Adhyaya 108: The Eulogy and Procedure of Donating the ‘Salt-Cow’ (Lavaṇadhenu)
Lavaṇadhenu-dāna-māhātmya
Ritual-Manual (Dāna-vidhi / Merit Discourse)
വരാഹ–പൃഥിവി സംവാദത്തിൽ ഈ അധ്യായത്തിൽ ഹോതാ ലവണധേനു-ദാനത്തിന്റെ (ഉപ്പുകൊണ്ട് നിർമ്മിച്ച ഗോമാതാവിന്റെ ദാനം) വിധിയും മഹാത്മ്യവും ഉപദേശിക്കുന്നു. പതിനാറ് പ്രസ്ഥ ഉപ്പിൽ നിന്ന് പശുവിനെ രൂപപ്പെടുത്തി ശുദ്ധഭൂമിയിൽ കൃഷ്ണാജിനവും കുശയും വിരിച്ച് സ്ഥാപിക്കണം; കിടാവും കരിമ്പിന്റെ അവയവങ്ങളും ഒരുക്കണം. കൊമ്പിനും വായ്ക്കും സ്വർണം, കുളമ്പുകൾക്ക് വെള്ളി; മുഖത്തിന് ശർക്കരക്കട്ടി, പല്ലുകൾക്ക് ഫലങ്ങൾ, നാവിന് പഞ്ചസാര, മൂക്കിന് സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങൾ, കണ്ണുകൾക്ക് രത്നങ്ങൾ, ചെവികൾക്ക് ഇലകൾ, വശങ്ങൾക്ക് ചന്ദനം, അകിടുകൾക്ക് വെണ്ണ മുതലായ ദ്രവ്യന്യാസം പറയുന്നു. പുഷ്പധൂപാദികളാൽ പൂജിച്ച് യോഗ്യബ്രാഹ്മണന് ദാനം ചെയ്യണം; ഗ്രഹണം, സംക്രാന്തി, വ്യതീപാതം, അയനം എന്നിവ ശുഭകാലങ്ങൾ. മന്ത്രത്തിൽ ഇതിനെ രുദ്രരൂപ ദാനമെന്ന് പ്രഖ്യാപിച്ച് ശുദ്ധിയും രുദ്രലോകപ്രാപ്തിയും ഫലമായി പറയുന്നു.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 108
Verse 1
अथ लवणधेनुदानमाहात्म्यम् ॥ होतोवाच ॥ लवणधेनुं प्रवक्ष्यामि तां निबोध नृपोत्तम ॥ षोडशप्रस्थसंयुक्तां धेनुं कृत्वा तु मानवः ॥
ഇപ്പോൾ ‘ലവണധേനു’ ദാനത്തിന്റെ മഹാത്മ്യം പറയുന്നു. ഹോതൃ പറഞ്ഞു—ഹേ നൃപോത്തമാ, ലവണധേനുവിന്റെ വിധി ഗ്രഹിക്ക. മനുഷ്യൻ പതിനാറ് പ്രസ്ഥ ലവണസമുച്ചയമുള്ള ധേനുവിനെ നിർമ്മിച്ച് (അടുത്ത ക്രമം ചെയ്യണം).
Verse 2
अनुलिप्ते महीपृष्ठे कृष्णाजिनकुशोत्तरे ॥ धेनुं लवणमयीं कृत्वा षोडशप्रस्थसंयुताम् ॥
അനുലിപ്തമായി ശുദ്ധീകരിച്ച നിലത്ത്, മുകളിൽ കൃഷ്ണാജിനവും കുശപുല്ലും വിരിച്ച്, പതിനാറ് പ്രസ്ഥ ലവണയുക്തമായ ലവണമയ ധേനുവിനെ നിർമ്മിക്കണം.
Verse 3
वत्सं चतुर्भी राजेन्द्र इक्षुपादांश्च कारयेत् ॥ सुवर्णमुखशृङ्गाणि खुरा रौप्यमयास्तथा ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, നാല് (ഘടകങ്ങളാൽ) യുക്തമായ കിടാവിനെയും നിർമ്മിപ്പിക്കണം; കാലുകൾ ഇക്ഷു (കരിമ്പ്) കൊണ്ടാകണം. മുഖവും കൊമ്പുകളും സ്വർണ്ണത്തിൽ, കുളമ്പുകൾ വെള്ളിയിൽ ആക്കണം.
Verse 4
मुखं गुडमयं तस्या दन्ताः फलमया नृप ॥ जिह्वां शर्करया राजन् घ्राणं गन्धमयं तथा ॥ नेत्रे रत्नमये कुर्यात् कर्णौ पत्रमयौ तथा ॥ श्रीखण्डमयकोष्ठौ च नवनीतमयाः स्तनाः ॥
ഹേ നൃപാ, അതിന്റെ വായ് ശർക്കരക്കട്ട (ഗുഡം) കൊണ്ടാകണം; പല്ലുകൾ ഫലങ്ങളാൽ. ഹേ രാജൻ, നാവ് പഞ്ചസാരകൊണ്ടും മൂക്ക് സുഗന്ധദ്രവ്യങ്ങളാലും ആക്കണം. കണ്ണുകൾ രത്നമയമാക്കുക; ചെവികൾ ഇലകളാൽ. പാർശ്വങ്ങൾ ശ്രീഖണ്ഡം (ചന്ദനം) കൊണ്ടും, മുലകൾ നവനീതം (വെണ്ണ) കൊണ്ടും ആക്കണം.
Verse 5
सूत्रपुच्छां ताम्रपृष्ठां दर्भरोमां पयस्विनीम् ॥ कांस्योपदोहां राजेन्द्र घण्टाभरणभूषिताम् ॥
ഹേ രാജേന്ദ്രാ, അതിന്റെ വാൽ നൂലാൽ, പുറം ചെമ്പാൽ, രോമങ്ങൾ ദർഭപുല്ലാൽ, അതിനെ ‘പയസ്വിനി’ (പാൽ നൽകുന്നവൾ) എന്ന രൂപത്തിൽ നിർമ്മിക്കണം. പാൽ കറക്കുന്ന പാത്രം കാംസ്യത്തിൽ ആക്കുകയും, മണികളും ആഭരണങ്ങളും കൊണ്ട് അലങ്കരിക്കയും വേണം.
Verse 6
सुगन्धपुष्पधूपैश्च पूजयित्वा विधानतः ॥ आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन ब्राह्मणाय निवेदयेत् ॥
സുഗന്ധപുഷ്പങ്ങളും ധൂപവും കൊണ്ട് വിധിപൂർവ്വം പൂജിച്ച്, വസ്ത്രയുഗ്മംകൊണ്ട് ആച്ഛാദനം ചെയ്ത് അത് ബ്രാഹ്മണനു സമർപ്പിക്കണം।
Verse 7
नक्षत्रग्रहपीडां च सर्वकालं प्रदापयेत् ॥ ग्रहणे वाथ संक्रान्तौ व्यतीपाते तथायने ॥
നക്ഷത്ര-ഗ്രഹപീഡ ശമിപ്പാൻ ഈ ദാനം എല്ലാകാലവും നടത്തണം; പ്രത്യേകിച്ച് ഗ്രഹണം, സംക്രാന്തി, വ്യതീപാതം, അയനം എന്നിവയിൽ।
Verse 8
द्विजाय साधुवृत्ताय वेदवेदाङ्गवेदिने ॥ द्विजाय साधुवृत्ताय कुलीनाय च धीमते ॥
സദ്വൃത്തനായും വേദ-വേദാംഗങ്ങളിൽ പണ്ഡിതനായും ഉള്ള ദ്വിജനു; അതുപോലെ സദ്വൃത്തനും കുലീനനും ധീമാനുമായ ദ്വിജനു (ഇത്) നൽകണം।
Verse 9
वेदवेदाङ्गविदुषे श्रोत्रियायाहिताग्नये ॥ ईदृशाय प्रदातव्या तथाऽमत्सरिणे नृप ॥
വേദ-വേദാംഗങ്ങളിൽ പണ്ഡിതനും ശ്രോത്രിയനും ആഹിതാഗ്നിയുമായവനു നൽകണം; അത്തരം വ്യക്തിക്കും, അസൂയരഹിതനുമായവനും—ഹേ നൃപ—ഇത് ദാനമായി നൽകേണ്ടതാണ്।
Verse 10
आच्छाद्य वस्त्रयुग्मेन दक्षिणां कंबलं ददेत ॥ पूर्वोक्तेन विधानेन स्वशक्त्या कनकेन तु
വസ്ത്രയുഗ്മംകൊണ്ട് ആച്ഛാദനം ചെയ്ത്, ദക്ഷിണയായി കമ്പളം നൽകണം; മുൻപറഞ്ഞ വിധിപ്രകാരം, സ്വന്തം ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണവും നൽകണം।
Verse 11
ब्राह्मणं पूज्य विधिवत्पूर्वोक्तविधिना नृप ॥ सदक्षिणं च गोपुच्छं दत्त्वा ब्राह्मणहस्तके
ഹേ രാജാവേ! മുൻപറഞ്ഞ വിധിപ്രകാരം ബ്രാഹ്മണനെ വിധിവത്കമായി പൂജിച്ച്, ദക്ഷിണയോടുകൂടി പശുവിന്റെ വാൽ ബ്രാഹ്മണന്റെ കൈയിൽ ഏല്പിച്ച്…
Verse 12
इमं मन्त्रं समुच्चार्य ततस्तां प्रतिपादयेत् ॥ इमां गृहीण भो विप्र रुद्ररूपां नमोऽस्तु ते
പിന്നീട് ഈ മന്ത്രം ഉച്ചരിച്ച് അവളെ (ദാനമായി) സമർപ്പിക്കണം— “ഹേ വിപ്രാ, ഇതു സ്വീകരിക്കൂ; ഇവൾ രുദ്രരൂപിണി. നമസ്കാരം.”
Verse 13
रसज्ञा सर्वभूतानां सर्वदेवनमस्कृता ॥ कामं पूरय मे देवि रुद्ररूपे नमोऽस्तु ते
ഹേ ദേവീ! സർവ്വഭൂതങ്ങളുടെ സാരത്തെ അറിയുന്നവളേ, സർവ്വദേവന്മാരാൽ നമസ്കൃതയായവളേ— എന്റെ ആഗ്രഹം നിറവേറ്റണമേ. ഹേ രുദ്രരൂപിണീ, നമസ്കാരം.
Verse 14
दत्त्वा धेनुं तु लवणेनैकाहं चैव तिष्ठति ॥ स्वयं त्रिरात्रं विप्रेण तथैव लवणाशिना
പശുവിനെ ദാനം ചെയ്ത ശേഷം ഒരു ദിവസം ഉപ്പോടുകൂടി നിയമം പാലിക്കണം; അതുപോലെ ബ്രാഹ്മണനോടൊപ്പം താനും മൂന്ന് രാത്രികൾ ഉപ്പാഹാരിയായി കഴിയണം.
Verse 15
सहस्रेण शतेनाथ स्वशक्त्या कनकेन तु ॥ दत्त्वेमां स्वर्गमाप्नोति यत्र देवो वृषध्वजः
പിന്നീട് ആയിരവും നൂറും കൂടെ, തന്റെ ശേഷിയനുസരിച്ച് സ്വർണ്ണവും നൽകി ഈ ദാനം ചെയ്താൽ ദാതാവ് സ്വർഗ്ഗം പ്രാപിക്കും— അവിടെ വൃഷധ്വജനായ ദേവൻ (ശിവൻ) വിരാജിക്കുന്നു.
Verse 16
य इदं शृणुयाद्भक्त्या श्रावयेद्वापि मानवः ॥ मुच्यते सर्वपापेभ्यो रुद्रलोकं च गच्छति
ഭക്തിയോടെ ഇതു ശ്രവിക്കുന്നവനോ മറ്റൊരാളാൽ പാരായണം ചെയ്യിക്കുന്നവനോ, അവൻ സർവ്വപാപങ്ങളിൽ നിന്നു മോചിതനായി രുദ്രലോകം പ്രാപിക്കുന്നു.
Verse 17
इष्ट्वा चैवं च मन्त्रं तु पुच्छदेशोपविश्य च ॥ छत्रकोपानहौ देये मुद्रिकाकर्णमात्रकैः
ഇങ്ങനെ പൂജ ചെയ്ത് മന്ത്രം പ്രയോഗിച്ച്, പുച്ഛദേശത്ത് ഉപവിശ്യ, കുടയും പാദുകയും ദാനം ചെയ്യണം; കൂടാതെ ചെറിയ അളവിലുള്ള മുദ്രികയും കർണാഭരണവും നൽകണം.
Frequently Asked Questions
The text frames regulated gifting (dāna) as a disciplined social-ethical act: resources are intentionally assembled, symbolically mapped onto a ‘cow’ form, and transferred to a qualified recipient. The internal logic emphasizes right procedure (vidhi), right recipient (pātra), and right timing (kāla) as mechanisms for purification and social order.
The chapter specifies performance or intensified giving during grahaṇa (eclipse), saṅkrānti (solar ingress), vyatīpāta (an auspicious/inauspicious astronomical yoga), and ayana (solstitial turning points). It also mentions continual appeasement for nakṣatra-graha pīḍā (astral afflictions).
Although not explicitly ecological, the rite can be read as a terrestrial-balance motif: substances drawn from agrarian and mineral domains (salt, sugar, ghee, metals, fragrances) are ritually re-ordered into a non-violent substitute ‘cow’ and redistributed. This models a managed circulation of materials—an early ethical economy of resources—compatible with the Varāha–Pṛthivī frame of maintaining worldly stability through regulated conduct.
No dynastic lineages are named. The narrative addresses a ruler (nṛpa/nṛpottama/rājendra) and specifies recipient categories: brāhmaṇa characterized as sādhuvṛtta, kulīna, dhīmat, vedavedāṅgavid, śrotriya, and āhitāgni. Rudra (vṛṣadhvaja) is invoked as the theological referent in the mantra and stated destination (Rudra-loka).