Adhyaya 111

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे गङ्गामाहात्म्यं नाम दशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः प्रयागमाहात्म्यं अग्निर् उवाच वक्ष्ये प्रयागमाहात्म्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परं प्रयागे ब्रह्मविष्ण्वाद्या देव मुनिवराः स्थिताः

अशा प्रकारे अग्नि महापुराणातील ‘गंगामाहात्म्य’ नावाचा एकशे दहावा अध्याय समाप्त झाला. आता एकशे अकरावा अध्याय ‘प्रयागमाहात्म्य’ आरंभ होतो. अग्नि म्हणाले—मी प्रयागाचे परम माहात्म्य सांगतो; ते भोग व मोक्ष दोन्ही देणारे आहे. प्रयागात ब्रह्मा, विष्णु इत्यादी देव व श्रेष्ठ मुनी निवास करतात.

Verse 2

च गङ्गातीरसमुद्भूतमृद्धारो सो ऽघहार्कवदिति ख , ग , झ च गङ्गातीरसमुद्भूतमृदं मूर्धा विभर्ति यः विभर्ति रूपं सोर्कस्य तमोनाशाय केवलमिति ङ भक्तिमुक्तिफलप्रदमिति ग भुक्तिमुक्तिप्रदायकमिति झ सरितः सागराः सिद्धा गन्धर्वसराप्सस् तथा तत्र त्रीण्यग्निकुण्डानि तेषां मध्ये तु जाह्नवी

जो गंगातीरी उत्पन्न झालेली माती धारण करतो तो सूर्याप्रमाणे पापांचा नाश करणारा होतो. जो गंगातीरीची माती मस्तकी वाहतो तो अज्ञान-तम नष्ट करण्यासाठी सूर्यतुल्य तेज धारण करतो. ती भक्ती व मोक्षाचे फळ देते आणि भोग व मोक्ष दोन्ही प्रदान करते. तेथे नद्या व सागर पवित्र मानले गेले आहेत; सिद्ध, गंधर्व व अप्सराही. त्या स्थानी तीन अग्निकुंडे आहेत आणि त्यांच्या मध्ये जाह्नवी (गंगा) आहे.

Verse 3

वेगेन समतिक्रान्ता सर्वतीर्थतिरस्कृता तपनस्य सुता तत्र त्रिषु लोकेषु विश्रुता

वेगाने सर्वांना मागे टाकून आणि सर्व तीर्थांना झाकोळून टाकणारी, तपनाची कन्या तेथे आहे—ती त्रिलोकीत विख्यात आहे.

Verse 4

गङ्गायमुनयोर्मध्यं पृथिव्या जघनं स्मृतं प्रयागं जघनस्यान्तरुपस्थमृषयो विदुः

गंगा व यमुना यांच्या मधला प्रदेश पृथ्वीचे ‘जघन’ (कटिप्रदेश) मानला आहे; आणि ऋषी प्रयागाला त्या जघनातील अंतर्गत ‘उपस्थ’ (मध्य-श्रोणीप्रदेश) असे जाणतात.

Verse 5

प्रयागं सप्रतिष्ठानम् कम्बलाश्वतरावुभौ तीर्थं भोगवती चैव वेदी प्रोक्ता प्रजापतेः

प्रयाग (प्रतिष्ठानासह), तसेच कम्बला व अश्वतर ही दोन्ही तीर्थे, आणि भोगवती तीर्थ—ही सर्वे प्रजापतीची वेदी (यज्ञवेदी) म्हणून सांगितली आहेत.

Verse 6

तत्र वेदाश् च यज्ञाश् च मूर्तिमन्तः प्रयागके स्तवनादस्य तीर्थस्य नामसङ्किर्तनादपि

तेथे प्रयागात वेद व यज्ञ जणू मूर्तिमंत होऊन स्थित आहेत। या तीर्थाची स्तुती केल्याने आणि केवळ त्याचे नामसंकीर्तन केल्यानेही महान पुण्य प्राप्त होते।

Verse 7

मृत्तिकालम्भनाद्वापि सर्वपापैः प्रमुच्यते प्रयागे सङ्गते दानं श्राद्धं जप्यादि चाक्षयं

पवित्र मृत्तिकेचा लेप किंवा तिचा आधार घेतला तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते। प्रयागच्या संगमावर दान, श्राद्ध, जप इत्यादींचे फळ अक्षय होते।

Verse 8

न देववचनाद्विप्र न लोकवचनादपि मतिरुत्क्रमणीयान्ते प्रयागे मरणं प्रति

हे विप्र! देवांच्या वचनानेही नाही आणि लोकांच्या वचनानेही नाही—जीवनाच्या शेवटी प्रयागात मरण्याचा जो दृढ निश्चय असतो तो ढळत नाही।

Verse 9

दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस् तथापराः तेषां सान्निध्यमत्रैव प्रयागं परमन्ततः

दहा हजार तीर्थे आणि त्याव्यतिरिक्त साठ कोटी इतर—त्या सर्वांचे सान्निध्य येथेच आहे; म्हणून प्रयाग अंतिम अर्थाने परम श्रेष्ठ आहे।

Verse 10

वासुकेर्भोगवत्यत्र हंसप्रपतनं परं गवां कोटिप्रदानाद्यत् त्र्यहं स्नानस्य तत्फलं

येथे वासुकीच्या भोगवतीत ‘हंस-प्रपतन’ नावाचे परम तीर्थ प्रशंसिले आहे। तेथे तीन दिवस स्नान केल्याचे फळ, कोटी गायींच्या दानापासून होणाऱ्या फळासमान आहे।

Verse 11

प्रयागे माघमासे तु एवमाहुर्मनीषिणः गङायमुनयोर्मध्ये इति ख सरितः सागरा इत्य् आदिः, उपस्थमृषयो विदुरित्यन्तः पाठो ग पुस्तके नास्ति श्रवणादस्येति ख , ग , घ , ङ , ज च श्राद्धद्रव्यादि चाक्षयमिति घ त्र्यहं स्नातस्येति घ सर्वत्र सुलभा गङ्गा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा

मनीषी असे सांगतात—माघमासात प्रयाग येथे गंगा‑यमुनेच्या संगमावर गंगा सर्वत्र सुलभ असली, तरी तीन स्थानी ती विशेषतः दुर्लभ व परम पावन फलदायिनी मानली जाते।

Verse 12

गङाद्वारे प्रयागे च गङ्गासागरसङ्गमे अत्र दानाद्दिवं याति राजेन्द्रो जायते ऽत्र च

गंगाद्वार (हरिद्वार), प्रयाग आणि गंगासागर‑संगम येथे दान केल्यास स्वर्गप्राप्ती होते; आणि याच ठिकाणी तो राजांमध्ये राजा म्हणून जन्मही घेतो।

Verse 13

वटमूले सङ्गमादौ मृतो विष्णुपुरीं व्रजेत् उर्वशीपुलिनं रम्यं तीर्थं सन्ध्यावतस् तथा

संगमाच्या आरंभी वटवृक्षाच्या मुळाशी जो मरण पावतो, तो विष्णुपुरीस जातो. तसेच उर्वशीचे रम्य तट संध्यावंदन करणाऱ्यांसाठी तीर्थ आहे।

Verse 14

कोटीतीर्थञ्चाश्वमेधं गङ्गायमुनमुत्तमं मानसं रजसा हीनं तीर्थं वासरकं परं

कोटीतीर्थ, अश्वमेध‑तीर्थ, गंगा‑यमुनेचा उत्तम संगम, रजदोषरहित मानस‑तीर्थ आणि परम वासरक‑तीर्थ—ही सर्व प्रधान तीर्थे म्हणून सांगितली आहेत।