसूत्र क्रम सांगितला आहे. पुष्कर ‘आपो हि ष्ठा’ इत्यादी मंत्रांनी स्नान, नंतर विष्णूस अर्घ्य, तसेच पाद्य, आचमन व अभिषेकासाठी विशिष्ट मंत्र देतात. गंध, वस्त्र, पुष्प, धूप, दीप, मधुपर्क व नैवेद्य अशा उपचारांचे वैदिक सूत्रांनी (हिरण्यगर्भ इ.) संस्कार करून अर्पण कसे करावे हे वर्णिले आहे. पुढे शुद्ध तयारीने होम—वासुदेव तसेच अग्नी, सोम, मित्र, वरुण, इंद्र, विश्वेदेव, प्रजापती, अनुमती, राम, धन्वंतरी, वास्तोष्पती, देवी व स्विष्टकृत अग्नी यांना क्रमाने आहुती; त्यानंतर दिशानुसार बलिवितरण। भूतबली, पितरांना नित्य पिंडदान, कावळा व यमवंशीय दोन कुत्र्यांना प्रतीकभोजन, अतिथी व दीनांचे सत्कार, आणि शेवटी अवयजन-प्रायश्चित्त मंत्र—यातून दैनंदिन पूजा ही सामाजिक धर्म व आध्यात्मिक संरक्षण दोन्ही असल्याचे प्रतिपादन होते।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे उत्पातशान्तिर्नाम द्विषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः देवपूजावैश्वदेवबलिः पुष्कर उवाच देवपूजादिकं कर्म वक्ष्ये चोत्पातमर्दनम् आपोहिष्टेति तिसृभिः स्नातो ऽर्घ्यं विओष्णवेर्पयेत्
अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘उत्पात-शांती’ नावाचा २६२वा अध्याय समाप्त झाला. आता ‘देवपूजा, वैश्वदेव व बलि’ विषयक २६३वा अध्याय सुरू होतो. पुष्कर म्हणाले—“मी देवपूजादी कर्म आणि उत्पात-निवारण सांगतो. ‘आपो हि ष्ठा…’ या तीन ऋचांचा जप करीत स्नान करून, विष्णूस अर्घ्य अर्पण करावे।”
Verse 2
हिरण्यवर्णा इति च पाद्यञ्च तिसृभिर्द्विज शन्न आपो ह्य् आचमनमिदमापो ऽभिषेचनं
‘हिरण्यवर्णा’ या मंत्राने पाद्य अर्पण करावे. हे द्विज, ‘शं न आपो…’ पासूनच्या तीन ऋचांनी आचमन करावे; आणि ‘इदम् आपः…’ मंत्राने अभिषेचन (शिंपडणे/स्नान) करावे.
Verse 3
रथे अक्षे च तिसृभिर्गन्धं युवेति वस्त्रकं पुष्पं पुष्पवतीत्येवं धूपन्धूपोसि चाप्यथ
तीन मंत्रांनी रथ व त्याच्या अक्षावर गंधाचा संस्कार करावा. ‘युवे’ ने वस्त्र, ‘पुष्पम्’ ने पुष्प, ‘पुष्पवती’ ने तसेच; नंतर ‘धूप’ ने धूप आणि ‘धूपोऽसि’ नेही अभिमंत्रण करावे.
Verse 4
तेजोसि शुक्रं दीपं स्यान्मधुपर्कं दधीति च हिरण्यगर्भ इत्य् अष्टावृचः प्रोक्ता निवेदने
‘तेजोऽसि, शुक्रोऽसि, दीपोऽसि’ असे पठण करावे; तसेच ‘मधुपर्क’ व ‘दधी’ ही सूत्रेही. तसेच ‘हिरण्यगर्भ’ पासूनच्या—या आठ ऋचा निवेदनकाळी सांगितल्या आहेत.
Verse 5
अन्नस्य मनुजश्रेष्ठ पानस्य च सुगन्धिनः चामरव्यजनोपानच्छत्रं यानासने तथा
हे मनुजश्रेष्ठ, अन्न व सुगंधित पेय यांचे दान करावे. तसेच चामर, व्यजन (पंखा), उपानह (पादत्राण), छत्र, तसेच यान व आसन यांचेही दान करावे.
Verse 6
गन्धं स्वधेति क , ग ,घ , ज च यत् किञ्चिदेवमादि स्यात्सावित्रेण निवेदयेत् पौरुषन्तु जपेत् सूक्तं तदेव जुहुयात्तथा
गंध इत्यादी जे काही (क, ग, घ, ज—वर्गांतील) निवेद्य असेल, ते सावित्री (गायत्री) मंत्राने निवेदावे. नंतर पुरुषसूक्ताचा जप करावा, आणि त्याच मंत्राने हवनात आहुतीही द्यावी.
Verse 7
अर्चाभवे तथा वेद्याञ्जले पूर्णघते तथा नदीतीरे ऽथ कमले शान्तिः स्याद्विष्णुपूजनात्
मूर्ती नसल्यास वेदीच्या कडेवर, पूर्ण जलकलशात, नदीतीरी किंवा कमळावरही विष्णुपूजन केल्याने शांती प्राप्त होते.
Verse 8
ततो होमः प्रकर्तव्यो दीप्यमाने विभावसौ परिसम्मृज्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिस्तरैः
त्यानंतर विभावसु (अग्नी) प्रज्वलित असताना होम करावा—सभोवताल स्वच्छ करून, जलप्रोक्षण करून, आणि विधिप्रमाणे कुशादि परिस्तर पसरून.
Verse 9
सर्वान्नाग्रं समुद्धृत्य जुहुयात् प्रयतस्ततः वासुदेवाय देवाय प्रभवे चाव्ययाय च
सर्व अन्नाचा अग्रभाग उचलून, नंतर शुद्धभावाने अग्नीत आहुती द्यावी—देव वासुदेवाला, प्रभवाला (सर्वकारणाला) आणि अव्ययाला.
Verse 10
अग्नये चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च इन्द्राय च महाभाग इन्द्राग्निभ्यां तथैव च
अग्नीला, सोमाला, मित्राला, वरुणाला; तसेच हे महाभाग, इंद्रालाही—आणि त्याचप्रमाणे इंद्र-अग्नी युगलालाही (आहुती द्यावी).
Verse 11
विश्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः प्रजानां पतये नमः अनुमत्यै तथा राम धन्वन्तरय एव च
विश्वेदेवांना व देवतांना नमस्कार; प्रजापतीला (प्रजांचा स्वामी) नमस्कार; तसेच अनुमतीला, रामाला आणि धन्वंतरीलाही नमस्कार.
Verse 12
वास्तोष्पत्यै ततो देव्यै ततः स्विष्टिकृते ऽग्नये सचतुर्थ्यन्तनाम्ना तु हुत्वैतेभ्यो बलिं हरेत्
नंतर वास्तोष्पतीला, मग देवीला, आणि त्यानंतर स्विष्टिकृत् अग्नीला आहुती द्यावी. चतुर्थी-विभक्तीने नियत नामोच्चार करून हवन केल्यावर, या देवतांना बलि-अर्पण करावे।
Verse 13
तक्षोपतक्षमभितः पूर्वेणाग्निमतः परम् अश्वानामपि धर्मज्ञ ऊर्णानामानि चाप्यथ
हे धर्मज्ञ! ‘तक्ष–उपतक्ष’ हा शब्द सर्वत्र तक्षक/काष्ठकारांसाठी वापरला जातो. अग्निमत्च्या पूर्वेस घोड्यांशी संबंधित संज्ञा, आणि त्यानंतर लोकर व लोकरजन्य पदार्थांची नावे सांगितली आहेत।
Verse 14
निरुन्धी धूम्रिणीका च अस्वपन्ती तथैव च मेघपत्नी च नामानि सर्वेषामेव भार्गव
हे भार्गव! ‘निरुन्धी’, ‘धूम्रिणीका’, ‘अस्वपन्ती’ आणि ‘मेघपत्नी’—ही सर्वांचीच नावे आहेत।
Verse 15
आग्नेयाद्याः क्रमेणाथ ततः शक्तिषु निक्षिपेत् नन्दिन्यै च सुभाग्यै च सुमङ्गल्यै च भार्गव
हे भार्गव! मग आग्नेय दिशेपासून आरंभ करून क्रमाने त्यांना शक्तींमध्ये स्थापित करावे—नन्दिनीमध्ये, सुभाग्यामध्ये आणि सुमङ्गल्यामध्ये।
Verse 16
स चतुर्थीकनाम्नेति पाठः साधुः अश्वपर्णीति ज मेघपर्णीति ज भद्रकाल्यै ततो दत्वा स्थूणायाञ्च तथा श्रिये हिरण्यकेश्यै च तथा वनस्पतय एव च
‘स चतुर्थीकनाम्नेति’—हा शुद्ध पाठ आहे. ‘अश्वपर्णीला’ आणि ‘मेघपर्णीला’ असेही पठण करावे. त्यानंतर भद्रकालीला आहुती देऊन, स्थूणेला, श्रीला, हिरण्यकेशीला आणि वनस्पतीदेवतांना (वृक्षदेवांना)ही अर्पण करावे।
Verse 17
धर्माधर्ममयौ द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च मृत्यवे च वहिर्दद्याद्वरुणायोदकाशये
दारावर धर्म आणि अधर्माला, घराच्या मध्यभागी ध्रुवाला, बाहेर मृत्यूला आणि पाण्याच्या साठ्याजवळ वरुणाला बळी अर्पण करावा.
Verse 18
भूतेभ्यश् च बहिर्दद्याच्छरणे धनदाय च इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यो दद्यात् पूर्वेण मानवः
माणसाने बाहेर भूतांसाठी, उंबरठ्यावर कुबेरासाठी आणि पूर्व दिशेला इंद्र व इंद्राच्या सेवकांसाठी बळी अर्पण करावा.
Verse 19
यमाय तत्पुरुषेभ्यो दद्याद्दक्षिणतस् तथा वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस् तथा
त्याचप्रमाणे दक्षिण दिशेला यम आणि त्याच्या सेवकांना, तसेच पश्चिम दिशेला वरुण आणि त्याच्या सेवकांना बळी द्यावा.
Verse 20
सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरं ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये दद्यात्तथैव च
त्यानंतर उत्तर दिशेला सोम आणि सोम-पुरुषांना, तसेच मध्यभागी ब्रह्मा आणि ब्रह्म-पुरुषांना त्याचप्रमाणे बळी द्यावा.
Verse 21
आकाशे च तथा चोर्ध्वे स्थण्डिलाय क्षितौ तथा दिवा दिवाचरेभ्यश् च रात्रौ रात्रिचरेषु च
तसेच आकाशात वरच्या दिशेला, पृथ्वीवर वेदीसाठी, दिवसा वावरणाऱ्या जीवांसाठी आणि रात्री वावरणाऱ्या जीवांसाठी बळी द्यावा.
Verse 22
बलिं वहिस् तथा दद्यात्सायं प्रातस्तु प्रत्यहं पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्रातः सायन्न कारयेत्
सायंकाळी व सकाळी बलि अर्पण करून अग्नीत आहुती द्यावी. दररोज पिंडनिर्वपणाचा विधी करावा; तो केवळ प्रातः‑सायं पर्याय म्हणून न करता स्वतंत्र नित्यकर्म म्हणूनच करावा.
Verse 23
पित्रे तु प्रथमं दद्यात्तत्पित्रे तदनन्तरम् प्रपितामहाय तन्मात्रे पितृमात्रे ततो ऽर्पयेत्
प्रथम आपल्या पित्याला अर्पण करावे, नंतर पितामहाला. त्यानंतर प्रपितामहाला, मग त्यांची माता, आणि शेवटी पित्याची माता (आजी) यांना अर्पण करावे.
Verse 24
तन्मात्रे दक्षिणाग्रेषु कुशेष्वेवं यजेत् पितॄन् इन्द्रवारुणवायव्या याम्या वा नैरृताय ये
त्या नियत स्थानी—दक्षिणाग्र कुशांवर—अशा प्रकारे पितरांचे यजन करावे. इंद्र‑वरुण‑वायू-संबंधित, किंवा यमदिशेतील, किंवा नैऋत (दक्षिण‑पश्चिम) दिशेतील पितरांचे आवाहन करून पूजन करावे.
Verse 25
ते काकाः पितृगृहन्तु इमं पिण्डं मयोद्वृतम् काकपिण्डन्तु मन्त्रेण शुनः पिण्डं प्रदापयेत्
“हे कावळे, पितृरूपाने माझ्याकडून अर्पिलेला हा पिंड स्वीकारा.” असे म्हणत मंत्रपूर्वक ‘काक‑पिंड’ द्यावा; तसेच कुत्र्यालाही पिंड द्यावा.
Verse 26
विवस्वतः कुले जातौ द्वौ श्यावशबलौ शुनौ तेषां पिण्डं प्रदास्यामि पथि रक्षन्तु मे सदा
विवस्वानाच्या कुळात जन्मलेले दोन कुत्रे—एक श्याम व एक शबल—त्यांना मी पिंड देईन. त्यांनी मार्गावर सदैव माझे रक्षण करावे.
Verse 27
श्यामशबलाविति ज , ञ , ट च सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पापनाशनाः प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः
‘श्यामा’ व ‘शबला’ तसेच ज, ञ, ट ही बीजाक्षरे उच्चारून सौरभेय गायींचे आवाहन करावे। सर्वहितकारी, पवित्र व पापनाशिनी त्रैलोक्यमाता गायी माझा अर्पित ग्रास स्वीकारोत.
Verse 28
ग्रोग्रासञ्च स्वस्त्ययनं कृत्वा भिक्षां प्रदापयेत् अतिथीन्दीनान् पूजयित्वा गृही भुञ्जीत च स्वयं
प्रथम ग्रासाची आहुती व स्वस्त्ययन करून नंतर भिक्षा/अन्नदान करावे। अतिथी व दीनजनांचा सत्कार करून मग गृहस्थाने स्वतः भोजन करावे।
Verse 29
इ स्वाहा ॐ आत्मकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा ॐ मनुष्यकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा ॐ एनस एनसो ऽवयजनमसि स्वाहा यच्चाहमेनो विद्वांश् चकार यच्चविद्वांस्तस्य सर्वस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा अग्नये स्विष्टिकृते स्वाहा ॐ प्रजापतये स्वाहा विष्णुपूजावैश्वदेवबलिस्ते कीर्तितो मया
“इ—स्वाहा। ॐ, तू आत्मकृत पापाचे प्रायश्चित्त-रूप अवयजन आहेस—स्वाहा। ॐ, तू परकृत (इतरांनी केलेल्या) पापाचे प्रायश्चित्त-रूप अवयजन आहेस—स्वाहा। ॐ, तू पापाच्या पापाचेही प्रायश्चित्त-रूप अवयजन आहेस—स्वाहा। आणि मी जाणून केलेले व अजाणतेपणी केलेले जे सर्व पाप—त्याचे प्रायश्चित्त-रूप तू अवयजन आहेस—स्वाहा। अग्नि स्विष्टकृतास आहुती—स्वाहा। ॐ, प्रजापतीस आहुती—स्वाहा। अशा रीतीने विष्णुपूजा व वैश्वदेवबली मी तुला सांगितला।”
Frequently Asked Questions
Mantra-bath (Āpo hi ṣṭhā) → arghya to Viṣṇu → pādya/ācamanā/abhiṣecana with specified water-mantras → consecration of upacāras (gandha, vastra, puṣpa, dhūpa, dīpa, naivedya) → homa with prescribed preparations → Vaiśvadeva-style deity oblations → bali distribution by deities/directions and beings → daily piṇḍa rites (pitṛs; crow/dog offerings) → atithi-sevā and feeding → avayajana expiation formulas.
By establishing Viṣṇu-centered śānti through mantra-purification, correctly ordered homa and bali, and comprehensive appeasement of deities, directional powers, bhūtas, and pitṛs—treating omen-control as a byproduct of restored ritual and cosmic order.
Worship may be performed at the altar-edge, through a full water-pot (pūrṇa-ghaṭa), on a riverbank, or upon a lotus; peace is still attained through Viṣṇu worship even without a formal image.
A set of svāhā formulas declaring the offering as expiation for sins done by oneself, by others, and for sins committed knowingly and unknowingly, followed by oblations to Sviṣṭakṛt Agni and Prajāpati.