Adhyaya 53: The Nakshatra-Purusha Vrata: Worship of Vishnu’s Body as the Constellations

Verse 7

तस्यां स्नात्वा समभ्यर्च्य देवदेवं द्विजप्रियम् उपवासी इरावत्यां ददर्श परमेश्वरम्

{"recitation_mood": "Resolute and dignified.", "suggested_raga": "Shankarabharanam", "pace": "medium", "voice_tone": "firm, steady, slightly elevated", "sound_elements": ["mridangam steady beat", "tanpura", "conch accent at key declaration"]}

Verse 9

कुष्ठरोगाभिभूतश्च यं समाराघ्य वै भृगुः आरोग्यमतुलं प्राप संतानमपि चाक्षयम्

കുഷ്ഠരോഗം ബാധിച്ച ഭൃഗുവും അവനെ സമ്യക് ആരാധിച്ച് അതുല്യാരോഗ്യവും അക്ഷയസന്താനവും പ്രാപിച്ചു।

Verse 10

नारद उवाच कथं पुरूरवा विष्णुमाराघ्य द्विजसत्तम विरूपत्वं समुत्सृज्य रूपं प्राप श्रिया सह

നാരദൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ദ്വിജസത്തമാ! പുരൂരവസ് വിഷ്ണുവിനെ ആരാധിച്ച് വിരൂപത ഉപേക്ഷിച്ച്, ശ്രീയോടുകൂടിയ സുന്ദരരൂപം എങ്ങനെ പ്രാപിച്ചു?

Verse 11

पुलस्त्य उवाच श्रूयतां कथयिष्यामि कथां पापुप्रणाशिनीम् पूर्वं त्रेतायुगस्यादौ यथावृत्तं तपोधन

പുലസ്ത്യൻ പറഞ്ഞു—കേൾക്കുക; പാപനാശിനിയായ കഥ ഞാൻ പറയാം; ഹേ തപോധനാ! ത്രേതായുഗത്തിന്റെ ആരംഭത്തിൽ സംഭവിച്ചതെല്ലാം യഥാവൃത്തമായി വിവരിക്കും।

Verse 12

मद्रदेश इति ख्यातो देशो वै ब्रह्मणः सुत शाकलं नाम नगरं ख्यातं स्थानीयमुत्तमम्

ഹേ ബ്രഹ്മപുത്രാ! ‘മദ്രദേശം’ എന്നു പ്രസിദ്ധമായ ഒരു ദേശമുണ്ട്. അവിടെ ‘ശാകല’ എന്ന നഗരം പ്രശസ്തമാണ്; കൂടാതെ ‘സ്ഥാനീയ’ എന്ന ഉത്തമ പുണ്യക്ഷേത്രവും അവിടെയുണ്ട്.

Verse 13

तस्मिन् विपणिवृत्तिस्थः सुधर्माख्यो ऽभवद् वणिक् धनाढ्यो गुणवान् भोगी नानासास्त्रविशारदः

splendor; vidhura: Vidhura (name here functioning as an exemplar recipient of a boon; distinct from the Mahābhārata’s Vidura unless context confirms); agryām: excellent

Verse 15

गच्छतः पथि तस्याथ मरुभूमौ कलिप्रिय अभवद् दस्युतो रात्रौ अवस्कन्दो ऽतिदुःसहः

അവൻ വഴിയിൽ സഞ്ചരിക്കുമ്പോൾ, കലിക്കു പ്രിയമായ ആ മരുഭൂമിയിൽ, രാത്രിയിൽ കള്ളന്മാരുടെ ആക്രമണം ഉണ്ടായി—അതിവിശേഷം സഹിക്കാനാകാത്തത്.

Verse 16

ततः स हृतसर्वस्वो वणिग् गुःखसमन्वितः असहायो मरौ तस्मिंश् चचारोन्मत्तवद् वशी

അപ്പോൾ ആ വണിക് തന്റെ സകല സമ്പത്തും നഷ്ടപ്പെട്ടതിനാൽ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങി. സഹായമില്ലാതെ, ആ മരുഭൂമിയിൽ അവൻ അശക്തനായി ഉന്മത്തരുപോലെ അലഞ്ഞുതിരിഞ്ഞു.

Verse 17

चरता तदरण्यं वै दुःखाक्रान्तेन नारद आत्मा इव शमीवृक्षो मरावासादितः शुभः

Unspecified in prompt; within Adhyaya 51 the speaker addresses the Daitya-king (daityendra), i.e., Bali, offering counsel.

Verse 18

तं मृगौः पिक्षिक्षिश्चैव हीनं दृष्ट्वा शमीतरुम् / श्रान्तः क्षुत्तृट्परीतात्मा तस्याधः समुपाविशत्

മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും ചുറ്റിനിന്ന, ആശ്രയമില്ലാത്തതുപോലെ തോന്നിയ ആ ശമീമരം കണ്ടു, ക്ഷീണിതനും ക്ഷുധാ-തൃഷ്ണകളാൽ മൂടപ്പെട്ടവനുമായ അവൻ അതിന്റെ കീഴിൽ ഇരുന്നു।

Verse 19

सुप्तश्चापि सुविश्रान्तो मध्याह्ने पुनरुत्यितः समपश्यदथायान्तं प्रेतं प्रेतशतैर्वृतम्

ഉറങ്ങി നന്നായി വിശ്രമിച്ച ശേഷം അവൻ മധ്യാഹ്നത്തിൽ വീണ്ടും എഴുന്നേറ്റു; അപ്പോൾ നൂറുകണക്കിന് പ്രേതങ്ങൾ ചുറ്റിനിന്ന ഒരു പ്രേതം അടുത്തുവരുന്നത് അവൻ കണ്ടു।

Verse 20

उद्वाह्यन्तमथान्येन प्रेतेन प्रेतनायकम् पिण्डाशिभिश्च पुरतो धावद्भी रूक्षविग्रहैः

അപ്പോൾ അവൻ കണ്ടു—പ്രേതങ്ങളുടെ നായകനെ മറ്റൊരു പ്രേതം ചുമന്ന് കൊണ്ടുപോകുന്നു; മുൻപിൽ പിണ്ഡഭോജികൾ, വരണ്ട കൃശദേഹങ്ങളോടെ പ്രേതങ്ങൾ ഓടുന്നു।

Verse 21

अथाजगाम प्रेतो ऽसौ पर्यटित्वा वनानि च उपागम्य शमीमूले वणिक्पुत्रं ददर्श सः

പിന്നീട് ആ പ്രേതം വനങ്ങൾ ചുറ്റി സഞ്ചരിച്ച് ശമീമരത്തിന്റെ വേരിനരികെ എത്തി; അവിടെ വ്യാപാരിയുടെ പുത്രനെ കണ്ടു।

Verse 22

स्वागतेनाभिवाद्यैनं समाभाष्य परस्परम् सुखोपविष्टश्छायायां पृष्ट्वा कुशलमाप्तवान्

അവനെ സ്വാഗതം ചെയ്ത് ആദരപൂർവ്വം അഭിവാദ്യം ചെയ്തു പരസ്പരം സംഭാഷിച്ചു; തുടർന്ന് നിഴലിൽ സുഖമായി ഇരുന്നു കുശലം ചോദിച്ച് അഭീഷ്ടമായ വിവരം/സൗഹൃദം നേടി.

Verse 23

ततः प्रेताधिपतिना पृष्टः स तु वणिक्सखः कुत आगम्यते ब्रूहि क्व साधो वा गमिष्यसि

Then that companion of the merchant was questioned by the Lord of the Pretas: “From where have you come? Tell me. And where, O good man, will you go?”

Verse 26

तस्य श्रुत्वा स वृत्तान्तं तस्य दुःखेन दुःखितः वमिक्पुत्रं ततः प्राह प्रेतपालः स्वबन्धुवत्

Having heard that account, Pretapāla—pained by his (the other’s) sorrow—then spoke to Vamikputra as though he were his own kinsman.

Verse 28

भाग्यक्षयेर्ऽथाः क्षीयन्ते भवन्त्यभ्युदये पुनः क्षीणस्यास्य शरीरस्य चिन्तया नोदयो भवेत्

ഭാഗ്യം ക്ഷയിക്കുമ്പോൾ സമ്പത്ത് കുറഞ്ഞുപോകുന്നു; ഭാഗ്യം ഉയരുമ്പോൾ അത് വീണ്ടും മടങ്ങിവരുന്നു. എന്നാൽ ക്ഷീണിച്ച ഈ ശരീരത്തിന് ചിന്തകൊണ്ട് പുനരുജ്ജീവനം ഉണ്ടാകില്ല.

Verse Adhyaya 55 (Saromahatmya / Devahrada–Maṇimanta tīrtha-prasaṃsā)

इत्युच्चार्य समाहूय स्वान् भृत्यान् वाक्यमब्रवीत् अद्यातिथिरयं पूज्यः सदैव स्वजनो मम

{"cosmic_form_present": false, "three_steps_described": false, "step_one_bhuloka": null, "step_two_bhuvarloka": null, "step_three_svarloka": null, "cosmic_scale_imagery": null, "universe_measurement": null}

Verse 36

भुक्तवत्सु च सर्वेषु कामतो ऽम्भसि सेविते अनन्तरं सबुभुजे प्रेतपालो बराशनम्

എല്ലാവരും ഭക്ഷണം കഴിച്ച് തൃപ്തിപ്രകാരം ജലവും സേവിച്ച ശേഷം, ഉടൻ തന്നെ പ്രേതപാലൻ ശ്രേഷ്ഠമായ ആഹാരം ഭുജിച്ചു.

Verse 43

अहमासं पुरा विप्रः शाकले नगरोत्तमे सोमशर्मेति विख्यातो बहुलागर्भसंभवः

പണ്ടുകാലത്ത് ഞാൻ ശാകല എന്ന ഉത്തമ നഗരത്തിൽ ഒരു ബVamana Purana,55,25,VamP 55.25,tataś cāsau dānavo viṣṇuśarvau samāyātau tajjighāṃsū sureśau matvājeyau śatrubhirghorarupau bhayāstoye nimnagāyāṃ viveśa,ततश् चासौ दानवो विष्णुशर्वौ समायातौ तज्जिघांसू सुरेशौ मत्वाजेयौ शत्रुभिर्घोररुपौ भयास्तोये निम्नगायां विवेश,Andhaka Vadha,Battle Narrative / Flight and Concealment,Adhyaya 55 (Andhaka-vadha-prasaṅga: The Daitya hides from Hari and Śarva),55.25,tataś cāsau dānavo viṣṇuśarvau samāyātau tajjighāṃsū sureśau matvājeyau śatrubhirghorarupau bhayāstoye nimnagāyāṃ viveśa,tataś cāsau dānavo viṣṇu-śarvau samāyātau taj-jighāṃsū sureśau | matvā ajeyau śatrubhir ghora-rūpau bhayāt toye nimnagāyāṃ viveśa ||,Then that Dānava

Verse Nadī Viśālā (the broad river ‘Viśālā’); taṭa (its two banks)

सो ऽहं कदर्यो मूढात्मा धने ऽपि सति दुर्मतिः न ददामि द्विजातिभ्यो न चाश्नाम्यन्नमुत्तमम्

త్రిదివేంద్రుని శత్రువు అదృశ్యమైనాడని తెలిసి, మధురరససమృద్ధిగా అత్యంత పుణ్యమైన విశాల ‘విశాలా’ నదీ తీరాల ర�Vamana Purana,53,46,VamP 53.46,pramādād yadi bhuñjāmi dadhikṣīraghṛtānvitam tato rātrau nṛbhir ghoraistāḍyate mama vigrahaḥ,प्रमादाद् यदि भुञ्जामि दधिक्षीरघृतान्वितम् ततो रात्रौ नृभिर् घोरैस्ताड्यते मम विग्रहः,Saromahatmya (Sarasvata/Tirtha-Mahatmya cycle),Karmic Consequence / Moral Exemplum (fearful retribution imagery),Adhyaya 53 (title not supplied in prompt; context: consequences of miserliness and improper consumption),53.46,pramādād yadi bhuñjāmi dadhikṣīraghṛtānvitam tato rātrau nṛbhir ghoraistāḍyate mama vigrahaḥ,pramādād yadi bhuñjāmi dadhi-kṣīra-ghṛtānvitam | tato rātrau nṛbhir ghorais tāḍyate mama vigrahaḥ ||,“If

Verse ṣaḍbhiḥ: by six; yojana-koṭibhiḥ: by koṭis of yojanas; tapaḥ/tapo-nāma: named ‘Tapo’ (Tapo-loka); tapasvi-juṣṭaḥ: inhabited/served by ascetics; tiṣṭhanti: they remain/abide; asura: O Asura (vocative); sādhya-varyāḥ: the best/foremost among the Sādhyas (a class of celestial beings); niḥśvāsa: exhalation/breath; marut: wind/air; asahyaḥ: unbearable, unendurable

प्रमादाद् यदि भुञ्जामि दधिक्षीरघृतान्वितम् ततो रात्रौ नृभिर् घोरैस्ताड्यते मम विग्रहः

ततः परं षट्-योजनकोटिदूरे तपो नाम लोकः, तपस्विभिः सेवितः। हे असुर, तत्र साध्यवर्याः तिष्ठन्ति, येषां निःश्वासमरुत् अपि असह्यः।

Verse 47

प्रातर्भवति मे घोरा मृत्युतुल्या विषूचिका न च कश्चिन्माभ्यासे तत्र तिष्ठति बान्धवः

പ്രഭാതത്തിൽ മരണത്തോടു തുല്യമായ ഭയങ്കര വിഷൂചികാ രോഗം എന്നെ പിടികൂടുന്നു; അവിടെ എന്റെ സമീപത്ത് കൂടെ നിൽക്കാൻ ഒരു ബന്ധുവും ഇല്ല।

Verse 48

कथं कथमपि प्राणा मया संप्रतिधारिताः एवमेतादृशः पापी निवसाम्यतिनिर्घृणः

എങ്ങനെയോ—അത് പോലും എങ്ങനെയോ—ഞാൻ എന്റെ പ്രാണങ്ങളെ നിലനിർത്തി; ഇങ്ങനെ ഇത്തരമൊരു പാപിയായി ഞാൻ അത്യന്തം കരുണരഹിതനായി ജീവിക്കുന്നു।

Verse 49

सौवीरतिलपिण्याकसक्तुशाकादिभोनैः क्षपयामि कदन्नाद्यैरात्मानं कालयापनैः

indeed

Verse 63

यत् त्वया तात कर्त्तव्यं मद्धितार्थं महामते कथयिष्यामि तत् सम्यक् तव श्रेयस्करं मम

പ്രിയ താതാ, മഹാമതേ! എന്റെ ഹിതത്തിനായി നീ ചെയ്യേണ്ടത് എന്തെന്നു ഞാൻ ശരിയായി പറയും; അത് നിനക്കും എനിക്കും ശ്രേയസ്കരമാകും.

Verse 64

गयायां तीर्थजुष्टायां स्नात्वा शौचसमन्वितः मम नाम समुद्दिश्य पिण्डनिर्वपणं कुरु

തീർത്ഥസേവിതമായ ഗയയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത് ശുചിത്വസമ്പന്നനായി, എന്റെ നാമം ഉദ്ദേശിച്ച് പിണ്ഡനിർവപണം (പിണ്ഡദാനം) ചെയ്യുക.

Verse 65

तत्र पिण्डप्रदानेन प्रेतभावादहं सखे मुक्तस्तु सर्वदातृणां यास्यामि सहलोकताम्

അവിടെ പിണ്ഡദാനത്താൽ, ഹേ സഖേ, ഞാൻ പ്രേതഭാവത്തിൽ നിന്ന് മോചിതനായി; ഇനി വിമുക്തനായി സർവദാതാക്കൾ പ്രാപിക്കുന്ന ലോകത്തിലേക്ക് അവരുടെ സഹവാസത്തോടെ പോകും.

Verse 66

यथेयं द्वादशी पुण्या मासि प्रौष्ठपदे सिता बुधश्रवणसंयुक्ता सातिश्रेयस्करी स्मृता

ഇങ്ങനെ ഈ ദ്വാദശി പുണ്യമായതാണ്—പ്രൗഷ്ഠപദ മാസത്തിലെ ശുക്ലപക്ഷത്തിൽ; ബുധവാരവും ശ്രവണ നക്ഷത്രവും ചേർന്നാൽ അതി ശ്രേയസ്കരമെന്നു സ്മരിക്കപ്പെടുന്നു.

Verse 67

इत्येवमुक्त्वा वणिजं प्रेतराजो ऽनुगैः सह स्वनामानि यथान्यायं सम्यगाख्यातवाञ्छुचिः

ഇങ്ങനെ വണികനോടു പറഞ്ഞ ശേഷം, പ്രേതരാജനായ യമൻ അനുചരന്മാരോടുകൂടെ, ശുചിയായി, നിയമപ്രകാരം യഥാവിധി തന്റെ നാമങ്ങൾ സമ്യകമായി പ്രസ്താവിച്ചു।

Verse Vamana-Bali Narrative

प्रेतस्कन्धे समारोप्य त्याजितो मरुमण्डलम् रम्ये ऽथ शूरसेनाख्ये देशे प्राप्तः स वै वणिक्

{"bali_present": false, "generosity_display": null, "daana_type": null, "shukracharya_interaction": null, "devotion_quality": null, "patala_reference": false}

Verse the mighty-armed one

एवं प्रदत्तेष्वथ वै पिण्डेषु प्रेतभावतः विमुक्तास्ते द्विज प्रेता ब्रह्मलोकं ततो गताः

{"syncretic_content": false, "primary_deity": "Vishnu", "secondary_deities": ["Devas"], "hari_hara_unity": null, "shakti_presence": null, "theological_tradition": "vaishnava"}

Verse 75

स्वधर्मकर्मवृत्तिस्थः श्रवणद्वादशीरतः कालधर्ममवाप्यासौ गुह्यकावासमाश्रयत्

[{"question": "Why is Sudarśana called “pratyakṣa” and “taijasa”?", "answer": "“Pratyakṣa” stresses its tangible, operative presence (not merely conceptual power), while “taijasa” marks it as constituted of tejas—divine radiance/fiery energy—typical of Purāṇic weapon-theology where arms are condensed cosmic force."}, {"question": "Does this verse imply Śiva is the source of Viṣṇu’s discus?", "answer": "In this narrative strand, yes: the text presents Sudarśana as a boon bestowed by Śiva. Purāṇas often preserve multiple origin traditions for the same divine emblem; here the emphasis is theological concord—Śiva empowering Viṣṇu for cosmic protection."}, {"question": "What is the doctrinal point of calling it the “parama vara” (highest boon)?", "answer": "It elevates the discus beyond a mere weapon: it is a supreme instrument of dharma-protection, embodying irresistible divine order and the capacity to remove fear and disorder in the worlds."}]

Verse 77

तत्रापि क्षत्रवृत्तिस्थो दानभोगरतो वशी गोग्रहे ऽरिगणाञ्जित्वा कालधर्ममुपेयिवान् शक्रलोकं स संप्राप्य देवैः सर्वैः सुपूजितः

അവിടെയും അവൻ ക്ഷത്രിയധർമ്മത്തിൽ സ്ഥാപിതനായി, സ്വയംനിയന്ത്രിതനായി, ദാനത്തിലും ധർമ്മസമ്മതമായ ഭോഗങ്ങളിലും രതനായിരുന്നു. ഗോസംരക്ഷണത്തിൽ ശത്രുസമൂഹങ്ങളെ ജയിച്ച്, കാലധർമ്മം (മരണം) പ്രാപിച്ച് ശക്രലോകത്തെത്തി, സർവ്വദേവന്മാരാലും മഹാപൂജിതനായി.

Verse the months

पुण्यक्षयात् परिभ्रष्टः शाकले सो ऽभवद् द्विजः ततो विकटरूपो ऽसौ सर्वशास्त्रार्थपारगः

When his merit was exhausted, he fell (from that heavenly state) and became a brāhmaṇa in Śākala. Thereafter, he was of formidable appearance, yet he became one who had crossed to the far shore of the meanings of all the śāstras (i.e., a master of scriptural learning).