Adhyaya 51: Recollection of the Dharaṇī-vrata and the Agastya–Bhadrāśva Dialogue on Liberation

Verse 1

श्रीवराह उवाच । श्रुत्वा दुर्वाससो वाक्यं धरणीव्रतमुत्तमम् । ययौ सत्यतपाः सद्यो हिमवत्पार्श्वमुत्तमम् ॥ ५१.१ ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—ദുർവാസസിന്റെ വചനങ്ങളിൽ നിന്ന് ധരണീ-വ്രതമെന്ന ഉത്തമവ്രതം ശ്രവിച്ച സത്യതപാ ഉടൻ തന്നെ ഹിമവത് (ഹിമാലയം) എന്നതിന്റെ അത്യുത്തമ സന്നിധിയിലേക്കു പോയി.

Verse 2

पुष्पभद्रा नदी यत्र शिला चित्रशिला तथा । वटो भद्रवटो यत्र तत्र तस्याश्रमो बभौ । तत्रोपरि महत्तस्य चरितं सम्भविष्यति ॥ ५१.२ ॥

പുഷ്പഭദ്രാ നദിയുള്ളിടത്ത്, ശിലാ എന്നും ചിത്രശിലാ എന്നും പേരുള്ള പാറകൾ ഉള്ളിടത്ത്; ഭദ്രവടം എന്ന പേരുള്ള ആൽമരം നിലകൊള്ളുന്നിടത്ത്—അവിടെ തന്നെയായിരുന്നു അവന്റെ ആശ്രമം. ആ സ്ഥലത്തുതന്നെ അവന്റെ മഹത്തായ ചരിതത്തിന്റെ വലിയ സംഭവം സംഭവിക്കും.

Verse 3

धरण्युवाच । बहुकल्पसहस्राणि व्रतस्यास्य सनातन । मया कृतस्य तपस्तन्मया विस्मृतं प्रभो ॥ ५१.३ ॥

ധരണി പറഞ്ഞു—ഹേ സനാതന പ്രഭോ, അനേകം ആയിരം കല്പങ്ങളോളം ഈ പുരാതന വ്രതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട് ഞാൻ ചെയ്ത തപസ്സു എനിക്ക് മറന്നുപോയിരിക്കുന്നു.

Verse 4

इदानीं त्वत्प्रसादेन स्मरणं प्राक्तनं मम । जातं जातिस्मरा चास्मि विषोका परमेश्वर ॥ ५१.४ ॥

ഇപ്പോൾ നിന്റെ പ്രസാദത്താൽ എന്റെ പൂർവ്വസ്മരണം ഉണർന്നിരിക്കുന്നു. ഹേ പരമേശ്വരാ, ഞാൻ ജാതിസ്മരയായി; ശോകരഹിതയായി മാറിയിരിക്കുന്നു.

Verse 5

यदि नाम परं देव कौतुकं हृदि वर्तते । अगस्त्यः पुनरागत्य भद्राश्वस्य निवेशनम् । यच्चकार स राजा च तन्ममाचक्ष्व भूधर ॥ ५१.५ ॥

ഹേ പരമദേവാ, നിങ്ങളുടെ ഹൃദയത്തിൽ കൗതുകം ഉണ്ടെങ്കിൽ, ഹേ ഭൂധരാ, അഗസ്ത്യൻ ഭദ്രാശ്വന്റെ നിവാസത്തിലേക്ക് മടങ്ങിയെത്തിയ ശേഷം എന്തു ചെയ്തു, ആ രാജാവും എന്തു ചെയ്തു എന്നു എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരുക।

Verse 6

श्रीवराह उवाच । प्रत्यागतं ऋषिं दृष्ट्वा भद्राश्वः श्वेतवाहनः । वरासनगतं दृष्ट्वा कृत्वा पूजां विशेषतः । अपृच्छन् मोक्षधर्माख्यं प्रश्नं सकलधारिणि ॥ ५१.६ ॥

ശ്രീവരാഹൻ അരുളിച്ചെയ്തു—മടങ്ങിവന്ന ഋഷിയെ കണ്ടപ്പോൾ, ശ്വേതവാഹനനായ ഭദ്രാശ്വൻ അദ്ദേഹത്തെ ശ്രേഷ്ഠാസനത്തിൽ ഇരിക്കുന്നതായി കണ്ടു; പ്രത്യേക പൂജ നടത്തി, ഹേ സർവ്വധാരിണി, ‘മോക്ഷധർമ്മ’ എന്നറിയപ്പെടുന്ന ചോദ്യം ചോദിച്ചു।

Verse 7

भद्राश्व उवाच । भगवन् कर्मणा केन छिद्यते भवसंसृतिः । किं वा कृत्वा न शोचन्ति मूर्तामूर्तोपपत्तिषु ॥ ५१.७ ॥

ഭദ്രാശ്വൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ, ഏതു കർമംകൊണ്ടാണ് ഭവസംസൃതി മുറിയുന്നത്? അല്ലെങ്കിൽ എന്തു ചെയ്താൽ ജീവികൾ മൂർത്ത-അമൂർത്ത ജന്മാവസ്ഥകളിൽ ദുഃഖിക്കാതിരിക്കും?

Verse 8

अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् कथां दिव्यां दूरासन्नव्यवस्थिताम् । दृश्यादृश्यविभागोत्थां समाहितमना नृप ॥ ५१.८ ॥

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ദൂരത്തും സമീപത്തും നിലകൊള്ളുന്ന, ദൃശ്യ-അദൃശ്യ വിഭജനത്തിൽ നിന്നുയർന്ന ഈ ദിവ്യകഥ കേൾക്കുക; ഹേ നൃപ, മനസ്സിനെ ഏകാഗ്രമാക്കുക।

Verse 9

नाहो न रात्रिर्न दिशोऽदिशश्च न द्यौर्न देवा न दिनं न सूर्यः । तस्मिन् काले पशुपालेति राजा स पालयामास पशूननेकान् ॥ ५१.९ ॥

അവിടെ പകലുമില്ല, രാത്രിയുമില്ല; ദിക്കുകളുമില്ല, ഉപദിക്കുകളുമില്ല; സ്വർഗ്ഗമില്ല, ദേവന്മാരുമില്ല; പകലിന്റെ പ്രകാശമില്ല, സൂര്യനുമില്ല. ആ സമയത്ത് ‘പശുപാല’ എന്ന രാജാവ് അനേകം മൃഗക്കൂട്ടങ്ങളെ പരിപാലിച്ചു കാത്തു।

Verse 10

तान् पालयन् स कदाचिद् दिदृक्षुः पूर्वं समुद्रं च जगाम तूर्णम् । अनन्तपारस्य महोदधेस्तु तीरे वनं तत्र वसन्ति सर्पाः ॥ ५१.१० ॥

അവരെ സംരക്ഷിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കെ അവൻ ഒരിക്കൽ കിഴക്കൻ സമുദ്രം കാണുവാൻ ആഗ്രഹിച്ചു വേഗത്തിൽ അവിടെ ചെന്നു. അനന്തപരിധിയുള്ള മഹാസമുദ്രത്തിന്റെ തീരത്ത് ഒരു വനമുണ്ട്; അവിടെ സർപ്പങ്ങൾ വസിക്കുന്നു.

Verse 11

अष्टौ द्रुमाः कामवहा नदी च तुर्यक् चोर्ध्वं बभ्रमुस्तत्र चान्ये । पञ्च प्रधानाः पुरुषास्तथैकां स्त्रियं बिभ्रते तेजसा दीप्यमानाम् ॥ ५१.११ ॥

എട്ട് കാമനാപൂരക വൃക്ഷങ്ങളും ഒരു നദിയും, നാലാം രീതിയിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന ജീവികളും, മറ്റുള്ളവർ ഊർദ്ധ്വഗതിയുള്ളവരും—അവിടെ അലഞ്ഞുനടന്നു. കൂടാതെ അഞ്ചു പ്രധാന പുരുഷന്മാർ തേജസ്സാൽ ദീപ്തമായ ഒരേയൊരു സ്ത്രീയെ ധരിച്ചിരുന്നു.

Verse 12

सा अपि स्त्री स्वे वक्षसि धारयन्ती सहस्रसूर्यप्रतिमं विशालम् । तस्याधरस्त्रिर्विकारस्त्रिवर्ण-स्तं राजानं पश्य परिभ्रमन्तम् ॥ ५१.१२ ॥

ആ സ്ത്രീയും തന്റെ വക്ഷസ്ഥലത്തിൽ ആയിരം സൂര്യന്മാരെപ്പോലെയുള്ള വിശാലമായ ഒന്നിനെ ധരിച്ചിരുന്നു. ത്രിവിധ വികാരവും ത്രിവർണ്ണവും ഉള്ള അധരമുള്ള ആ രാജാവ് ഇങ്ങോട്ടും അങ്ങോട്ടും പര്യടനം ചെയ്യുന്നതു നോക്കുക.

Verse 13

तूष्णीम्भूता मृतकल्पा इवासन् नृपोऽप्यसौ तद्वनं संविवेश । तस्मिन् प्रविष्टे सर्व एते विविशु-र्भयादैक्यं गतवन्तः क्षणेन ॥ ५१.१३ ॥

അവർ മൗനമായി, മരിച്ചവരെപ്പോലെ ആയിരുന്നു; ആ രാജാവും ആ വനത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവൻ പ്രവേശിച്ചതോടെ അവർ എല്ലാവരും ഭയത്താൽ ക്ഷണത്തിൽ ഏകത്വം പ്രാപിച്ച് അകത്തു കയറി.

Verse 14

तैः सर्पैः स नृपो दुर्विनीतैः संवेष्टितो दस्युभिश्चिन्तयानः । कथं चैतेन भविष्यन्ति येन कथं चैते संसृताः सम्भवेयुः ॥ ५१.१४ ॥

ദുർവിനീത സർപ്പങ്ങളും ദസ്യുക്കളും ചുറ്റിപ്പറ്റിയപ്പോൾ ആ രാജാവ് ആശങ്കയോടെ ചിന്തിച്ചു—“ഇവർ അവനാൽ എങ്ങനെ നിലനിൽക്കും? സംസാരചക്രത്തിൽ കുടുങ്ങിയ ഇവർ എങ്ങനെ ശുഭപര്യവസാനം പ്രാപിക്കും?”

Verse 15

एवं राज्ञश्चिन्तयतस्त्रिवर्णः पुरुषः परः । श्वेतं रक्तं तथा कृष्णं त्रिवर्णं धारयन्नरः ॥ ५१.१५ ॥

രാജാവ് ഇങ്ങനെ ചിന്തിച്ചുകൊണ്ടിരിക്കുമ്പോൾ, പരാത്പരനായ ത്രിവർണ്ണപുരുഷൻ പ്രത്യക്ഷനായി—ശ്വേതം, രക്തം, കൃഷ്ണം എന്നിങ്ങനെ മൂന്നു വർണ്ണങ്ങളും ധരിച്ച മനുഷ്യരൂപൻ।

Verse 16

सा संज्ञां कृतवान् मह्यमपरोऽथ क्व यास्यसि । एवं तस्य ब्रुवाणस्य महन्नाम व्यजायत ॥ ५१.१६ ॥

“അവൾ എനിക്ക് ഒരു സംജ്ഞ (പേര്) നിശ്ചയിച്ചു; എന്നാൽ ഇനി മറ്റവൻ എവിടേക്ക് പോകും?” എന്ന് അവൻ പറയുമ്പോൾ ഒരു മഹാനാമം പ്രസ്ഫుటമായി।

Verse 17

तेनापि राजा संवृतः स बुध्यस्वेति चाब्रवीत् । एवमुक्ते ततः स्त्री तु तं राजानं रुरोध ह ॥ ५१.१७ ॥

അതുകൊണ്ടും രാജാവ് തടയപ്പെട്ടു; അവൻ “ബുധ്യസ്വ—സുഷ്പഷ്ടമായി ഗ്രഹിക്ക” എന്നു പറഞ്ഞു. ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ ആ സ്ത്രീ രാജാവിനെ തടഞ്ഞു।

Verse 18

मायाततं तं मा भैष्ट ततोऽन्यः पुरुषो नृपम् । संवेष्ट्य स्थितवान् वीरस्ततः सर्वेश्वरेश्वरः ॥ ५१.१८ ॥

“മായയാൽ വ്യാപിപ്പിക്കപ്പെട്ട അതിനെ ഭയപ്പെടരുത്.” തുടർന്ന് മറ്റൊരു പുരുഷൻ—വീരൻ, സർവേശ്വരേശ്വരൻ—രാജാവിനെ ചുറ്റി സംരക്ഷിച്ച് അവിടെ നിന്നു।

Verse 19

ततोऽन्ये पञ्च पुरुषा आगत्य नृपसत्तमम् । संविष्ट्य संस्थिताः सर्वे ततो राजा विरोधितः ॥ ५१.१९ ॥

പിന്നീട് മറ്റഞ്ചു പുരുഷന്മാർ വന്ന് ഉത്തമനായ രാജാവിനെ ചുറ്റി നിലകൊണ്ട് തങ്ങളുടെ സ്ഥാനങ്ങളിൽ സ്ഥാപിതരായി; അപ്പോൾ രാജാവ് പ്രതിരോധം നേരിട്ടു।

Verse 20

रुद्धे राजनि ते सर्वे एकीभूतास्तु दस्यवः । मथितुं शस्त्रमादाय लीना अन्योन्यं ततो भयात् ॥ ५१.२० ॥

രാജാവ് തടയപ്പെട്ടപ്പോൾ ആ ദസ്യുക്കൾ എല്ലാവരും ഒന്നായി. പ്രഹരിക്കാനായി ആയുധങ്ങൾ എടുത്ത്, ഭയത്താൽ പിന്നെ പരസ്പരം തമ്മിൽ ഒളിച്ചു ചേർന്നു.

Verse 21

तैर्लीनैर्नृपतेर्वेश्म बभौ परमशोभनम् । अन्येषामपि पापानां कोटिः साग्राभवन्नृप ॥ ५१.२१ ॥

അവ ലീനമായതോടെ രാജാവിന്റെ കൊട്ടാരം അത്യന്തം ശോഭനമായി. ഹേ നൃപാ, മറ്റു പാപങ്ങളും ഒരു കോടി വരെ ശേഷിയോടുകൂടി നശിച്ചു.

Verse 22

गृहे भूसलिलं वह्निः सुखशीतश्च मारुतः । सावकाशानि शुभ्राणि पञ्चैकॊनगुणानि च ॥ ५१.२२ ॥

ഗൃഹത്തിൽ ഭൂമിയും ജലവും, അഗ്നിയും, സുഖകരമായ ശീതളവായുവും ഉണ്ട്; കൂടാതെ ആകാശബന്ധമായ മംഗളകരവും ശുദ്ധവുമായ അവകാശങ്ങളും ഉണ്ട്—ഇങ്ങനെ ഗുണങ്ങൾ അഞ്ചും, കൂടാതെ ഒന്ന് കുറവെന്ന എണ്ണവും പ്രസ്താവിക്കുന്നു.

Verse 23

एकैव तेषां सुचिरं संवेष्ट्यासज्यसंस्थिता । एवं स पशुपालोऽसौ कृतवानञ्जसा नृप ॥ ५१.२३ ॥

അവരോടു ചേർന്നു കെട്ടിപ്പിണഞ്ഞ് അവൾ ഒരുത്തിയേ ദീർഘകാലം നിലകൊണ്ടു. ഇങ്ങനെ, ഹേ നൃപാ, ആ പശുപാലകൻ അത് എളുപ്പത്തിൽ നിർവഹിച്ചു.

Verse 24

तस्य तल्लाघवं दृष्ट्वा रूपं च नृपतेर्मृधे । त्रिवर्णः पुरुषो राजन्नब्रवीद्राजसत्तमम् ॥ ५१.२४ ॥

അവന്റെ ആ ലാഘവവും യുദ്ധത്തിലെ രാജാവിന്റെ രൂപവും കണ്ടിട്ട്, ഹേ രാജൻ, ത്രിവർണ്ണനായ പുരുഷൻ രാജസത്തമനോടു പറഞ്ഞു.

Verse 25

त्वत्पुत्रोऽस्मि महाराज ब्रूहि किं करवाणि ते । अस्माभिर्बन्धुमिच्छद्भिर्भवन्तं निश्चयः कृतः ॥ ५१.२५ ॥

മഹാരാജാവേ, ഞാൻ നിങ്ങളുടെ പുത്രനാണ്; പറയുക, ഞാൻ നിങ്ങള്ക്കായി എന്ത് ചെയ്യണം? ബന്ധുവിനെ തേടിയ ഞങ്ങൾ നിങ്ങളെയേ തിരഞ്ഞടുക്കാൻ നിശ്ചയിച്ചു।

Verse 26

यदि नाम कृताः सर्वे वयं देव पराजिताः । एवमेव शरीरेषु लीनास्तिष्ठाम पार्थिव ॥ ५१.२६ ॥

ഹേ ദേവാ, ഞങ്ങൾ എല്ലാവരും പരാജിതരായാലും അതുതന്നെ; ഹേ പാർത്ഥിവാ, ഇങ്ങനെ തന്നേ ശരീരങ്ങളിൽ ലീനരായി നിലകൊള്ളാം।

Verse 27

मर्य्येके तव पुत्रत्वं गते सर्वेषु सम्भवः । एवमुक्तस्ततो राजा तं नरं पुनरब्रवीत् ॥ ५१.२७ ॥

ചിലർ സത്യമായും നിങ്ങളുടെ പുത്രത്വം പ്രാപിച്ചിട്ടുണ്ട്; അത് എല്ലാവരിലും കടന്നുപോയാൽ വീണ്ടും ജന്മസാധ്യത ഉണ്ടാകും. ഇങ്ങനെ കേട്ട രാജാവ് ആ മനുഷ്യനോട് വീണ്ടും പറഞ്ഞു।

Verse 28

पुत्रो भवति मे कर्त्ता अन्येषामपि सत्तम । युष्मत्सुखैर्नरैर्भावैर्नाहं लिप्ये कदाचन ॥ ५१.२८ ॥

ഹേ സത്തമാ, എന്റെ പുത്രൻ മറ്റുള്ളവർക്കും കർത്താവായി പ്രവർത്തിക്കുന്നു; എന്നാൽ നിങ്ങളുടെ സുഖങ്ങളിൽ നിന്നുയരുന്ന മാനുഷിക ഭാവങ്ങളും അവസ്ഥകളും എന്നെ ഒരിക്കലും മലിനമാക്കുന്നില്ല।

Verse 29

एवमुक्त्वा स नृपतिस्तमात्मजमथाकरॊत् । तैर्विमुक्तः स्वयं तेषां मध्ये स विरराम ह ॥ ५१.२९ ॥

ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞ് ആ നൃപതി തന്റെ പുത്രനോടുള്ള കര്‍ത്തവ്യം നിർവഹിച്ചു. അവരുടെ വഴി വിമുക്തനായി അവൻ സ്വയം അവരുടെ മദ്ധ്യേ വിശ്രമിച്ചു।