Adhyaya 50: The Procedure for the Dharaṇī Vow (Kārtika Dvādaśī Observance)

Verse 1

दुर्वासा उवाच । गत्वा तु पुष्करं तीर्थमगस्त्यो मुनिपुङ्गवः । कार्तिक्यामाजगामाशु पुनर्भद्राश्वमन्दिरम् ॥ ५०.१ ॥

ദുർവാസാ പറഞ്ഞു— മുനികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായ അഗസ്ത്യൻ പുഷ്കര തീർത്ഥത്തിൽ പോയി, കാർത്തിക മാസത്തിൽ വേഗത്തിൽ വീണ്ടും ഭദ്രാശ്വ മന്ദിരത്തിലേക്ക് വന്നു.

Verse 2

तमागतं मुनिं प्रेक्ष्य राजा परमधार्मिकः । अर्घपाद्यादिभिः पूज्य कृतासनपरिग्रहम् । उवाच हर्षितो राजा तमृषिं संहितव्रतम् ॥ ५०.२ ॥

വന്നെത്തിയ മുനിയെ കണ്ട പരമധാർമ്മികനായ രാജാവ് അർഘ്യം, പാദ്യം മുതലായവ അർപ്പിച്ച് പൂജിച്ചു; ആസനം ഒരുക്കി യഥോചിതമായ আতിഥ്യത്തോടെ സ്വീകരിച്ചു. തുടർന്ന് സന്തോഷിച്ച രാജാവ്, ശാസ്ത്രീയമായി നിയന്ത്രിത വ്രതങ്ങളുള്ള ആ ഋഷിയോട് സംസാരിച്ചു.

Verse 3

राजोवाच । भगवन् कथितं पूर्वं त्वया ऋषिवरोत्तम । द्वादश्याश्वयुजे मासि विधानं तत् कृतं मया । इदानीं कार्तिके मासि यत् स्यात् पुण्यं वदस्व मे ॥ ५०.३ ॥

രാജാവ് പറഞ്ഞു—ഹേ ഭഗവൻ, ഋഷിവരോത്തമാ! നിങ്ങൾ മുമ്പ് ആശ്വയുജ മാസത്തിലെ ദ്വാദശിയുടെ വിധാനം പറഞ്ഞിരുന്നു; അത് ഞാൻ അനുഷ്ഠിച്ചു. ഇപ്പോൾ കാർത്തിക മാസത്തിൽ ലഭിക്കുന്ന പുണ്യം എനിക്കു പറയുക.

Verse 4

अगस्त्य उवाच । शृणु राजन् महाबाहो कार्तिके मासि द्वादशीम् । उपोष्य विधिना येन यच्चास्याः प्राप्यते फलम् ॥ ५०.४ ॥

അഗസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, മഹാബാഹോ! കാർത്തിക മാസത്തിലെ ദ്വാദശിയെക്കുറിച്ച് കേൾക്കുക; വിധിപ്രകാരം ഉപവാസം അനുഷ്ഠിച്ചാൽ ഈ വ്രതത്തിൽ നിന്ന് ലഭിക്കുന്ന ഫലം ഞാൻ പറയുന്നു.

Verse 5

प्राग्विधानॆन संकल्प्य तद्वत् स्नानं तु कारयेत् । विभुमेवर्चयेद् देवं नारायणमकल्मषम् ॥ ५०.५ ॥

മുൻവിധിപ്രകാരം സംकल्पം ചെയ്ത്, അതേ രീതിയിൽ സ്നാനം ചെയ്യണം; പിന്നെ മലിനതയില്ലാത്ത സർവ്വവ്യാപിയായ ദേവൻ നാരായണനെയേ മാത്രം ആരാധിക്കണം.

Verse 6

नमः सहस्रशिरसे शिरः सम्पूजयेद्धरेः । पुरुषायेति च भुजौ कण्ठं वै विश्वरूपिणे । ज्ञानास्त्रायेति चास्त्राणि श्रीवत्साय तथा उरः ॥ ५०.६ ॥

‘നമഃ സഹസ്രശിരസേ’ എന്ന മന്ത്രത്തോടെ ഹരിയുടെ ശിരസ്സിനെ സമ്യകായി പൂജിക്കണം; ‘പുരുഷായ’ കൊണ്ട് ഭുജങ്ങളെ; ‘വിശ്വരൂപിണേ’ കൊണ്ട് കണ്ഠത്തെ; ‘ജ്ഞാനാസ്ത്രായ’ കൊണ്ട് ആയുധങ്ങളെ; അതുപോലെ ‘ശ്രീവത്സായ’ കൊണ്ട് വക്ഷസ്ഥലത്തെ പൂജിക്കണം.

Verse 7

जगद्ग्रसिष्णवे पूज्य उदरं दिव्यमूर्तये । कटिं सहस्रपादाय पादौ देवस्य पूजयेत् ॥ ५०.७ ॥

‘ജഗദ്ഗ്രസിഷ്ണവേ’ എന്ന നാമത്തിൽ ഉദരം പൂജിക്കണം; ‘ദിവ്യമൂർത്തയേ’ എന്ന നാമത്തിൽ കടിയെ; കൂടാതെ ‘സഹസ്രപാദായ’ എന്ന നാമത്തിൽ ദേവന്റെ പാദങ്ങളെ പൂജിക്കണം.

Verse 8

अनुलोमेन देवेशं पूजयित्वा विचक्षणः । नमो दामोदरायेति सर्वाङ्गं पूजयेद्धरेः ॥ ५०.८ ॥

യഥാക്രമം ദേവേശനെ പൂജിച്ച ശേഷം, വിവേകമുള്ള সাধകൻ “നമോ ദാമോദരായ” എന്ന മന്ത്രം ജപിച്ച് ഹരിയുടെ സർവ്വാംഗവും പൂജിക്കണം।

Verse 9

एवं सम्पूज्य विधिना तस्याग्रे चतुरो घटान् । स्थापयेद्रत्नगर्भांस्तु सितचन्दनचर्चितान् ॥ ५०.९ ॥

ഇങ്ങനെ വിധിപൂർവ്വം സമ്പൂജിച്ച്, അവന്റെ മുമ്പിൽ നാല് ഘടങ്ങൾ സ്ഥാപിക്കണം—രത്നസമ്പത്താൽ നിറഞ്ഞതും വെളുത്ത ചന്ദനലേപം ചെയ്തതുമായവ।

Verse 10

स्रग्दामबद्धग्रीवांस्तु सितवस्त्रावगुण्ठितान् । स्थापितान् ताम्रपात्रैस्तु तिलपूर्णैः सकाञ्चनैः ॥ ५०.१० ॥

മാലയും ഹാരവും കൊണ്ട് കഴുത്ത് ബന്ധിച്ചവയും, വെളുത്ത വസ്ത്രം കൊണ്ട് മൂടിയവയും ആയ അവയെ, എള്ള് നിറഞ്ഞ താമ്രപാത്രങ്ങളോടും സ്വർണ്ണത്തോടും കൂടി സ്ഥാപിക്കണം।

Verse 11

चत्वारः सागराश्चैव कल्पिता राजसत्तम । तन्मध्ये प्राग्विधानॆन सौवर्णं स्थापयेद्धरिम् । योगीश्वरं योगनिद्रां चरन्तं पीतवाससम् ॥ ५०.११ ॥

ഹേ രാജശ്രേഷ്ഠാ! (ഈ ക്രമീകരണത്തിൽ) നാല് സമുദ്രങ്ങൾ കല്പിക്കപ്പെടുന്നു. അവയുടെ മദ്ധ്യേ, മുൻവിധിപ്രകാരം, സ്വർണ്ണനിർമ്മിതനായ ഹരിയെ സ്ഥാപിക്കണം—യോഗികളുടെ ഈശ്വരൻ, യോഗനിദ്രയിൽ വസിക്കുന്നവൻ, പീതാംബരം ധരിച്ചവൻ।

Verse 12

तमप्येवं तु सम्पूज्य जागरं तत्र कारयेत् । कुर्याच्च वैष्णवं यज्ञं यजेद् योगीश्वरं हरिम् ॥ ५०.१२ ॥

അവനെയും ഇങ്ങനെ വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, അവിടെ ജാഗരണം നടത്തിക്കൊള്ളണം; പിന്നെ വൈഷ്ണവ യജ്ഞം നിർവഹിച്ച്, യോഗീശ്വരനായ ഹരിയെ ആരാധിക്കണം।

Verse 13

षोडशारे तथा चक्रे राजभिर्बहुभिः कृते । एवं कृत्वा प्रभाते तु ब्राह्मणाय च दापयेत् ॥ ५०.१३ ॥

അനേകം രാജാക്കന്മാർ നിർമ്മിച്ച പതിനാറു അറകളുള്ള ചക്രം ഇങ്ങനെ ഒരുക്കി, പ്രഭാതത്തിൽ ബ്രാഹ്മണനു ദാനമായി നൽകിക്കൊടുക്കണം.

Verse 14

चत्वारः सागराः देयाश्चतुर्णां पञ्चमस्य ह । योगीश्वरं तु सम्पूर्णं दापयेत् प्रयतः शुचिः ॥ ५०.१४ ॥

നാല് ‘സാഗരങ്ങൾ’ ദാനമായി നൽകണം; കൂടാതെ അവയുടെ അഞ്ചാമതായി, ശുചിയും നിയന്ത്രിതനുമായവൻ സമ്പൂർണ്ണ ‘യോഗീശ്വര’ ദാനം നൽകിക്കൊടുക്കണം.

Verse 15

वेदाध्ये तु समं दत्तं द्विगुणं तद्विदे तथा । आचार्ये पञ्चरात्राणां सहस्रगुणितं भवेत् ॥ ५०.१५ ॥

വേദാധ്യയനത്തിൽ ഏർപ്പെട്ടവനു നൽകിയ ദാനം സമഫലം നൽകുന്നു; വേദതത്ത്വം അറിയുന്നവനു നൽകിയാൽ ദ്വിഗുണഫലം; പാഞ്ചരാത്ര ആചാര്യനു നൽകിയാൽ സഹസ്രഗുണിതമാകുന്നു എന്ന് പറയുന്നു.

Verse 16

यस्त्विमं सरहस्यं तु समन्त्रं चोपपादयेत् । विधानं तस्य वै दत्तं कोटिकोटिगुणोत्तरम् ॥ ५०.१६ ॥

ആരെങ്കിലും ഈ ഉപദേശത്തെ രഹസ്യാർത്ഥത്തോടും മന്ത്രത്തോടും കൂടി വിധിപൂർവം സ്ഥാപിക്കുകയോ പകർന്നു നൽകുകയോ ചെയ്താൽ, അവനു ഈ വിധാനദാനം കോടി കോടി ഗുണം അധികമായ ശ്രേഷ്ഠഫലം നൽകുന്നു.

Verse 17

गुरवे सति यस्त्वन्यमाश्रयेत् पूजयेत् कुधीः । स दुर्गतिमवाप्नोति दत्तमस्य च निष्फलम् । प्रयत्नेन गुरौ पूर्वं पश्चादन्यस्य दापयेत् ॥ ५०.१७ ॥

ഗുരു സന്നിഹിതനായിരിക്കെ മൂഢൻ മറ്റൊരാളെ ആശ്രയിച്ച് അവനെ പൂജിച്ചാൽ, അവൻ ദുര്‍ഗതി പ്രാപിക്കുന്നു; അവനു നൽകിയ ദാനവും നിഷ്ഫലമാകുന്നു. അതിനാൽ പരിശ്രമത്തോടെ ആദ്യം ഗുരുവിന്, പിന്നെ മറ്റൊരാൾക്ക് അർപ്പിക്കണം.

Verse 18

अविद्यो वा सविद्यो वा गुरुरेव जनार्दनः । मार्गस्थो वाप्यमार्गस्थो गुरुरेव परा गतिः ॥ ५०.१८ ॥

ഗുരു അവിദ്യനായാലും വിദ്യാവാനായാലും, ഗുരുവേ ജനാർദനൻ. അദ്ദേഹം മാർഗസ്ഥനായാലും അമാർഗസ്ഥനായാലും, ഗുരുവേ പരമഗതി/ശരണം.

Verse 19

प्रतिपद्य गुरुं यस्तु मोहाद् विप्रतिपद्यते । स जन्मकोटि नरके पच्यते पुरुषाधमः ॥ ५०.१९ ॥

ഗുരുവിനെ സ്വീകരിച്ചിട്ട് പിന്നെ മോഹവശാൽ വിരുദ്ധമായി പ്രവർത്തിക്കുന്നവൻ, ആ പുരുഷാധമൻ കോടി ജന്മങ്ങൾ നരകത്തിൽ പാകപ്പെടുന്നു.

Verse 20

एवं दत्त्वा विधानॆन द्वादश्यां विष्णुमर्च्य च । विप्राणां भोजनं कुर्याद् यथाशक्त्या सदक्षिणम् ॥ ५०.२० ॥

ഇങ്ങനെ വിധിപ്രകാരം ദാനം നൽകി ദ്വാദശിയിൽ വിഷ്ണുവിനെ അർച്ചിച്ച്, ശേഷിയനുസരിച്ച് ദക്ഷിണയോടുകൂടി വിപ്രന്മാർക്ക് ഭോജനമൊരുക്കണം.

Verse 21

धरणीव्रतमेतद्धि पुरा कृत्वा प्रजापतिः । प्रजापत्यं तथा लेभे मुक्तिं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२१ ॥

കാരണം പുരാതനകാലത്ത് പ്രജാപതി ഈ ധരണീവ്രതം അനുഷ്ഠിച്ച് പ്രജാപത്യസ്ഥാനം നേടി; അതുപോലെ മോക്ഷവും ശാശ്വത ബ്രഹ്മവും പ്രാപിച്ചു.

Verse 22

युवनाश्वोऽपि राजर्षिरनेन विधिना पुरा । मन्धातारं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२२ ॥

പുരാതനകാലത്ത് രാജർഷി യുവനാശ്വനും ഇതേ വിധിപ്രകാരം മന്ധാതാ എന്ന പുത്രനെ നേടി; കൂടാതെ പരമവും ശാശ്വതവുമായ ബ്രഹ്മവും പ്രാപിച്ചു.

Verse 23

तथा च हैहयो राजा कृतवीर्यो नराधिपः । कार्त्तवीर्यं सुतं लेभे परं ब्रह्म च शाश्वतम् ॥ ५०.२३ ॥

ഇങ്ങനെ ഹൈഹയരാജാവായ കൃതവീര്യൻ, മനുഷ്യരുടെ അധിപൻ, കാർത്തവീര്യൻ എന്ന പുത്രനെ ലഭിച്ചു; കൂടാതെ പരമവും ശാശ്വതവുമായ ബ്രഹ്മത്തെയും പ്രാപിച്ചു।

Verse 24

शकुन्तला अप्येवमेव तपश्चीर्त्वा महामुने । लेभे शाकुन्तलं पुत्रं दौष्यन्तिं चक्रवर्तिनम् ॥ ५०.२४ ॥

ഓ മഹാമുനേ! ശകുന്തലയും ഇതേവിധം തപസ്സു അനുഷ്ഠിച്ച്, ശാകുന്തലൻ എന്ന പുത്രനെ—ദൗഷ്യന്തി ചക്രവർത്തിയെ—ലഭിച്ചു।

Verse 25

तथा पौराणराजानो वेदोक्ताश्चक्रवर्तिनः । अनेन विधिना प्राप्ताश्चक्रवर्तित्वमुत्तमम् ॥ ५०.२५ ॥

അതുപോലെ പുരാണപ്രസിദ്ധ രാജാക്കന്മാർ, വേദത്തിൽ ചക്രവർത്തികളെന്ന് പ്രസ്താവിക്കപ്പെട്ടവർ, ഈ വിധാനത്തിലൂടെ ഉത്തമമായ ചക്രവർത്തിത്വം പ്രാപിച്ചു।

Verse 26

धरण्याऽपि पाताले मग्नया चरितं पुरा । व्रतमेतत् ततो नाम्ना धरणीव्रतमुत्तमम् ॥ ५०.२६ ॥

പാതാളത്തിൽ മുങ്ങിയിരുന്ന ധരണീദേവിയുടെ പുരാതന ചരിതവുമായി ബന്ധപ്പെട്ടതാണ് ഈ വ്രതം; അതിനാൽ പേരാൽ ഇത് ഉത്തമമായ ‘ധരണീവ്രതം’ എന്നു അറിയപ്പെടുന്നു।

Verse 27

समाप्तेऽस्मिन् धरा देवी हरिणा क्रोधरूपिणा । उद्धृता अद्यापि तुष्टेन स्थापिताऽ नौरिवाम्भसि ॥ ५०.२७ ॥

ഈ സംഭവം സമാപിച്ചപ്പോൾ ക്രോധരൂപം ധരിച്ച ഹരി ധരാദേവിയെ ഉയർത്തി; സന്തുഷ്ടനായി ഇന്നും അവളെ ജലത്തിൽ നൗകപോലെ സ്ഥാപിച്ചിരിക്കുന്നു।

Verse 28

धरणीव्रतमेतद्धि कीर्तितं ते मया मुने । य इदं शृणुयाद् भक्त्या यश्च कुर्यान्नरोत्तमः । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ ५०.२८ ॥

ഹേ മുനേ, ധരണീ-വ്രതമെന്ന ഈ വ്രതം ഞാൻ നിനക്കു പ്രസ്താവിച്ചു. ഇത് ഭക്തിയോടെ ശ്രവിക്കുന്നവനും ഉത്തമനായി ഇത് ആചരിക്കുന്നവനും സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു വിമുക്തനായി വിഷ്ണുവിന്റെ സായുജ്യം പ്രാപിക്കുന്നു.